Έντυπη Έκδοση

Επιστήμη & Τεχνολογία

Ιστορικά

  • ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ: ΠΑΝΤΑ ΕΠΙΚΑΙΡΟΣ

    «Ενα φάντασμα» επιμένει να πλανάται, 130 χρόνια μετά...

    ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ Ο θεμελιωτής της κοσμοαντίληψης του «επιστημονικού σοσιαλισμού», 130 χρόνια μετά το θάνατό του, συνεχίζει να επηρεάζει, να εμπνέει, να γοητεύει. Αλλωστε το σύγχρονο καπιταλιστικό σύστημα παράγει νέες, οξυμένες, κοινωνικές συγκρούσεις και ταξικές αντιθέσεις.

    Η μαρξιστική θεωρία μπορεί να διακριθεί σε δύο μέρη. Αυτό που αφορά ιστορικά και πολιτικά γεγονότα και το δεύτερο, που αφορά την οικονομική θεώρηση. (Φωτ. Ass. Press) Η μαρξιστική θεωρία μπορεί να διακριθεί σε δύο μέρη. Αυτό που αφορά ιστορικά και πολιτικά γεγονότα και το δεύτερο, που αφορά την οικονομική θεώρηση. (Φωτ. Ass. Press) Οι απόψεις του Μαρξ ήταν αυτές που καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την ευρωπαϊκή σκέψη του 20ού αιώνα και σφράγισαν τις πολιτικές εξελίξεις στη Γηραιά Ηπειρο. Μέχρι σήμερα, το έργο του προκαλεί την αντίδραση των αυταρχικών αντιλαϊκών καθεστώτων. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι το «Κομμουνιστικό μανιφέστο» παραμένει απαγορευμένο στην Τουρκία, ως κατάλοιπο-επιβίωση της εθνικιστικής αντικομμουνιστικής κληρονομιάς του κεμαλισμού.

    Δημόκριτος και Επίκουρος

    Ο Μαρξ σπούδασε νομικά, ιστορία και φιλοσοφία. Στο Βερολίνο συνδέθηκε με την ομάδα των αριστερών χεγκελιανών φοιτητών και καθηγητών του Μπρούνο Μπάουερ. Ο τίτλος της διδακτορικής του διατριβής ήταν «Για τη διαφορά της περί φύσεως φιλοσοφίας του Δημόκριτου και του Επίκουρου», όπου συγκρίνονταν οι διαφορές των ατομικών θεωριών των δύο αρχαίων φιλοσόφων. Από την ηλικία των 24 ετών άσκησε οξεία ριζοσπαστική πολιτική παρέμβαση ως διευθυντής της εφημερίδας «Rheinische Zeitung» (Εφημερίδα του Ρήνου), προκαλώντας την μήνιν των πρωσικών αρχών που είχε ως αποτέλεσμα το κλείσιμο της εφημερίδας. Το πολιτικό περιβάλλον εκείνη την εποχή χαρακτηριζόταν από τον ακραίο γερμανικό απολυταρχισμό, που καλυπτόταν από μια επίφαση ψευδοκοινοβουλευτισμού.

    Στη συνέχεια ο Μαρξ θα εγκατασταθεί στο Παρίσι, όπου ήρθε σε επαφή με τους Γάλλους σοσιαλιστές και ενστερνίστηκε το σοσιαλισμό. Από την εποχή αυτή χρονολογείται η βαθιά φιλία με τον Φρίντριχ Ενγκελς. Η δημόσια αντίθεσή του προς τον γερμανικό απολυταρχισμό θα επιφέρει την απέλασή του από τη Γαλλία. Θα εγκατασταθεί στις Βρυξέλλες, όπου θα εγκαταλείψει τη γερμανική υπηκοότητα και θα πάρει τη βελγική. Τότε (1845) θα συγγράψει με τον Ενγκελς τη μελέτη «Η γερμανική ιδεολογία». Το 1847 θα ασκήσει κριτική στις απόψεις του Προυντόν με το έργο «Αθλιότητα της φιλοσοφίας» και λίγο πριν από τη μεγάλη αντι-απολυταρχική επανάσταση του Φεβρουαρίου του 1848 στο Παρίσι, θα συγγράψει με τον Ενγκελς το «Κομμουνιστικό μανιφέστο». Κυνηγημένος για τις δημοκρατικές του ιδέες στη Γαλλία και τη Γερμανία, ο Μαρξ θα εγκατασταθεί στο Λονδίνο το 1849. Εκεί θα συγγράψει τα δύο σημαντικότερα έργα του: «Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας» και «Το κεφάλαιο» και θα πρωτοστατήσει στη δημιουργία της «Διεθνούς Ενωσης των Εργατών» (1864).

    Μετά την καταστολή της Παρισινής Κομμούνας, δηλαδή της εργατικής επαναστατικής κυβέρνησης που είχε δημιουργηθεί στο Παρίσι μετά την εξέγερση της εθνοφρουράς και των εργατών της πόλης (1871), θα συγγράψει το «Εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία».

    Οι καταχρήσεις του μαρξισμού

    Ο όρος «μαρξισμός» συμπεριλαμβάνει το σύνολο των θεωριών και των απόψεων που διατύπωσε ο Καρλ Μαρξ και απηχούν την προσωπική του θεώρηση, τις πνευματικές επιρροές του περιβάλλοντος χώρου και τις κοινωνιολογικές δυνατότητες που είχε η εποχή που έζησε. Η μαρξιστική θεωρία μπορεί να διακριθεί σε δύο μέρη. Αυτό που αφορά ιστορικά και πολιτικά γεγονότα και το δεύτερο, που αφορά την οικονομική θεώρηση.

    Για τον Μαρξ, η αντίληψη της Ιστορίας πρέπει να εκλαμβάνεται ως μια διαρκής εξέλιξη, ως αποτέλεσμα κοινωνικών διεργασιών που απορρέουν από τη σχέση που έχει η παραγωγή και η ανταλλαγή των αγαθών. Θεωρεί ότι οι κινητήριες δυνάμεις που επιφέρουν νομοτελειακές αλλαγές βρίσκονται αποκλειστικά και μόνο στις οικονομικές σχέσεις που καθορίζουν τις ανθρώπινες κοινωνίες. Η ανάλυση της δομής του σύγχρονου κεφαλαιοκρατικού συστήματος, με την κάρπωση της υπεραξίας που παράγουν οι εργάτες από τους κατέχοντες τα μέσα παραγωγής, αποτέλεσε μία από τις κυριότερες συμβολές του.

    Σύμφωνα με τον Μαρξ, ο μηχανισμός της αλλαγής είναι η πάλη των τάξεων, η διαρκής σύγκρουση των διαφόρων κοινωνικών ομάδων που έχουν αποκλίνοντα συμφέροντα. Θεωρεί επίσης ότι το τελευταίο στάδιο της εξέλιξης θα χαρακτηρίζεται από τη «δικτατορία του προλεταριάτου», δηλαδή την κυριαρχία εκείνης της παραγωγικής τάξης που διαμορφώνεται σε συνθήκες ωρίμανσης των κοινωνιών. Για τον Μαρξ δεν νοείται διαμεσολαβητής μεταξύ της εργατικής τάξης και της εξουσίας. Η αντίληψη της αντιπροσώπευσης της εργατικής τάξης με ένα οργανωμένο με ιεραρχικό και στρατιωτικό τρόπο κόμμα αποτελεί μια μεταγενέστερη ιδέα, του Βλαδίμηρου Ι. Λένιν (1903), που έτυχε σφοδρής κριτικής ως αντιμαρξιστική θεώρηση.

    Στις προσθήκες του Λένιν, που θα κωδικοποιηθούν στα βιβλία του «Τι να κάνουμε;» και «Ενα βήμα μπρος, δύο βήματα πίσω», θα ασκήσει σφοδρή κριτική η Ρόζα Λούξεμπουργκ με το κείμενό της «Μαρξισμός ή λενινισμός», όπου ουσιαστικά θα προβλέψει με εξαιρετική οξύνοια τις επιπτώσεις των παραβιάσεων της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας. Θα γράψει: «Ο υπερσυγκεντρωτισμός που ζητάει ο Λένιν είναι γεμάτος από το αποστειρωμένο πνεύμα του επιστάτη. Το πνεύμα αυτό δεν είναι θετικό, ούτε δημιουργικό...».

    (*) Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας, μαθηματικός

  • Το «Κεφάλαιο» της επικαιρότητας

    «Η ζωντανή ψυχή του μαρξισμού είναι η συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης» Το 2008-2009, με το ξέσπασμα της νέας κρίσης, λέγεται ότι στη Γερμανία υπήρξε μεγάλη άνοδος των πωλήσεων των έργων του Μαρξ και ιδιαίτερα του έργου του «Το κεφάλαιο», ενώ η εικόνα του πρόβαλε στα εξώφυλλα των πιο έγκυρων περιοδικών. Κατά κοινή ομολογία, στο έργο του Μαρξ μπορούσε κανείς να δει γιατί εκδηλώνονται οι κρίσεις στον καπιταλισμό. Ακόμα και οι αστοί διάβαζαν Μαρξ...

    Πριν από 130 χρόνια, ο πιο πιστός φίλος και συνεργάτης του Μαρξ, ο Φρ. Ενγκελς, μιλώντας πάνω από τον τάφο του Μαρξ τον είχε χαρακτηρίσει μεγάλο επιστήμονα, γιατί με δύο μόνο ανακαλύψεις του διακρίθηκε από τους άλλους: πρώτον, θεμελίωσε την υλιστική αντίληψη της Ιστορίας και, δεύτερον, αποκρυπτογράφησε το «μυστικό» του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής που στηρίζεται στην απόσπαση της υπεραξίας. Ο Ενγκελς, όμως, θεωρεί ότι αυτή δεν είναι η κυριότερη πλευρά του Μαρξ, τονίζοντας ότι ο Μαρξ ήταν βασικά επαναστάτης: «Ο πραγματικός σκοπός της ζωής του ήταν να βοηθήσει με οποιονδήποτε τρόπο στην ανατροπή της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας και των κρατικών θεσμών που αυτή έχει δημιουργήσει, να πάρει μέρος στην απελευθέρωση του σύγχρονου προλεταριάτου, που αυτός του έδωσε για πρώτη φορά συνείδηση της θέσης του και των αναγκών του, τη συνείδηση των όρων της χειραφέτησής του. Ο αγώνας ήταν το στοιχείο του. Και αγωνίστηκε με πάθος, με επιμονή, με επιτυχία, όσο λίγοι».

    Αν, λοιπόν, θεωρήσουμε το έργο του Μαρξ ως τη βάση μιας θεωρίας του απελευθερωτικού κινήματος του προλεταριάτου, πρέπει να παραδεχτούμε ότι άνοιξε μια νέα σελίδα στη σύγχρονη εποχή, στην ιστορία συγκρότησης του εργατικού κινήματος, των εξεγέρσεων, των επαναστάσεων, των αποπειρών μετάβασης, αλλά και των παλινορθώσεων, των μεγάλων κρίσεων και συζητήσεων, των τεράστιων μαζικών κινημάτων σε ολόκληρο τον πλανήτη, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αναφέρονται στον Μαρξ.

    Εχουν περάσει έτσι κι αλλιώς 130 χρόνια από το θάνατο του Μαρξ και έχουν αλλάξει πολλά πράγματα. Η επικαιρότητά του ύστερα από όλα αυτά δεν βρίσκεται απλώς στην οικονομική πλευρά του έργου του.

    Ο Λένιν σε ένα γράμμα του στην Ι. Αρμάντ θα σημειώσει: «Ολο το πνεύμα του μαρξισμού, όλο το σύστημά του απαιτεί να εξετάζουμε την κάθε θέση α) μόνο ιστορικά β) μόνο σε σύνδεση με άλλες θέσεις γ) μόνο σε σύνδεση με τη συγκεκριμένη πείρα της Ιστορίας». Κάτι ανάλογο πρέπει να κάνουμε σήμερα σε σχέση με το μαρξισμό και την πορεία του, και δεν προκύπτει ακριβώς να φορτώσουμε όλα τα θετικά ή τα αρνητικά της πορείας του στο έργο του μεγάλου διανοητή.

    Η σκέψη, επομένως, του Μαρξ έθεσε τους ακρογωνιαίους λίθους μιας θεωρίας που έπρεπε να αναπτυχθεί προς όλες τις κατευθύνσεις για να μη μείνει πίσω από τη ζωή. Από πουθενά σε αυτήν τη διαρκή θεμελίωση και ανάπτυξη δεν μπορούσαν να χωρούν ή να αναπαράγονται έτοιμα πρότυπα. Χρειαζόταν μια διαρκής, μόνιμη, αυτοτελής επεξεργασία και δοκιμασία. Πόσες φορές δεν θα τονιστεί ότι η θεωρία αυτή δεν είναι δόγμα, μα καθοδήγηση για δράση, ή ακόμα ότι «η ζωντανή ψυχή του μαρξισμού είναι η συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης»;

    Από μια βαθιά χειραφετητική, απελευθερωτική θεωρία, όπως ήταν το έργο του Μαρξ, δεν μπορούσαν να λείπουν βαθιά ανθρωπολογικά και οντολογικά ζητήματα. Μια μεγάλη συνεισφορά του μαρξιστικού έργου είναι ότι φωτίζει από πολλές πλευρές το φαινόμενο της αλλοτρίωσης και ως προς αυτό συγκρούεται με κάθε μηχανιστική, στενή, περιοριστική, βαθιά οικονομίστικη αντίληψη. Θέτει τους όρους που συμβαδίζουν με τις απαιτήσεις και τις αναγκαιότητες ενός σύγχρονου απελευθερωτικού κινήματος. Ακόμη και σήμερα που η εργατική τάξη, το προλεταριάτο δεν μπορούν να συγκριθούν με αυτό που υπήρχε την εποχή της θεμελίωσης της θεωρίας του Μαρξ.

    Επομένως, η επικαιρότητα του Μαρξ, 130 χρόνια μετά το θάνατό του, έγκειται στην καθολικότητα και αφορά την παγκόσμια διάσταση των προβλημάτων που γεννά διαρκώς -και χωρίς ορατή διέξοδο- η διατήρηση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, καθώς επίσης και τους σπασμούς και τις καταστροφές των παραγωγικών δυνάμεων μέσα σε αυτές τις συνθήκες (κρίσεις), αφορά επίσης τους αγώνες και τα εγχειρήματα μετάβασης και απαλλαγής από τα καπιταλιστικά δεσμά.

    Γίνεται, έτσι, επικαιρότητα του κομμουνισμού, ως πραγματικού κινήματος του σύγχρονου προλεταριάτου ή/και της κοινωνίας, που αλλάζει πραγματικά και ριζικά την κατάσταση πραγμάτων.

    (*) Εκδότης της εφημερίδας «Δρόμος της Αριστεράς», μέλος της Γραμματείας του ΣΥΡΙΖΑ

  • Η Ιστορία παραμένει ανοικτή στην επαναστατική πρόβλεψη του Μαρξ

    Οταν το 1991, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, οι οπαδοί της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης βιάστηκαν να διακηρύξουν την οριστική διάψευση του Μαρξ και το «τέλος της Ιστορίας», τα πράγματα φαίνονταν να τους δικαιώνουν. Δεν πέρασαν 20 χρόνια και η παγκόσμια οικονομική κρίση, της οποίας ελάχιστοι είχαν προβλέψει την έλευση και τη διάρκεια, επανέφερε τον Μαρξ στο προσκήνιο. Σήμερα, με την κρίση αισίως στον πέμπτο της χρόνο, σχεδόν όλοι αναγνωρίζουν την αναφορικότητα και τη συνεισφορά του Μαρξ και λίγοι επιμένουν σε απαξιωτικές κρίσεις.

    Σε τι όμως συνίσταται αυτή η αναφορικότητα και η συνεισφορά;

    Ενα πρώτο ζωτικό στοιχείο είναι ότι, σε αντίθεση με τις τεχνικές αναλύσεις των νεοφιλελεύθερων οικονομικών, ο Μαρξ ανέλυσε σε βάθος τις αντιθέσεις και τις ταξικές συγκρούσεις του καπιταλιστικού συστήματος, από τις οποίες αυτό, όπως βεβαίωνε και όπως δείχνει η πρόσφατη εμπειρία, δεν μπορεί ποτέ να απαλλαγεί.

    Ενα δεύτερο, εξίσου σημαντικό, αφορά την πρόγνωση του Μαρξ ότι ο καπιταλισμός δεν είναι η τελική μορφή της ανθρώπινης κοινωνίας, ούτε τελικό όριο της Ιστορίας, και ότι όταν οι αντιφάσεις του γίνουν ανεπίλυτες, πρέπει να ξεπεραστεί από μια νέα, σοσιαλιστική δομή, την οποία θα επιφέρει η κοινωνική επανάσταση του προλεταριάτου.

    Η θεωρία του Μαρξ εμπεριέχει αυτές τις θεμελιώδεις παραδοχές. Στον Μαρξ όμως, σε αντίθεση με πολλούς μετέπειτα οπαδούς του, επρόκειτο για συναγωγές συνδεόμενες με μια βαθιά κριτική και αφομοίωση της προγενέστερης προοδευτικής σκέψης -αγγλική κλασική πολιτική οικονομία, Διαφωτισμός, γερμανική κλασική φιλοσοφία ώς τον Χέγκελ- και τη διαλεκτική βάσει αυτών επεξεργασία των προβλημάτων του καιρού του.

    Αυτή η φιλοσοφική, κοσμοθεωρητική διάσταση και ευρύτητα της σκέψης του Μαρξ, και του στενού συνεργάτη του Ενγκελς, θεμελιώνει και τη μακροχρόνια επιρροή του. Προωθήθηκε αργότερα προς διάφορες κατευθύνσεις από τους πιο επιφανείς μαθητές του, όπως οι Πλεχάνοφ, Κάουτσκι, Λένιν, Λούξεμπουργκ, Μπουχάριν, Τρότσκι, Γκράμσι και Λούκατς, διαμορφώνοντας ένα ρεύμα ιδεών με ισχυρή απήχηση και πρακτικό αντίκτυπο στους κοινωνικούς αγώνες στον 20ό αιώνα.

    Πολλά ερωτήματα θα μπορούσαν, βέβαια, να τεθούν: η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν μια επιβεβαίωση ή διάψευση της πρόβλεψης του Μαρξ; Ο μαρξισμός γενικά και η ερμηνεία του από τον Λένιν συνδέονται ή όχι με τις μετέπειτα σταλινικές ωμότητες και μαζικές εκκαθαρίσεις εκατομμυρίων; Και είναι συμβατή η αντίληψη του Μαρξ για την ιστορία και το ρόλο της εργατικής τάξης με τα πολυποίκιλα και χαοτικά ριζοσπαστικά κινήματα των ημερών μας;

    Χωρίς να αποπειραθούμε μια απάντηση, σημειώνουμε μόνο ότι συχνά τα έχουν κακομεταχειριστεί οι πολέμιοι του Μαρξ, καταρρίπτοντας μια καρικατούρα της θεωρίας του.

    Εκείνο που μπορεί εύλογα να ειπωθεί είναι ότι σήμερα, 130 χρόνια από το θάνατό του, η Ιστορία παραμένει ανοικτή στην επαναστατική πρόβλεψη του συγγραφέα του «Κομμουνιστικού μανιφέστου» και του «Κεφαλαίου». Οι παράγοντες της κοινωνικής αναταραχής και αλλαγής που ανέδειξε ο Μαρξ, εξακολουθούν να υφίστανται.

    (*) Συγγραφέας, μέλος της Σ.Ε. της Μαρξιστικής Σκέψης

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Επιστήμη & Τεχνολογία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Επιστήμη & Τεχνολογία της έντυπης έκδοσης
Αστρονομία και Διάστημα
Υπολογίζοντας το τέλος του κόσμου
Ξεκλειδώνουν τα μυστικά ενός... Παραπήγματος
Μαγνητικά πεδία με... ελευθέρας
Διατροφή και Διαιτολογία
Πράσινος κίνδυνος στο πιάτο μας
Το φαγητό λίγο πριν τον ύπνο, σκοτώνει
Πληροφορική και διαδίκτυο
Facebook και Google εισβάλλουν στον Τρίτο Κόσμο
Τηλεπικοινωνίες & ευρυζωνικότητα
Στα smartphones όλα τα λεφτά
Τα smartphones του αύριο... σήμερα
Υγεία
Ανακουφίζει η «κρύα» αιμοκάθαρση
Ενζυμο-κλειδί για την πρόληψη καρδιαγγειακού επεισοδίου