Έντυπη Έκδοση

Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο

Ενας Γάλλος ελληνιστής και ιστορικός μπροστά στο μοναδικό φαινόμενο της ελληνικής γλώσσας

Henri Tonnet

Ιστορία της νέας ελληνικής γλώσσας

Η διαμόρφωσή της

μτφρ.: Μαρίνα Καραμάνου - Πάνος Λιαλιάτσης

επιμέλεια: Χριστόφορος Χαραλαμπάκης

δεύτερη έκδοση 2009, πρώτη έκδοση 1995,

εκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα, σ. 217, 26,44 ευρώ

Από την πρώτη ματιά, απ' το πρώτο ξεφύλλισμα καλύτερα αυτού του ιστορικού εγχειριδίου του γάλλου ελληνιστή Henri Tonnet, μένει κανείς με την εντύπωση ότι το γαλλικό κοινό, για το οποίο άλλωστε γράφτηκε, θα πρέπει να αισθάνθηκε ευγνωμοσύνη για το φως που αποπειράθηκε να ρίξει με τη γλωσσολογική και ιστορική του γνώση πάνω σε μια γλώσσα που από πολύ παλιά, από την πρώτη συνάντησή της με τη Ρώμη αλλά και τους βαρβάρους, θεωρήθηκε, όχι μόνον απ' τους απλούς ανθρώπους, αλλά και απ' τους μορφωμένους, ως η πιο ολοκληρωμένη, πλούσια και συνάμα η πιο δύσκολη γλώσσα που μιλήθηκε ή γράφτηκε ποτέ πάνω στη γη.

Κι αυτό πρέπει να οφείλεται, όχι μόνον επειδή οι γλώσσες της Δυτικής Ευρώπης, τουλάχιστον οι παλαιότερες λατινογενείς, είναι πιο συμπαγείς και ομοιόμορφες στην εξέλιξή τους, άρα πιο αυτάρκεις, αλλά και επειδή η γεωγραφική απομόνωση της Ανατολής, ιδίως μετά τις βαρβαρικές επιδρομές στη Δύση, και η πολιτιστική αποξένωση λόγω του Σχίσματος, απομάκρυναν την ελληνική γλώσσα και την εξέλιξή της μακριά από τη μεγάλη μερίδα των λαών που γνώρισαν την πολιτιστική τους ενοποίηση μέσω της Λατινικής.

Είναι εύλογη λοιπόν η απορία των Γάλλων μαθητών του ελληνιστή καθηγητή που του ζητούσαν ένα βιβλίο γραμμένο στη γλώσσα τους, αν η νεοελληνική γλώσσα μοιάζει με την αρχαία, αν πρόκειται δηλαδή για την ίδια γλώσσα όπως διαμορφώθηκε σε τρεις χιλιάδες χρόνια ή για έναν βαθμιαίο ξεπεσμό της, αν επρόκειτο δηλαδή για ένα μνημείο που κατέρρευσε κι αυτό που απέμεινε απ' το αρχιτεκτόνημα της αρχαίας είναι κατώτερο, όχι μόνο σε σχέση με την ελληνικότητά της, αλλά και σε σχέση με τις υπόλοιπες γλώσσες της Ευρώπης.

Είναι ακόμα και σήμερα, και όχι μόνο για τον μορφωμένο της Δύσης, παράδοξο το φαινόμενο της τόσο γρήγορης λησμονιάς της ελληνικής γλώσσας στα κέντρα της Ευρώπης, έτσι ώστε από την ύστερη αρχαιότητα ακόμη να θεωρείται η άγνοια της ελληνικής φυσικό επακόλουθο, αφού τη θεωρούσαν νεκρή γλώσσα, τουλάχιστον τόσο όσο θεωρούσαν την ειδωλολατρία ένα ξεπερασμένο παρελθόν. Ετσι θεωρήθηκε σχεδόν νομοτελειακός ο θάνατος της αρχαίας θρησκείας να συμπαρασύρει στον κοινό τάφο και τη γλώσσα που ταυτίστηκε με τη σοφία της Αθήνας απ' τη μια και με το απόγειο της ειδωλολατρίας απ' την άλλη, δηλ. την ελληνική. Περίεργη η τύχη και σύντομη η βασιλεία των ελληνικών στη Δύση. Από την ευγλωττία του Κικέρωνα, που θεωρεί σχεδόν βάρβαρη και παιδική την τέχνη του μπροστά στου Δημοσθένη και του Ισοκράτη, και τους ολότελα Ελληνες στη νοοτροπία αυτοκράτορες Μάρκο Αυρήλιο και Αδριανό, μέσα σε σχεδόν τρεις αιώνες, ο Αυγουστίνος αδυνατεί να καταλάβει τα κείμενα των Ελλήνων Πατέρων χωρίς τη μετάφραση του Αγίου Ιερώνυμου και οι αντιπρόσωποι της Ρώμης στη Σύνοδο της Νικαίας, όχι μόνο χρειάζονται μετάφραση για να συνεννοηθούν, αλλά έννοιες σαν το ομοούσιον και την εκπόρευση να τους φαίνονται ακατάληπτες και περίπου μυστικιστικές, με τη γνωστή εν συνεχεία ασάφεια και παρεξηγήσεις στη διατύπωση του Δόγματος.

Αυτή την ιστορική και γλωσσική αφασία στην επικοινωνία της αρτισύστατης πνευματικά και πολιτιστικά χριστιανικής Δύσης με την αυτάδελφή της Ανατολή, που αργότερα ύψωσε τα γνωστά εχθρικά τείχη του Σχίσματος ανάμεσά τους -νεκράνασταση τη θεωρούν πολλοί της παλαιάς έχθρας Ρώμης και Ελλάδας από την εποχή ακόμη των Τρώων και του Αινεία- ο Γάλλος ελληνιστής την προσπερνάει γρήγορα στο ιστορικό του ταξίδι. Εμείς ως Ελληνες βέβαια πρέπει πάντοτε να την έχουμε πρό οφθαλμών,ως στοιχείο της εθνικής μας αυτογνωσίας.

Ομως ένα παιχνίδι που μπορεί να χάνεται εδώ, μπορεί να κερδίζεται αλλού. Και η έξοδος της ελληνικής γλώσσας στον γειτονικό της χώρο της Ανατολής, γνώρισε πολλές περιπέτειες και αλληλουχίες, μέχρι τη σημερινή της συρρίκνωση αποκλειστικά στα όρια του ελληνικού κράτους. Το εγχείρημα του καθηγητή Tonnet να ερευνήσει την ομιλούμενη περισσότερο γλώσσα, έργο άλλωστε κάθε γλωσσολόγου ιστορικού, με βάση τις γραπτές πηγές, είναι παράδοξο όσο και δύσκολο. Σε κάποιο βαθμό η ορθογραφική και γραπτή παράδοση ανταποκρίνεται σε ένα μόνο στάδιο της ομιλούμενης γλώσσας και όχι σε όλα τα κατοπινά.

Το παράδειγμα είναι ακόμη πιο χτυπητό στη νεολληνική γλώσσα, αφού παρά τις κάποιες μεταρρυθμίσεις, σήμερα ορθογραφούμε μεταγράφοντας σχεδόν με ακρίβεια την προφορά της αττικής διαλέκτου του τέλους του 5ου π.Χ. αιώνα. Ετσι γράφουμε σχεδόν σαν αττικιστές, αλλά προφέρουμε σαν Νεοέλληνες. Αν, για παράδειγμα, ένας αρχαίος Αθηναίος μεταφερόταν με κάποιον τρόπο στο σήμερα, θα μπορούσε σχεδόν εύκολα να διαβάσει μιαν εφημερίδα, μια πινακίδα της τροχαίας ή ένα πρόγραμμα θεάτρου, αλλά θα του ήταν παντελώς δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να μιλήσει ή να κατανοήσει τους σύγχρονους Ελληνες. Το γεγονός ότι γράφουμε διορθώνοντας την ομιλούμενη γλώσσα μ' έναν τρόπο στατικό και συμβατικό, δεν σημαίνει ότι η γλώσσα παύει να εξελίσσεται φωνητικά και φθογγολογικά. Αίφνης η σπουδαιότερη αλλαγή, τουλάχιστον στην ελληνική γλώσσα,έχει να κάνει με την απώλεια της προσωδίας, δηλ. με την προφορά των διφθόγγων και των φωνηέντων -αν και κατά τον καθηγητή Tonnet το ίδιο συνέβη και με την προφορά των συμφώνων, σε μικρότερο βεβαίως βαθμό- και τον τονισμό, που από μουσικός λόγω των βραχέων και μακρών φωνηέντων με τη διαφορετική χρονική διάρκεια, έγινε δυναμικός τροποποιώντας την ποσότητα των φωνηέντων. Αυτές οι τροποποιήσεις και μεταβολές παρατηρούνται μεταξύ 2ου και 4ου αι., σποραδικά στην αρχή, με τη σύγχυση ανάμεσα στο ε και στο η, μια και υπήρχε πάντα ανάμεσα στα δύο αυτά γράμματα διαφορετική ηχητική χροιά. Το ίδιο θα συμβεί με τις αρχαίες διφθόγγους,όπου επίσης από τον 3ο π.Χ. αιώνα παρατηρεί κανείς σταδιακές παραφθορές και συγχύσεις. Αλλά και η προφορά των συμφώνων, που όλοι οι μη γνωρίζοντες τη θεωρούμε αναλλοίωτη, ή ακόμη και των ημιφώνων, δηλ. του δεύτερου ήχου των διφθόγγων, υπέστη λάθη και παραφθορές ήδη από τον 3ο και 2ο π.Χ. αιώνα, όπως η μετατροπή του β από κλειστό και σύντομο [b] σε διαρκές [v].

Ετσι η φωνολογική και φθογγολογική ξενάγηση στην ελληνική γλώσσα σε διάφορες χρονικές περιόδους μετατρέπεται σ' ένα γοητευτικό ταξίδι ανάμεσα σε ήχους, προσπαθώντας να εικάσουμε και πολλές φορές να ψηλαφίσουμε πάνω σε γραπτές πηγές και παπύρους τη φωνή, τον ήχο της γλώσσας, που κάποτε συμπίπτει κι άλλοτε παρωδεί την παραδεδομένη γραπτή μορφή της.

Δεν θα ήθελα να σας κουράσω άλλο με τις λεπτομέρειες αυτού του γοητευτικού βιβλίου και να σας αφήσω μόνους σας ν' ανακαλύψετε πράγματα, που ίσως οι σπουδαστές ή οι φιλόλογοι αποφεύγουν να μιλήσουν γι' αυτά έξω απ' τον επαγγελματικό τους χώρο, θεωρώντας τα βαρετά ή παρεξηγήσιμα, λόγω της συνάδουσας με αυτά επιστημονικής ακρίβειας και σχολαστικότητας. Ισως σ' αυτή την αναλυτική, παρ' όλη τη συνοπτικότητά της, ιστορία της εξέλιξης και των μεταβολών της ελληνικής γλώσσας, και βοηθούσης της αφηγηματικής ικανότητας του ελληνιστή Henri Tonnet, ν' ανακαλύψετε έναν επαρκή λόγο της αντοχής και της βιωσιμότητας της ελληνικής γλώσσας ή ακόμη και να θαυμάσετε πώς ενώ ορθογραφούμε ιστορικά σαν συνεπείς αττικοί συγγραφείς, αισθανόμαστε και σκεφτόμαστε σαν σύγχρονοι Νεοέλληνες. Είναι κι αυτό ένα θαύμα της ελληνικής γλώσσας, της παλαιότερης και αδιάλειπτα ομιλούμενης από τον 15ο τουλάχιστον προ Χριστού αιώνα στην Ευρώπη.

Το βιβλίο συμπληρώνεται με ελληνική και ξένη βιβλιογραφία, ευρετήρια όρων, τόπων και θεμάτων, ευρετήριο λέξεων και ευρετήριο συγγραφέων.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλες ειδήσεις
Ο βασιλιάς με κοντό παντελόνι
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Σχετικά με την προβληματική της τρέλας
Υίωση
Απληστία: θανάσιμη νόσος της εποχής