Έντυπη Έκδοση

Ενας άλλος λόγος για το βιβλίο, του 1954, του έλληνα φιλοσόφου

Η «ελληνική μοίρα» του Κώστα Αξελού

Αρχές καλοκαιριού κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη ένα δοκίμιο, 48 μικρών σελίδων, του Κώστα Αξελού, με τίτλο: Η Μοίρα της Σύγχρονης Ελλάδας, έργο του 1954, σε μετάφραση της Κατερίνας Δασκαλάκη.

Ας πω εξ αρχής ότι το δοκίμιο είναι πολυσήμαντο, με άψογη λογοτεχνική γραφή, και ότι για να σχολιασθούν επαρκώς οι απόψεις του απαιτείται η συγγραφή ενός αντίστοιχου δοκιμίου, ωστόσο η ερμηνεία της συνολικής ελληνικής κατάστασης είναι, πιστεύω, ετεροβαρής και άδικη: περιγράφεται το σύμπτωμα αλλά παραλείπεται η αιτία του, η νόσος· διαβάζουμε για την παθολογία και όχι για την τραγωδία αυτής της παθολογίας, αυτό ονομάζω άδικο.

Οι δυσκολίες, παλινωδίες, αντιφάσεις, η ανεπάρκεια της (νεωτερικής ή όχι) Ελλάδας να υπάρξει, να αναπτυχθεί, να μάθει ποια είναι και τι κάνει, αναλύονται με εξαιρετικά ευφυή τρόπο απ' τον μόλις 30χρονο τότε Αξελό, ώσπου (σελ. 36-7) αναδύεται η καθοριστική ετεροβαρής ερμηνεία: «Ας τους συγκρίνουμε (ενν. τους Ελληνες της διασποράς) με τους Εβραίους. Τα τέκνα του Ισραήλ που εγκαταστάθηκαν σε ξένη γη ευδοκίμησαν οπωσδήποτε ως έμποροι, αλλά έδωσαν επίσης στον ευρύτερο κόσμο μερικές από τις μεγαλύτερες μορφές του (....) Οι Ελληνες δεν έκαναν το ίδιο κι η συγκεκριμένη διαφορά δεν είναι αμελητέα». Και: «...γιατί, ενώ οι Εβραίοι υπάκουσαν (έστω και με ιδιαίτερο τρόπο) στη φωνή των προφητών τους, οι (ενν.: σύγχρονοι) Ελληνες έκλεισαν τ' αυτιά τους στη φωνή των φιλοσόφων και των ποιητών τους; Γιατί δεν κατευθύνθηκαν κι αυτοί επίσης προς το άπειρο;».

Είμαστε στην καρδιά της αδικίας, αν και οι παρατηρήσεις είναι κατ' αρχήν εύστοχες, ο παραγκωνισμός όμως του Πλήθωνα απ' τον Δυτικό Κανόνα έπρεπε να προβληματίσει. Γιατί, απλούστατα λοιπόν, οι Εβραίοι δεν δέχθηκαν καμία απολύτως λοβοτομή στη θρησκεία και κοσμοθεωρία τους, ενώ οι Ελληνες υπέστησαν μακραίωνες λοβοτομές. Γιατί αποκόπηκαν βίαια από τον κορμό της φιλοσοφίας, της κοσμοθεωρίας, της λατρείας τους, της υπόστασης και της ταυτότητάς τους και σ' αυτά θα απέδιδε σημασία ένα τόσο σπουδαίο, παγκοσμίως, πρόσωπο όπως ο Αξελός. Είναι η ιστορική πραγματικότητα κι η ουσία του δισεπίλυτου ζητήματος. Οι Ελληνες, από το 600 μ.Χ. μέχρι σήμερα, δεν έχουν σχέση μαθητείας με τους φιλοσόφους και τους ποιητές τους. Δεν «έκλεισαν τ' αυτιά τους», τους απαγόρευσαν να τους ακούνε. Το δελφικό μαντείο δεν έπαψε τις απαντήσεις (σελ. 25), το φίμωσαν. «...Οι θεοί δεν εγκατέλειψαν τις εστίες τους» (σελ. 39) μόνο στα βάθη του συλλογικού ασυνείδητου. Η μεταχριστιανική και σύγχρονη Ελλάδα είναι εντελώς διαφορετική απ' την αρχαία, οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί κι η διαφορά δεν είναι αποτέλεσμα φυσικής εξέλιξης αλλά ανθρώπινης επέμβασης, είναι μια κοινωνία, ένας λαός απότοκος βίαιης καταστολής που τελεί έκτοτε σε συνεχή καταστολή. Εχει αλλοιωμένη μνήμη («θα αποκτήσουν επίσης και μνήμη;», σελ. 51), ταυτότητα, υπόσταση· πώς μπορεί λοιπόν να «παράγει σκέψη», κομβικό σχόλιο (και οιονεί μομφή) που επενέρχεται διαρκώς στο βιβλίο; Ποιος υπόδουλος αλλοτριωμένος πολιτισμός παρήγαγε σκέψη, για να παράξει και η Ελλάδα; Ο ίδιος ο Αξελός βρέθηκε εκτός Ελλάδας, εξορισμένος, εξοστρακισμένος πρόσφυγας και μετανάστης, κι έτσι ελεύθερος μπόρεσε κι ανέπτυξε την «πλανητική σκέψη» του, και του είμαστε ευγνώμονες. Εκείνος όμως μπορούσε να εξερευνά τον Ηράκλειτο στο Παρίσι το 1954, στην Ελλάδα κάτι τέτοιο ήταν, τότε, πέραν του εκκεντρικού. Τα σωζόμενα των Προσωκρατικών, που τόσο αγάπησε και τόσο έξοχα ανέλυσε, εκδόθηκαν εδώ το 2002, όταν στην Ευρώπη, το 1964, η τρίτομη βασική έκδοση του 1903 μετρούσε 11 ανατυπώσεις. Ο προπομπός τους, το «Doxographi graeci», 1879, είναι ακόμα αμετάφραστο. Γι' αυτό «Η ευρωπαϊκή σκέψη διατηρεί έναν κατά πολύ ζωηρότερο διάλογο με την αρχαία σκέψη απ' ό,τι η νεοελληνική σκέψη» (σελ. 18).

Τι σκέψη, και τι είδους σκέψη, να αναπτύξει λοιπόν ένας πολιτισμός μεταμφιεσμένος διά της βίας; Ο ελληνισμός, όπως οι περισσότεροι προχριστιανικοί πολιτισμοί, είναι νεκρός (ή σε νεκροφάνεια, πάντως η έλλειψη πένθους, δηλαδή επίγνωσης, βαραίνει την ψυχή του και απονευρώνει τη σκέψη μας), είναι πνευματικώς συκοφαντημένος και λοιδορημένος, είναι ηττημένος, κι οι ηττημένοι δεν παράγουν θεωρίες, τουλάχιστον τέτοιες που να υπερφαλαγγίζουν τις επιβληθείσες, γιατί εκεί είναι το θέμα: αν το πετύχαιναν, θα έπαυαν να είναι ηττημένοι. Οποιαδήποτε άλλη σκέψη θα νομιμοποιούσε την καθεστωτική αλλοτρίωση. Ολες ωστόσο οι «κατακτήσεις» μας, ο λαϊκός και επώνυμος πολιτισμός, είναι πολύ σημαντικές, έστω για μας, έστω κι αν είναι «παγκοσμίως άγνωστες» (σελ. 32), τι σημασία έχει; Δεν εκλιπαρούν για αποδοχή οι πολιτισμοί, είναι ανάγκη, πόθος, αγώνας, κι ο Αξελός εκθειάζει μεν τη μαχητική μας διάθεση, αλλά την εγκλωβίζει. Η ποιότητα, το έργο και ο αριθμός των προσωπικοτήτων και δημιουργών, που αναδείχθηκαν στα 200 ελεύθερα χρόνια, συναντώνται τελευταία φορά, στην ιστορία μας, στην ύστερη αρχαιότητα, το ενδιάμεσο διάστημα χάσκει ζοφερό και πάντα απειλητικό. Δεν είναι εύκολο να βγούμε από τη φυλακή ούτε είναι βραχυχρόνιο εγχείρημα. Προσπαθούμε να υπάρξουμε ξανά, έστω παραλλαγμένοι, μπουσουλάμε, σηκωνόμαστε, πέφτουμε, ξανασηκωνόμαστε. Κάθε κατακτημένος αποτελεί και πειραματόζωο ψυχοπαθολογίας, από 'δώ προέρχονται η αναξιοπρέπεια κι η παροιμιώδης μισαυτία μας, που συχνά εμφανίζεται ως γελοία κομπορρημοσύνη. Ετσι, η απάντηση στο ερώτημα «Με τι ζει η σύγχρονη Ελλάδα» (σελ. 15) είναι: με το άχθος να ανακαλύψει τον εαυτό της και να ελευθερωθεί. Πόσος μόχθος απαιτείται για να μάθει να ισορροπεί ένα έθνος υπόδουλο επί δύο χιλιετίες;

Ωστόσο ο Αξελός, που δεν αποδίδει βαρύνουσα σημασία στα προαναφερθέντα (απ' το ψυχογράφημα του κατακτημένου απουσιάζει δηλαδή η επίδραση του κατακτητή), στο κεφαλαιώδες έργο του Προς την πλανητική σκέψη (η φράση συναντάται ήδη δύο φορές στο παρόν δοκίμιο) εξηγεί, εμμέσως αλλά σαφώς, γιατί η δυσκολία σκέψης κ.λπ. είναι φυσιολογική: «Η σύγχρονη εποχή εξαρτάται από τον χριστιανισμό -απείρως περισσότερο απ' όσο νομίζει.... οι μεταφυσικές και ηθικές συλλήψεις της προέρχονται από τον χριστιανισμό...» (σελ. 78-79, Εστία). Και: «Βέβαια ο κόσμος απαιτεί πάντα να τον κατανοούμε: οι Ελληνες τον κατανοούσαν με την βοήθεια του λόγου και οι χριστιανοί με τη βοήθεια του λόγου του Θεού. Η νέα περίοδος που ανοίγει με τον χριστιανισμό κόβει τις γέφυρες που τη συνδέουν με την προηγούμενη και μόνο πολύ αργότερα καταφέρνει να ξανασυνδεθεί εν μέρει (και μεροληπτικά) με την ελληνική σκέψη» (Ο Ηράκλειτος και η Φιλοσοφία, σελ. 291, Εξάντας). Και: «...οργανώνουν μια πίστη που έχει αναληφθεί από την Εκκλησία και τις εκκλησίες, οι οποίες, ως εκκλησίες, αρχίζουν την θανατηφόρο, διαρκή διαδρομή τους...» (Αυτή η Διερώτηση, σελ. 29, Εστία).

Ακριβώς αυτό. Επομένως, πώς να παράξει έργο και σκέψη αντίστοιχα των φιλοσόφων της η Ελλάδα, όταν ο ελληνικός πολιτισμός δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τον χριστιανισμό και τον αντιπάλεψε όσο μπορούσε, και όμως η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι χριστιανική, άρα δεν είναι Ελλάδα; Και δεν είναι οξύμωρο, είναι παρατεταμένος βιασμός που στομώνει την ψυχή και νεκρώνει τους εγεφαλικούς νευρώνες. Παρατηρεί την εξάρτηση ο Αξελός: «Η σύγχρονη Ελλάδα έχει μια γενική σχέση κι έναν πολύ ιδιαίτερο δεσμό με τον ιουδαιοχριστιανισμό... (...) Ως προς τι όμως οι Ελληνες συνεχίζουν να ζουν και να πεθαίνουν την μοίρα των δεύτερων προγόνων τους, των Βυζαντινών» (σελ. 13-14), αλλά προσπερνάει ακροποδητί το θεμελιωδέστερο αυτό ζήτημα, ενώ ο Καστοριάδης, π.χ., το έθιξε ευθέως πολλές φορές, αντιμετωπίζοντας σωρεία αντιδράσεων, κι ο Σαραμάγκου δήλωσε πως η κοινωνία θα ήταν καλύτερη χωρίς την Αγία Γραφή. Επίσης αναφέρεται (σελ. 39, 23, 25, 48) στην «Αγία Αυτοκρατορία του Βυζαντίου» και θεωρεί το Βυζάντιο ως το δεύτερο ιστορικό στάδιο του ελληνισμού, κάτι που εξ ορισμού μάς περιδινεί σφοδρότερα στον ίλιγγο της χαμένης και συγκεχυμένης ταυτότητάς μας. Είμαστε Ελληνες ή Ρωμιοί; Οχι μόνο δεν έχουμε κατηγορηματικά απαντήσει, ώστε να κάνουμε το πρώτο βήμα για μια ουσιαστική ύπαρξη και εξέλιξη αλλά, σήμερα, ευπρεπείς άνθρωποι (βλ. δηλώσεις του γνωστού καθηγητή Μαρωνίτη, Η Καθημερινή, 3-1-2010) προτιμούν να χαρακτηριζόμαστε με το υποτιμητικό ρωμιοσύνη, απ' το όνομα των κατακτητών μας. Σαν να μας έλεγαν, δηλαδή, ναζί ύστερα από 2.000 χρόνια και να το προτιμούσαμε προτάσσοντας δοκησίσοφούς βαρύλογους πομφόλυγες.

Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας έχει γραφτεί -όχι οριστικά, τίποτε δεν είναι οριστικό στην ιστορία- λόγω της ήττας μας. Χάσαμε, με ευθύνη μας. Κι η ήττα όμως τμήμα της εξέλιξης είναι, κι η αποτυχία, κι όλα («Στην ερώτηση γιατί ο κόσμος εξελίσσεται, η απάντηση είναι: Γιατί έτσι», έλυσε μεγαλειωδώς το θέμα ο Αξελός), κι η πτώση συνιστά απόδειξη θνητότητας, άρα ο ηττημένος θριαμβεύει. Σύγχρονη απόδειξη της ήττας είναι κι ο εμφύλιος, που η ερμηνεία του είχε θέση στο δοκίμιο (ίσως εκεί αναφέρεται το σχόλιο για το αίμα, της 46ης σελίδας), μένει πάντως μετέωρο το άβολο ερώτημα: Γιατί όταν όλοι οι άλλοι γιόρταζαν τη νίκη και ανασυγκροτούνταν, εμείς φορούσαμε μαύρα ρούχα και περιβραχιόνια του πένθους; Επειδή επιλέξαμε να μην υπάρχουμε, αυτό σημαίνει εμφύλιος μετά τέτοια νίκη.

Ολες λοιπόν οι λαμπρές και συχνά συγκινητικές επισημάνσεις του Αξελού παραβλέπουν τον ανείπωτο ακρωτηριασμό («Ο "παγανισμός" περνάει στον χριστιανισμό...», Μεταμορφώσεις, σελ. 146, Εστία) που καθόρισε και τη μετεπαναστατική κατάσταση. Δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στις νέες μορφές της ήττας ούτε η ιστορική τεκμηρίωση αποτελεί άλλοθι. Η σημερινή κακοδαιμονία και το στρεβλό κράτος-εργοδότης-δυνάστης ξεκινάνε και από το 1821. Διαβάζουμε: «Ωστόσο, εκείνο που έλειπε από την επανάσταση αυτή ήταν μια ιδέα. Κι ούτε ο μύθος ούτε ο θρύλος ούτε η ιδεολογία μπορούν να αντικαταστήσουν την δημιουργική (ποιητική) σκέψη που τείνει προς την πραγμάτωσή της. (...) Η προσπάθειά τους δεν είχε κατεύθυνση (σελ. 36,7)». Κι όμως. Ιδέα και κατεύθυνση, για την ποιητική σκέψη, υπήρχαν εν σπέρματι, όπως υπήρχαν ο Ρήγας κι οι Διαφωτιστές, κι ήταν η ιδέα κι η κατεύθυνση της πλήρους απελευθέρωσης. Η διακήρυξη για τη σύγκληση της εθνοσυνελεύσεως της Επιδαύρου, 21-12-1821, πανηγύριζε: «Η πρώτη ελευθέρα συνέλευσις των Ελλήνων μετά από είκοσι αιώνας». Η πρόταση συμπυκνώνει όλη την ιστορική αλήθεια, αλλά δεν ξανακούστηκε ποτέ στην πολύμοχθη χειραγωγηθείσα Επανάσταση, ούτε αποτελεί τμήμα της συνείδησής μας και του τρόπου που βλέπουμε την ιστορία μας και τον κόσμο. Σπανίως, π.χ., μιλάμε για ρωμαϊκή κατοχή, μιλάμε για «ελληνορωμαϊκό πολιτισμό», αλλά ο Αξελός («Πλανητική σκέψη», σελ. 68) διορθώνει: «...η ελληνική και η ρωμαϊκή παράδοση -και όχι η ελληνορωμαϊκή...».

Ομεγάλος Κώστας Αξελός, συνεπώς, που μας χάρισε και τη σημαντικότερη ίσως μελέτη για τον Ηράκλειτο, δεν εστίασε στο μείζον ζήτημα της αλλοιωμένης ταυτότητάς μας, αλλοίωση που μας εμποδίζει αναπνοή, βάδισμα, πορεία και μας επιβάλλει να προσκυνάμε τους (αναστηθέντες 194 χρόνια μετά τον θάνατό τους) επτά παίδες εν Εφέσω, αντί να διδασκόμαστε τον κεραύνειο Εφέσιο· τα ερωτήματα που θέτει όμως έχουν αναλλοίωτη ισχύ και θα μας απασχολούν για πολύ, ειδικά με την τωρινή εξαχρείωση και κηδεμονία που ίσως, στον ατέρμονο ποταμό της αδιατάρακτης εξέλιξης, μας καταβυθίσουν πάλι: «Η Ελλάδα οφείλει να αναπτύξει τις έρευνες που αφορούν τα ιδιαίτερά της προβλήματα: να αποκτήσει συνείδηση της παράδοσης και της ιστορίας της, της καταγωγής και της δομής της, της λογοτεχνίας και των προσωπικοτήτων της, ν' αποκτήσει μια γνώση και να αναπτύξει τις επιστήμες. (...) Στους κόλπους του νεωτερικού κόσμου που κυριαρχείται από τις μεγάλες δυνάμεις, με ποιον τρόπο η Ελλάδα θα εδραιώσει την αρμονία ανάμεσα στη δύναμη και στην αδυναμία της; (...) Θα μπορέσει να εξασφαλίσει τη θέση της στον κόσμο χωρίς να εγκαταλείψει τη φύση της και θα ξέρει με ποιον τρόπο να διατηρήσει την ισορροπία ανάμεσα στην φύσιν και την τέχνην;» αναρωτιέται τότε που η δίψα για τη μοίρα σου δεν εσυκοφαντείτο ως εθνικισμός.

Απαντά ο ίδιος ο φιλόσοφος, σε συνέντευξη στον Β. Καλαμαρά, στην «Ε»: «Οι Ελληνες θα πρέπει να σκεφτούν την Ελλάδα πολύ βαθύτερα, να τη ζήσουν βαθύτερα και να μην αρκούνται στο κύλισμα της ζωής». Εχει απόλυτο δίκιο. Ας τον ακούσουμε. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Φιλοσοφία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Τέλος δεν υπάρχει στη μουσική
Φανατικός φίλος της μελωδίας
Κριτική βιβλίου
Αν θες να ζήσεις ...τρεις φορές
Μια ποίηση με ένα είδος ηρωισμού
Λογική και περιεχόμενο στην ανάλυση της κοινωνίας
Με ακουστική χάρη
Βίος και πολιτεία σε ερείπια
Η μαγική βιογραφία του Μπέργκμαν
Ανήσυχες ψυχές στον Αδη
Η εν-σωμάτωση του Αλλου
Ηλεκτρονικές εκδόσεις: θα κυκλοφορούν και... δερματόδετες;
Η πουλημένη και λεηλατημένη «ευτυχία» μιας παθιασμένης...
Ο επιστήθιος φίλος του Νέλσον Μαντέλα
Το κυβιστικό πορτρέτο ενός δημιουργού μετά το «θάνατό» του
Συνέντευξη: Διαμαντής Καράβολας
Το περιοδικό και οι εκδόσεις Φαρφουλάς
Φιλοσοφία
Η «ελληνική μοίρα» του Κώστα Αξελού
Άλλες ειδήσεις
Παρουσίαση βιβλίου
Συνταγές επιβίωσης για αλλιώτικα παιδιά
Χώρα
Του σκοταδιού τη ζάχαρη
Η κόρνα