Έντυπη Έκδοση

Η επάνοδος του φασισμού

Η πρώτη έκδοση του βιβλίου ''Ανατομία του φασισμού'' έκανε την εμφάνισή της το 2004. Μια δεκαετία μετά, η μελέτη του Ρόμπερτ Πάξτον έχει γίνει εφιαλτικά επίκαιρη

Χίτλερ πήρε την εξουσία μετά την αποτυχία της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Ο Μουσολίνι κυριάρχησε στην ιταλική σκηνή ύστερα από τη θριαμβευτική πορεία προς τη Ρώμη. Οι επιτυχίες τους ήταν ένας συνδυασμός της οργής των ηττημένων από τον πόλεμο και της οικονομικής κρίσης του 1929. Ενώ τα νεότερα φασιστικά κινήματα μετά το 1945, στην Ευρώπη, συρρικνώθηκαν σχεδόν αμέσως όταν προσπάθησαν να συνεργαστούν με τα κόμματα της παραδοσιακής Δεξιάς.

Αυτά είναι πάνω-κάτω τα κλισέ που αναμασά η Ευρώπη γύρω από το φαινόμενο του φασισμού. Από τις πομπώδεις παρελάσεις των ναζί στο Βερολίνο μέχρι τα, πρησμένα από το αλκοόλ, πρόσωπα των σκίνχεντ του Βρετανικού Εθνικού Μετώπου, ο φασισμός περιγράφεται ως μια σειρά από στερεότυπα. Και πάνω από όλα κυριαρχεί η ακλόνητη πεποίθηση ότι ήταν γέννημα της οικονομικής κρίσης.

Με την «Ανατομία του Φασισμού» (Εκδ. Κέδρος, μτφ. Κατερίνα Χαλμούκου), ο Αμερικανός καθηγητής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κολούμπια, Ρόμπερτ Πάξτον, θέλησε να βάλει τάξη στο χάος γύρω από την πολυσήμαντη έννοια του φασισμού. «Το ζήτημα είναι πως το επίθετο "φασιστικός" χρησιμοποιείται υπερβολικά» έλεγε στις συνεντεύξεις του. «Ο όρος που γεννήθηκε για να περιγράψει κάποια ολοκληρωτικά κινήματα, τις δεκαετίες του '20 και του '30, κατέληξε να είναι ένας χαρακτηρισμός όπου διάφοροι πολιτικοί αντίπαλοι, σε δημοκρατικά κράτη, αλληλοκατηγορούνται ως "φασίστες"». Ετσι την ιδέα ενός ιστορικού βιβλίου την πυροδότησε η φράση του πρώην Αμερικανού προέδρου Μπους Τζούνιορ περί «ισλαμοφασισμού». Αυτή η «κακοποίηση» του όρου τον ώθησε στη μελέτη των ακροδεξιών κινημάτων του Μεσοπολέμου.

Ολοκληρωμένη το 2004, η μελέτη του θα μπορούσε να είναι παρωχημένη, αν επαναλάμβανε το μοτίβο περί οικονομικής κρίσης που γεννάει φασιστικά τέρατα. Μόνο που ο Πάξτον πιστεύει πως «ο ρόλος του ιστορικού είναι να κατανοήσει τις αντιφάσεις του παρελθόντος». Ετσι με μεθοδικό τρόπο καταγράφει τα στοιχεία που ξεχωρίζουν την έννοια της φασιστικής δράκας. Με άλλα λόγια, την έλλειψη κάθε είδους επίσημου πολιτικού προγράμματος και την επινόηση ενός εσωτερικού ή εξωτερικού εχθρού που συπειρώνει τα μέλη της. Την ανερμάτιστη αντικαπιταλιστική ρητορική που εξαντλείται μόνο σε πύρινες διακηρύξεις, αφού τα ακροδεξιά κόμματα του Μεσοπολέμου ήταν οι στυλοβάτες του συστήματος. Την καλλιέργεια της λατρείας του ηγέτη, ώστε να εδραιώνεται η ιεραρχία στο εσωτερικό της ομάδας χωρίς χρονοβόρες διεργασίες. Η κρίση, τέλος, που πολλοί τη θεωρούν αιτία, παίζει απλά το ρόλο του καταλύτη για τη συσπείρωση των μαζών γύρω από τον ηγέτη που αναδεικνύεται σε «λυτρωτή».

Ο ίδιος ο Πάξτον δεν επιθυμεί να προσφέρει κάποια νέα ερμηνεία για το φαινόμενο του φασισμού. Αντίθετα επιστρατεύει όσους προηγήθηκαν, από τη Χάνα Αρεντ, που ερμηνεύει τη γοητεία του, τον Βίλχελμ Ράιχ, που έγραψε για τη μαζική του ψυχολογία, ώς τον Μπρεχτ και τον Μπένγιαμιν. Ετσι μέσα από τα συμπεράσματά τους μπορεί να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίον οι πολίτες δέχονται από μόνοι τους τον περιορισμό των ελευθεριών τους στο όνομα μιας «επαναστατικής αναγέννησης» του λαού. Φυσικά η μελέτη του δεν σταματάει στη χιτλερική Γερμανία και τη φασιστική Ιταλία. Συνεχίζει απαριθμώντας τις προσπάθειες του φασισμού να σηκώσει κεφάλι μετά το 1945 στην Ευρώπη, ξεκινώντας από το γερμανικό SPR του 1951, περνώντας από το Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα της Ιταλίας και το Εθνικό Μέτωπο του Λεπέν και φτάνοντας στο Βρετανικό Εθνικό Μέτωπο του 1967 και το Αυστριακό Κόμμα της Ελευθερίας του Χάιντερ. Και όπως σημειώνει, τα περισσότερα από αυτά τα κόμματα δεν είχαν ανάγκη μια παγκόσμια οικονομική κρίση για να αυξήσουν τη δύναμή τους. Απλά εκμεταλλεύτηκαν την εχθρότητα ενάντια στους μετανάστες και την απογοήτευση από τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα, για να βρεθούν στο Κοινοβούλιο και να παίξουν το ρόλο του ρυθμιστή. Αλλωστε η σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ευρώπης δείχνει ότι η νέα Ακροδεξιά έπειτα από κάθε εκλογική επιτυχία της αναζητάει συμμαχίες με την παραδοσιακή Δεξιά.

«Ο κύκλος της φασιστικής πορείας θεωρείται απίθανο να επαναληφθεί με τον ίδιο τρόπο όπως στο παρελθόν» σημειώνει στο επίλογό του ο Πάξτον. «Βέβαια οι πιθανότητες μιας έγκαιρης και σωστής αντίδρασης βελτιώνονται αν κατανοήσουμε τις συνθήκες της επιτυχίας του στο παρελθόν». Με άλλα λόγια, αντί κανείς να καταδικάζει γενικά και αόριστα τη «βία από όπου και να προέρχεται», ας μάθει πρώτα τι σημαίνει τάγματα εφόδου και ας αποφασίσει τι θα γίνει με τους μπράβους της πολιτικής ζωής που εκπροσωπούνται από τη Χρυσή Αυγή. 

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Βιβλίο
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Τραγουδώντας το θάνατο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Βιβλίο
Τραγουδώντας το θάνατο
Η επάνοδος του φασισμού
Εικαστικά
Γενέθλια τέχνης της Γκιόκο Ονο
Τα πορτρέτα του Ουίλσον
Εικαστικές οφθαλμαπάτες
Ανεργίτσα και πειναλέων
''Τελευταίες πινελιές'' της Οπυς Ζούνη
Θέατρο
Η Ελλάδα εμπνέει αλλά και πληγώνει
Στα χρόνια της κατοχής
Καυστικό σχόλιο για την υποκρισία
Ο ...''Τζόρνταν'' επιστρέφει
Ρωμαίος και Ιουλιέτα στη Λυρική
Ο Ελλην Βρυκόλαξ
Κρυφακούω συστηματικά
Κινηματογράφος
Γοητεύει ηθοποιούς και σκηνοθέτες...
Αλήθειες και μύθοι για τον Δράκουλα
Διαφοροποιημένη η Κέιτ Γουίνσλετ
Επιστρέφει με δύο ταινίες ο Ρέντφορντ
Η εκεδίκηση της μυστηριώδους γαλλίδα
Αρωμα από φιλμ νουάρ
Η Χιονάτη στη Σεβίλη
Το παρελθόν επιστρέφει
Γίγαντες σε 3D
Ερωτας και μυστήριο
ΜΑΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ
Λογοτεχνία
Στη σκιά της Ιστορίας
Μουσική
Οχι στα μουσικά γκέτο
Χατζιδάκις με τραγούδια και σχόλια
Η ''ευλογημένη'' έρχεται στην Αθήνα
''Ντελικατέσεν'' με τη Misia
7+1 νύχτες με Αλεξίου
Ροκ διήμερο από τα παλιά
Ρεπορτάζ
Διατηρητέα μόνο τα μπαρ