Έντυπη Έκδοση

Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου

Μέλβιν Μπέρτζες

Το πρόσωπο της Σάρα

μτφρ.: Γιάννης Παπαδημητρίου

εκδόσεις Πατάκη, σ. 291, 14 ευρώ

Μερικοί άνθρωποι θέλουν να γίνουν διάσημοι και να τους ξέρει όλος ο κόσμος. Δεν σκέφτονται σωστά όμως. Δεν έχει σημασία ποιος σε ξέρει ή ποιος είσαι. Σημασία έχει να είσαι κάτι περισσότερο από τον εαυτό σου. Σημαντικό δεν είναι τι κάνεις - είναι τι οδηγείς τους άλλους να κάνουν. Θέλω να πω: διάσημη είμαι και όταν δεν με βλέπει κανείς. Είμαι διάσημη ακόμα και πριν γίνω διάσημη. Εγώ θέλω όταν με κοιτάζουν οι άνθρωποι να σκέφτονται πράγματα που δεν έχουν ξανασκεφτεί - να σκέφτονται πράγματα που ποτέ δεν είχαν διανοηθεί ότι θα μπορούσαν να τα σκεφτούν. Είναι πραγματική τέχνη αυτό το πράγμα.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο δικαστής Σρέμπερ από τη Λιψία έβλεπε οράματα, άκουγε φωνές και πέρασε μια μεγάλη περίοδο, άλλοτε απολαυστική κι άλλοτε βασανιστική, πεπεισμένος ότι μεταμορφωνόταν σε γυναίκα. Στα απομνημονεύματά του βάσισε ο Φρόυντ τη θεωρία του τού πρωτογενούς ναρκισσισμού («Η περίπτωση Σρέμπερ»), πεπεισμένος ότι στις ακραίες ψυχοπαθολογίες ανιχνεύονται ανάγλυφα τα δυναμικά που μορφοποιούν κάθε ψυχισμό. Από τους επιγόνους, ο Λακάν ήταν εκείνος που επισήμανε τη φροϋδική καινοτομία, πιστεύοντας ότι το νόημά της ήταν τόσο επαναστατικό που είχε υποτιμηθεί. Στα εξελικτικά στάδια της ψυχογένεσης του Φρόυντ προσέθεσε το περίφημο στάδιο του Καθρέφτη, κατά το οποίο το ανθρώπινο υποκείμενο συνειδητοποιεί ότι είναι ενιαίο βλέποντας το είδωλό του στον καθρέφτη, δηλαδή «εκεί έξω». Η ενότητά μας είναι κάτι που κατ' αρχάς (και ασυνείδητα) αντιλαμβανόμαστε να συντελείται σε κάποια απόσταση από εμάς τους ίδιους. Επάνω σε αυτήν την απόσταση θεμελιώνεται το υποκείμενο της συνείδησης, το οποίο είναι ως εκ τούτου, εξ ορισμού, διχασμένο: το Εγώ είναι ένας ηθοποιός που υποδύεται τον εαυτό του.

Κάπως έτσι έχουν οι θεωρητικές καταβολές της ενασχόλησης της σύγχρονης λογοτεχνίας, σε όλα της τα μεγέθη και επίπεδα, με τη μη σύμπτωση με τον εαυτό. Αυτά είναι και τα δυναμικά που αποπειράται να δραματοποιήσει η τελευταία ιστορία του ρηξικέλευθου Βρετανού Μέλβιν Μπέρτζες, Το πρόσωπο της Σάρα.

Η ηρωίδα είναι μια πανέμορφη νεαρή έφηβη, που αισθάνεται παγιδευμένη πίσω από το ίδιο της το πρόσωπο. «Ενιωθα λες και, αν αφαιρούσα το πρόσωπό μου, θα έβγαινα στην επιφάνεια εγώ - ο πραγματικός μου εαυτός, ο εαυτός που θα ήθελα να είμαι». Η δυσανεξία με την εμφάνισή της είναι τόσο βαθιά ώστε υποφέρει από μια μόνιμη αίσθηση αποξένωσης από το ίδιο της το σώμα, που είναι «κάτι άλλο» από την ίδια, κάτι «εκεί έξω». Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της συνθήκης είναι η ανορεξία της· ένα άλλο, οι αυτοτραυματισμοί της. Παρότι είναι ένα κορίτσι με εξαιρετική χάρη και ακρίβεια στις κινήσεις της, παθαίνει συνέχεια ατυχήματα για τα οποία μοιάζει να ευθύνεται η ίδια. Δεν είναι, λοιπόν, μόνο το είδωλό της στον καθρέφτη που τής είναι ξένο και φορτικό αλλά, μαζί με την εμφάνιση, δεν θεωρεί δικά της ούτε και τη φωνή ή τη συμπεριφορά της.

Αυτές οι ιδιαιτερότητές της την καθιστούν εξαιρετική μίμο. Σε όλη τη διάρκεια της εφηβείας υιοθετεί ρόλους μέσα στους οποίους χάνεται για ημέρες ολόκληρες. Στην πρώτη της επαγγελματική φωτογράφηση μόδας όλοι εντυπωσιάζονται από το πόσο ευμετάβολη είναι η όψη της: «Αρκούσε μια αλλαγή πόζας ή μια βελτίωση του φωτισμού, για ν' αλλάξει όλη της η εμφάνιση. Οι σειρές φωτογραφιών ...έδειχναν τη Σάρα εκ περιτροπής γοητευτική, ψυχρή, επιθετική, παθητική και σέξι. Σε καμία από τις φωτογραφίες δεν έχεις την αίσθηση ότι βλέπεις την προσωπικότητα της».

Στο τέλος του βιβλίου, η Σάρα εξομολογείται πως όλα όσα έλεγε και έπραττε στην «προηγούμενη ζωή» της, είχαν για εκείνη το νόημα της δοκιμής. Τα υιοθετούσε και τα υπερασπιζόταν ασχέτως με το αν ήταν αλήθεια, έστω και αν ήταν αντιφατικά, ενόσω περίμενε να ανακαλύψει «ποια ήταν η πραγματική εκδοχή».

Ο συνδετικός ιστός αυτής της υδραργυρικής προσωπικότητας, δεν είναι άλλος από την απέραντη φιλοδοξία. Οχι μόνο να κερδίσει δόξα, πλούτη και αναγνώριση, αλλά και να αποτελέσει ένα φαινόμενο άνευ προηγουμένου, σχεδόν μεσσιανικό, που θα επηρεάζει βαθιά τους άλλους και μόνο μέσα από την οπτική επαφή τους μαζί της.

Τις φιλοδοξίες της υπόσχεται να εκπληρώσει ένας διάσημος ροκ σταρ, ο Τζόναθον Χιτ, εξίσου ψυχικά άρρωστος με εκείνη, όσον αφορά το ότι ούτε αυτός μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του. Εκείνου, ωστόσο, η ναρκισσιστική διαταραχή του τού έχει κοστίσει ήδη πολύ ακριβά. Εχει καταστρέψει ανεπανόρθωτα το πρόσωπό του μέσα από αλλεπάλληλες πλαστικές επεμβάσεις και πλέον κυκλοφορεί μόνιμα φορώντας μια μάσκα. Κάτω από αυτήν, η καταστροφή είναι φρικτή. «Το δέρμα είχε ξεκολλήσει, το αίμα είχε στερέψει, το νευρικό σύστημα είχε καταρρεύσει. Η σάρκα είχε αρχίσει να πεθαίνει, να αναπτύσσεται και να αιμορραγεί χωρίς καμία λογική σειρά. Οι μύες ξεκολλούσαν απ' τα κόκαλα και το χόνδρο και κρέμονταν μέσα απ' το δέρμα του, σαν τσάντα με κρέας απ' τον χασάπη». Το αντάλλαγμα που θα ζητήσει ο Τζόναθον δεν είναι άλλο από αυτό που για τη Σάρα είναι τόσο καταπιεστικό και ανοίκειο: το πρόσωπό της!

«Και ποιος δεν γνωρίζει την ιστορία του Τζόναθον Χιτ και της Σάρα Κάρτερ. Ολοι την έχουμε μάθει, μέσα από εκατοντάδες πρωτοσέλιδα εφημερίδων, άρθρα περιοδικών, δελτία ειδήσεων, τηλεοπτικές εκπομπές και ακατάπαυστα ραδιοφωνικά σχόλια. Η διασημότητα του Χιτ ήταν ένας από τους παράγοντες που έκαναν αυτή την ιστορία να κινήσει το ενδιαφέρον όλου του κόσμου. Το πρόσωπο του Χιτ, όσο δηλαδή ο Χιτ διέθετε ακόμα πρόσωπο, ήταν ίσως το πιο διάσημο στον πλανήτη...».

Η Ωραία και το Τέρας, λοιπόν, με την παρέμβαση ενός διαβολικού πλαστικού χειρουργού. Οι ιδέες επάνω στις οποίες βασίζεται το μυθιστόρημα είναι, βέβαια, προκλητικές αλλά, παρά τους πειρασμούς της υπερβολής, το πορτρέτο της κεντρικής ηρωίδας μάς δίνεται άρτιο. Εδώ, βοηθά ιδιαίτερα η χρήση του βίντεο-ημερολογίου της Σάρα, μέσα από το οποίο αναδύεται μια αυθόρμητη διάσταση του ευάλωτου και μπερδεμένου κοριτσιού που, όμως, δεν εμφανίζει αυτή την πλευρά της παρά μόνο στην κάμερα.

Στο επίπεδο της γλώσσας, στην ανάπτυξη της δράσης, στους δευτερεύοντες χαρακτήρες (η καλοπροαίρετη νοσοκόμα, ο έφηβος εραστής κ.λπ.) το βιβλίο δεν ξεφεύγει από τις προδιαγραφές της περιπέτειας ψυχολογικού μυστηρίου. Από την άλλη, ωστόσο, ο συγγραφέας του δεν έχει καμία τέτοια φιλοδοξία. Ο δεδηλωμένος στόχος του Μπέρτζες είναι να σκιαγραφήσει με ενδιαφέροντα τρόπο μια διαταραχή που τη συμπτωματολογία της καμουφλάρουν η συναισθηματική αστάθεια και ο εγωκεντρισμός της εφηβείας. Ως προς αυτό, συνεχίζει να κινείται μέσα στη θεματολογία προηγούμενων βιβλίων του, όπως το Junk και το Doing it που εξερευνούσαν τον εθισμό στα ναρκωτικά και τη σεξουαλική ζωή των εφήβων, αντίστοιχα. Στον βαθμό που εδώ καταφέρνει να παραμείνει εγκρατής στους χειρισμούς τόσο ακραίου υλικού, έχουμε στα χέρια μας ένα επιτυχημένο εφηβικό θρίλερ.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλες ειδήσεις
Ο βασιλιάς με κοντό παντελόνι
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Σχετικά με την προβληματική της τρέλας
Υίωση
Απληστία: θανάσιμη νόσος της εποχής