Έντυπη Έκδοση

Οικονομία

Αναλύσεις

  • Η μεγάλη απάτη της οικονομικής ανάπτυξης

    Στις συζητήσεις για τη σημερινή οικονομική κρίση, το ενδιαφέρον όλων εστιάζεται στον χρόνο ανάκαμψης της οικονομίας.

    Η εντατική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων (π.χ. ορυκτά) είναι εγκληματική ενέργεια κατά των επόμενων γενεών Η εντατική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων (π.χ. ορυκτά) είναι εγκληματική ενέργεια κατά των επόμενων γενεών Είναι περίεργο, αλλά δεν φαίνεται να παρουσιάζουν ανάλογο ενδιαφέρον σημαντικότερα θέματα, όπως η καταλληλότητα του μοντέλου οικονομικής ανάπτυξης που ακολουθούμε και οι προοπτικές που δημιουργεί για τη δική μας και τις μελλοντικές γενιές.

    Προσωπικά, πιστεύω ότι αυτό εγκυμονεί μεγάλους κινδύνους για όλους μας, χωρίς να εξυπηρετεί το μακροπρόθεσμο συμφέρον της ανθρωπότητας. Αντίστοιχα, η οικονομική ανάπτυξη, όπως οριοθετείται και με τον τρόπο που επιδιώκεται, δεν έχει έννοια. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

    Ως οικονομική ανάπτυξη θεωρούμε τη διόγκωση της οικονομικής δραστηριότητας και μόνο, χωρίς αναφορά στο κόστος της, λες και οι παραγωγικοί πόροι που διαθέτουμε ως ανθρωπότητα είναι απεριόριστοι. Είναι απίστευτο: Η οικονομία της ελεύθερης αγοράς, όπου κάθε δραστηριότητα αξιολογείται σε όρους οφέλους - κόστους, εκφράζει την οικονομική ανάπτυξη σε όρους οφέλους, μόνο.

    Οπως είναι γνωστό, οι συντελεστές της παραγωγής είναι σε τελική ανάλυση οι Φυσικοί Πόροι, η Εργασία και το Κεφάλαιο. Ας δούμε, λοιπόν, τι συμβαίνει σε αυτούς όταν αναπτύσσεται η οικονομία.

    1 Ενα μέρος των Φυσικών Πόρων αποτελεί μη ανανεώσιμο απόθεμα (π.χ. τα ορυκτά), το οποίο πρέπει να κατανεμηθεί δίκαια στη σημερινή και στις μελλοντικές ανθρώπινες κοινωνίες. Επομένως, η εντατική εκμετάλλευσή τους δεν συνιστά ανάπτυξη αλλά εγκληματική ενέργεια κατά των επόμενων γενεών (π.χ. των παιδιών μας).

    Ενα άλλο μέρος μπορεί να αναπληρωθεί με τη συνδρομή της φύσης και της ανθρώπινης εργασίας, υπό την προϋπόθεση ότι η άντλησή τους γίνεται με τρόπο που δεν διαταράσσει την περιβαλλοντική ισορροπία, που αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την ανανέωσή τους. Επομένως, αφού η οικονομική δραστηριότητα καταστρέφει το περιβάλλον, στην ουσία καταστρέφει τον μηχανισμό παραγωγής φυσικών πόρων (π.χ. η ερημοποίηση των εδαφών και των θαλασσών, οι κλιματικές αλλαγές, η μετάλλαξη φυτών και ζώων κ.λπ.).

    Ας συλλογιστούμε ότι θα είμαστε η πρώτη γενιά που θα παραδώσει βαριά πληγωμένη τη φυσική κληρονομιά, που έφτασε ώς εμάς μέσα από μια διαδρομή εκατομμυρίων ετών. Αυτό το κόστος, αυτό το φοβερό έγκλημα κατά των επόμενων γενεών, δεν το μετρούν οι δείκτες της οικονομικής «ανάπτυξης». Πρόκειται για μια πρωτοφανή απάτη, την οποία είτε δεν αντιλαμβανόμαστε, είτε απλώς την ανεχόμαστε με τρόπο που μας καθιστά συνενόχους.

    2 Η ανθρώπινη εργασία αποτελεί τον θεμελιώδη συντελεστή παραγωγής, αφού χωρίς αυτή δεν μπορούν να αξιοποιηθούν οι φυσικοί πόροι και το κεφάλαιο. Ομως, παρά την κορυφαία συμβολή της στην οικονομία της ελεύθερης αγοράς, οι εργαζόμενοι δεν αποτελούν (όπως θα έπρεπε) συνεταίρους στη διανομή της παραγωγής, αλλά αντιμετωπίζονται ως αναλώσιμοι.

    Η σύγχρονη πρακτική των επιχειρήσεων αλλά και των ηγεσιών όλων των χωρών αυτό δείχνει.

    Πρόσφατα γίναμε μάρτυρες μιας πρωτοφανούς περικοπής των εργασιακών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Γνωρίζουμε επίσης για τις άθλιες συνθήκες εργασίας-αμοιβής στις τριτοκοσμικές χώρες. Ακόμη, αποτελεί καθημερινή πρακτική η συμπίεση του κόστους εργασίας προς την κατεύθυνση της εξίσωσης των όρων απασχόλησης με εκείνες του χειρότερου εργοδότη.

    Η αντιμετώπιση της ανθρώπινης εργασίας με τον πιο πάνω τρόπο οδηγεί στη διαμόρφωση άδικων κοινωνιών, οι οποίες θυσιάζουν την ηθική στο βωμό της κατανάλωσης. Οι κοινωνίες αυτές, που διαμορφώνονται από αυτό το απαράδεκτο μοντέλο «ανάπτυξης», δεν είναι βιώσιμες μακροπρόθεσμα.

    3 Στην οικονομία της ελεύθερης αγοράς, ο συντελεστής Κεφάλαιο είναι ο παντοδύναμος ρυθμιστής της οικονομικής δραστηριότητας. Η Φύση και η Εργασία είναι υποταγμένες σε αυτόν και χρησιμοποιούνται χωρίς φειδώ και χωρίς σεβασμό. Παρά το γεγονός ότι το κεφάλαιο δεν είναι καν αυτόνομος συντελεστής παραγωγής (διότι προέρχεται από σύνθεση της Φύσης και της Εργασίας), αντιμετωπίζεται ως το πολυτιμότερο στοιχείο και αμείβεται υπερβολικά.

    Δεν είναι τυχαίο ότι η σύγχρονη οικονομία της ελεύθερης αγοράς μετρά την αποδοτικότητα κάθε παραγωγικής προσπάθειας αποκλειστικά σε όρους αμοιβής του κεφαλαίου, θεωρώντας τις συμπιεσμένες τιμές των πρώτων υλών και την αυθαίρετα προσδιορισμένη αμοιβή της εργασίας δεδομένες.

    Το επιχείρημα της ευημερίας της κοινωνίας μέσω της οικονομικής ανάπτυξης είναι ξεκάθαρα παραπλανητικό. Πρώτον, διότι είναι απαράδεκτη μια κοινωνία που αργά αλλά σταθερά καταστρέφει τον πλανήτη στον οποίο ζει. Δεύτερον, διότι μια κοινωνία εκφυλίζεται με βεβαιότητα όταν τη θέση των αξιών παίρνει η κατανάλωση, η οποία μάλιστα σε μεγάλο βαθμό καλύπτει ανάγκες τις οποίες προκαλεί η ίδια η οικονομική «ανάπτυξη».

    Για παράδειγμα, χρειαζόμαστε όλο και περισσότερες υπηρεσίες υγείας διότι η διατροφική μας αλυσίδα έχει μολυνθεί.

    Εν ολίγοις, το μοντέλο ανάπτυξης που ανεχόμαστε βάζει τον άνθρωπο σε δεύτερη μοίρα και τον αναγκάζει να λειτουργεί στο πλαίσιο μιας άδικης ανθρώπινης κοινωνίας, από την οποία αφαιρεί κάθε μακροπρόθεσμη προοπτική.

    Να σημειωθεί ακόμη ότι, έστω και με τους όρους αυτούς, δεν εξασφαλίζεται το ισχνό εισόδημα των εργαζομένων, διότι σε περιόδους οικονομικής κρίσης καλούνται να αναπληρώσουν τις απώλειες του Κεφαλαίου, όπως άλλωστε είδαμε να συμβαίνει τον τελευταίο χρόνο, με τις μεταγγίσεις πρωτοφανών χρηματικών ποσών από τις ρηχές τσέπες των φορολογουμένων στα βαθιά ταμεία των επιχειρήσεων.

    Πόσο, τελικά, μας κοστίζει αυτή η ανάπτυξη; Γιατί τη χειροκροτούμε; Γιατί τη στηρίζουμε με το εκπαιδευτικό μας σύστημα (το οποίο βάζει σε δεύτερο πλάνο τον άνθρωπο); Μήπως, τελικά, μας αξίζει, ως τιμωρία για την αποστασιοποίηση, την αδράνεια και την ανοχή μας;

  • Πούλα τον Μάη και φύγε μακριά;

    Αυξανόμενες αμφιβολίες σχετικά με την αξιοπιστία του αμερικανικού Δημοσίου, το οποίο, για να αντιμετωπίσει την κρίση, συνεχίζει να δανείζεται με αλματώδεις ρυθμούς, έστειλαν το αμερικανικό δολάριο 3,7% κάτω απέναντι στο ευρώ, με μαζικές πωλήσεις δολαρίων, μέσα σε μια βδομάδα.

    Στην πραγματικότητα, εκφράζονται έτσι εμπράκτως οι φόβοι των αγορών για τις επιπτώσεις αυτής της μαζικής δημοσιονομικής επέκτασης αλλά και της εξαιρετικά διευκολυντικής νομισματικής πολιτικής του διοικητή της κεντρικής τράπεζας Μπεν Μπερνάνκι μέχρι σήμερα.

    Οι αγορές αρχίζουν να κοιτούν έτσι τους ισολογισμούς του κράτους, ενώ μέχρι τώρα κοιτούσαν τους ισολογισμούς των επιχειρήσεων. Η σταθεροποίηση του συστήματος σε βραχυχρόνιο επίπεδο επιτεύχθηκε μεν, όμως χρειάστηκε μέχρι τώρα τεράστια κεφάλαια. Στην ουσία έγινε μεταφορά σημαντικού μέρους του ιδιωτικού χρέους συστημικών παικτών προς το Δημόσιο, δηλαδή κυρίως προς τους φορολογούμενους.

    Αν και αυτή η πολιτική κρίνεται ορθή και επιβεβλημένη από τα πράγματα ώστε να σταματήσει η κατρακύλα και να αποφευχθούν τα χειρότερα, οι αγορές αυτή τη βδομάδα άρχισαν -αλήθεια πολύ πρώιμα- να αναρωτιούνται για τη μακροχρόνια βιωσιμότητά της. Και, αν δεν βλέπουν κάποιον μακροχρόνιο κυβερνητικό σχεδιασμό, δεν υπάρχει αμφιβολία· αρχίζουν να ξεφορτώνονται την μέχρι τώρα «ποιότητα», το μέχρι τώρα ασφαλές καταφύγιο, δηλαδή το δολάριο.

    Εάν η φυγή αυτή συνοδευόταν από μια ανανέωση της εμπιστοσύνης των αναδυομένων αγορών, π.χ. της Ανατ. Ευρώπης, δηλαδή την ανάλογη εισροή κεφαλαίων, ίσως θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα σημάδια της ανάκαμψης δεν είναι μακριά. Ομως, κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Οι αγορές έδειξαν μια πρώτη ανησυχία για τη δυνατότητα του αμερικανικού Δημοσίου να εξυπηρετήσει μακροχρονίως, χωρίς άλλες επιπτώσεις στην οικονομία, τον πακτωλό χρημάτων που έχει πετάξει στην αγορά για να στηρίξει το σύστημα.

    Στον βαθμό που κάτι τέτοιο μπορεί να μην είναι και το πιο εύκολο πράγμα του κόσμου (μακροχρονίως), οι αγορές φάνηκαν να ζητούν από τώρα μια πρόσθετη επισφάλεια κινδύνου, για να δεχθούν να «ψηφίζουν» δολάριο και αμερικανικά ομόλογα.

    Αντιλαμβάνονται ότι εάν το σύστημα δεν μπει γρήγορα στην αναπτυξιακή τροχιά, θα απαιτηθούν υψηλά επιτόκια στο μέλλον για την εξυπηρέτηση του αμερικανικού δανεισμού, γεγονός που με τη σειρά του θα πλήξει τον όποιο αναπτυξιακό ρυθμό. Ο λόγος είναι ότι αφού τα ανεβασμένα επιτόκια θα πλήξουν τις επενδύσεις και κυρίως την κτηματαγορά, η οποία με κάθε θυσία πρέπει να σταματήσει να βυθίζεται. Οπως συνηθίζουμε να λέμε στα οικονομικά, «δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα». Κάποιος πρέπει να πληρώσει στο τέλος.

    Τώρα, θα μου πείτε, ότι η Αμερική είναι μεγάλη χώρα. Σιγά μη δυσκολευτεί να πληρώσει ένα χρέος... και να μην μπορεί να εξισορροπήσει το βραχυχρόνιο στόχο τής με κάθε μέσο επέκτασης, με το μακροχρόνιο συμφέρον της οικονομίας (δηλαδή το δημοσιονομικό συμμάζεμα, κ.λπ.). Κι όμως, υπάρχουν και μερικοί ακόμη ανησυχητικοί παράγοντες. Ο πρώτος είναι η στροφή των χωρών-δανειστών στον... εαυτό τους. Οι χώρες με μεγάλα πλεονάσματα στο εμπορικό τους ισοζύγιο, φαίνεται να επιθυμούν, διδασκόμενες αλλά και πιεζόμενες από την ίδια την οικονομική κρίση, να κατευθύνουν τα χρήματα αυτά στην εσωτερική τους αγορά. Ο δεύτερος λόγος φαίνεται πολύ ωραία στον πίνακα 1.

    Τα πλεονάσματα χωρών όπως η Κίνα ή οι χώρες παραγωγής πετρελαίου της Μ. Ανατολής, μπορεί στο τέλος της ημέρας, δηλαδή της χρονιάς του 2009 (με τα οποία πλεονάσματα οι χώρες αυτές αγόραζαν δολάριο ως νόμισμα ασφαλές και ψώνιζαν αμερικανικά ομόλογα στα σίγουρα και με απόδοση), να μην... τα έχουν πλέον. Αυτό τουλάχιστον δείχνει το διάγραμμα 2.

    Δεν θα υπάρχουν αρκετά διαθέσιμα λεφτά για διεθνή δανεισμό στο μέλλον. Ουπς, αυτό νομίζω πως λέγεται απο-παγκοσμιοποίηση!

    Μια ματιά στο σχήμα 2 δείχνει ότι το σύνολο των περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό και των περιουσιακών στοιχείων που κατέχονται από αλλοδαπούς στο εσωτερικό, μετά από το κορυφαίο τους σημείο στα μέσα του 2007, σήμερα βρίσκονται περίπου κοντά στο μηδέν. Αυτό λέγεται «προτίμηση για το εγχώριο» (home bias). Δηλαδή οι επενδυτές τοποθετούνται βασικά εκεί που γνωρίζουν καλά, δηλαδή... εγχωρίως.

    Σε κάθε περίπτωση, αναμένεται το ρευστό να είναι δυσεύρετο για πολύ ακόμη, αφού η κατάρρευση της χρηματιστικής παγκοσμιοποίησης θα κρατά υψηλά τη ζήτηση κρατών με δημοσιονομικά ελλείμματα για διεθνή ρευστό. Οπότε, προς το παρόν, «Cash is King».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Οικονομία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Οικονομία της έντυπης έκδοσης
«Τρελές» αυξήσεις χαμηλοσυνταξιούχων
Δίνουν παρηγοριά με 0,20 ευρώ την ημέρα
Αμοιβαία Κεφάλαια
Ο τολμών νικά
Στα μετοχικά η ευχάριστη έκπληξη
Μεγάλες εκροές από την αρχή του χρόνου
Ανέξοδες υποσχέσεις
Προεκλογικά παιχνίδια με τη διαδοχική ασφάλιση
Για να μειώσει το δημόσιο χρέος
Προς πώληση πακέτα των ΔΕΠΑ και ΕΥΑΘ
Διεθνή
Οι αναδυόμενοι βυθίζονται
Τεχνητή άνοδος του «μαύρου χρυσού»
Ηλεκτροσόκ στην ενεργειακή αγορά
Ανατολίτικα παζάρια στις ΗΠΑ
Επιχειρήσεις
Εργοστάσια με το κλειδί στο χέρι
Ο καλός καπετάνιος των accessories
Η κρίση φέρνει μετακινήσεις
Το Android στην Ελλάδα
«Φιλτράρει» τζίρο απ' το Λονδίνο
Μικροί εναντίον μεγάλων μετόχων
Ελεγχόμενη πτώχευση στην General Motors
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Η ακρίβεια, πληγή για την ανταγωνιστικότητα
Η κρίση οξύνει τις ανισότητες
Ανεργία και δάνεια πνίγουν τους πολίτες
Η παγκόσμια κρίση οξύνει τις ανισότητες
Κρατικό χρήμα μόνο για τους έχοντες
Σταθερά πάνω από το 20% κινείται η φτώχεια στην Ελλάδα
Κάτω τα κέρδη, πάνω οι μετοχές
Κρίσιμο σταυροδρόμι
Πού ποντάρουν τώρα οι «ταύροι»
Υπερτιμημένα τα «πράσινα βλαστάρια»
Βατερλό στα αποτελέσματα των εισηγμένων
Μεγάλος ασθενής η βιομηχανία
Μικρή η κάμψη για τους μεγάλους του λιανεμπορίου
Ανθεκτικά στην κρίση τα κρατικά μονοπώλια
Προεκλογικές... τακτοποιήσεις
Διορισθείς ετών 66!
Πρόταση Ντε Λαροζιέρ
Υπερεξουσίες στην ΕΚΤ
Πρώτοι στο αντάρτικο οι Βρετανοί
Σενάρια για το δολάριο
Ο φόβος τρέφει το δολάριο
Πολλαπλά χτυπήματα από Κίνα-Ρωσία
Θερινό ράλι ή νέα πτώση;
Τουρισμός
Διπλές τιμές στα δωμάτια
Τράπεζες
Φοβού το β' τρίμηνο
Χρηματιστήρια
Από την κόλαση στον παράδεισο
Χρηματιστήριο Αθηνών
Ράλι με ακριβά καύσιμα
Πήραν ανάσα τα πορτοφόλια