Έντυπη Έκδοση

Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου

Σταυρούλα Δημητρίου

Η ψυχή του καθρέφτη

εκδοτικός οίκος Α.Α. Λιβάνη, σ. 176, 12 ευρώ

Η δικαστικός Σταυρούλα Δημητρίου ξεκίνησε τη λογοτεχνική της καριέρα με μία ποιητική συλλογή (Ποίηση, εκδοτικός οίκος Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα 2001, σ. 50). Η έννοια της Δικαιοσύνης είναι βασικός άξονας του έργου της. Στο ποίημα με τίτλο «Η συνείδησή σου» (σελ. 32) δίνει έμφαση στο σκληρό «από σίδερο» τρίγωνο της συνείδησης που πρέπει «να σ' αγκυλώνει / να σε ματώνει / σαν χρειασθεί».

Στο δεύτερο ποιητικό της βιβλίο (Στον λήγοντα των αστεριών, εκδόσεις Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα 2003, σ. 52, με πρόλογο του Κώστα Γεωργουσόπουλου), πέρα από τη ρομαντική θεματολογία και τον λυρισμό, διακρίνεται και πάλι η ανάγκη της δικαστικού για αξιοκρατία και επιβράβευση των ηθικών μονάδων. Το ποίημα «Αξίες» τελειώνει με την προτροπή: «[...] βάλε φωτιά στο δρόμο των ψυχοπομπών / και σκότωσε γλυκά / με εξάσφαιρη αξία / το γένος των Μηδενικών» (σελ. 35).

Το τρίτο της βιβλίο (Η χώρα του κασσίτερου, εκδοτικός οίκος Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα 2005, σ. 310) είναι μυθιστόρημα. Η πλοκή αρχίζει να εκτυλίσσεται στο Φιλιάτι Θεσπρωτίας (που είναι και η γενέτειρα της Σταυρούλας Δημητρίου), την άνοιξη του 1940 (σελ. 5). Δύσκολα όμως θα χαρακτήριζε κανείς αυτό το βιβλίο ιστορικό μυθιστόρημα. Πρόκειται μάλλον για μια ηθογραφική αφηγηματική αναπαράσταση της ντοπιολαλιάς και των ασχολιών ταπεινών, καθημερινών ανθρώπων, από αυτούς που η Ιστορία χαρακτηρίζει «ανώνυμους» ή «αγνώστους». Η συγγραφέας κρίνει σκόπιμο να αναφέρει τις πηγές της (σελ. 309), αλλά δεν επιλέγει να προσθέσει ένα γλωσσάρι για εκείνους που δεν έχουν ρίζες στη Θεσπρωτία και στην ευρύτερη περιοχή της Ηπείρου. Ετσι, καλείται ο αναγνώστης να βυθιστεί σε ένα πολυπολιτισμικό, πολυθρησκευτικό λουτρό λέξεων.

Αυτό το γλωσσικό και ιδεολογικό αμάλγαμα γίνεται ακόμη πιο έντονο στο δεύτερό της πεζογράφημα (και τέταρτο βιβλίο της, Η ματιά του καθρέφτη, πάλι από τον εκδοτικό οίκο Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα 2009, σ. 176). Το γλωσσάρι τής σελ. 173 εξηγεί μόνο 12 λέξεις. Υπάρχουν βεβαίως σημειώσεις με ιστορικές αναφορές και μεταφράσεις ορισμένων ιδιαίτερα δυσνόητων χωρίων, όμως και πάλι ο αναγνώστης καλείται να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του, και τη γλωσσική του δημιουργική ευφυΐα, προκειμένου να επιτύχει να παρακολουθήσει στοιχειωδώς την πλοκή.

Υπάρχει πλοκή σε αυτό το αφήγημα; Η «ιστορία» θα μπορούσε να υποτιτλιστεί ως εξής: ο έρωτας στα χρόνια της πανούκλας, «το σωτήριον έτος 1814, έτος Εγίρας 1229, στο Φιλάτ». Βλέπουμε ότι η καλή πεζογράφος επιμένει και πάλι να μυθοποιεί το απώτερο παρελθόν της ιδιαίτερης πατρίδας της. Η Τόσκα, η ερωτοχτυπημένη, η μοναχική, που ακόμη και η πανούκλα τη σέβεται, τη φοβάται -ή μήπως δεν την καταδέχεται;- πεθαίνει από ανεκπλήρωτο, παράνομο έρωτα και απελπισία. Εχει σφραγιστεί ζωντανή μέσα στο σπίτι της, σαν τη Μάνα στον Ματωμένο γάμο του Λόρκα, από τον οποίο εμπνέεται, προφανώς, η συγγραφέας και την ποιητική σκηνή τής σελ. 153, όπου η Τόσκα νανουρίζει τον άρρωστο Νούκε. Η τελευταία θέαση της μελοδραματικής ηρωίδας από τους κουτσομπόληδες χωριάτες θυμίζει έντονα την τελευταία γνωστή φωτογραφία της Κάλλας, στο σπίτι που πέθανε: «Ενα ξημέρωμα, ένας την είδε να παραμερίζει το κουρτινάκι πίσω απ' το παράθυρο και να στέκεται ακίνητη, μυστήρια, σκοτεινή. Σαν μέσα σε γκομπλέν - όπως την είχαν δει εκείνο το πρωί οι σανιτάδες που έριξαν νίτρο στο βορινό τοίχο» (σελ. 167). Τώρα, αν αναρωτηθείτε ποιοι είναι οι «σανιτάδες», θα σας πω ότι πρόκειται -μάλλον- για τους υπαλλήλους της Υγειονομικής υπηρεσίας που είχαν επιφορτιστεί με το έργο της καταπολέμησης της επιδημίας πανούκλας που έπληξε την περιοχή στα χρόνια του Αλή Πασά.

Ομως, ας δούμε το λογοτέχνημα αυτό και από την τεχνική του πλευρά. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί τη φωνή ενός μονοπρόσωπου αφηγητή, ο οποίος, σαν παραμυθάς, σχολιάζει κιόλας τα τεκταινόμενα, με φράσεις που μπαίνουν μέσα σε παρενθέσεις και καταλήγουν συχνά σε θαυμαστικό (όπως στη σελ. 150). Πολλές φορές ο παραμυθάς αυτός ξαναπιάνει την αφήγηση από εκεί που την είχε αφήσει την προηγούμενη ημέρα (σελ. 147). Πολλά υποκεφάλαια τελειώνουν με μια-δυο φράσεις που θυμίζουν γνωμικά (π.χ. στις σελίδες 35, 37, 95, 97, 103, 114). Κάποιες φορές είχα την εντύπωση ότι ορισμένα υποκεφάλαια γράφτηκαν για να αναπτυχθεί το ποιητικό γνωμικό του τέλους (π.χ. στη σελ. 121). Αλλες φορές ο αφηγητής παραθέτει ποιητικούς φιλοσοφικούς διαλογισμούς με υπαρξιακά θέματα (σελ. 99). Η Σταυρούλα Δημητρίου δεν διστάζει να καταφύγει σε νεολογισμούς. Και μερικές φορές χρησιμοποιεί πρωτότυπες εκφράσεις, όπως το «περιχαρής τρέλα» της σελ. 102. Ενδιαφέρον είναι και το επίθετο «φριξότριχα πουλιά» της σελ. 78. Ποιητικός είναι ο νεολογισμός «γλυκονοτία» (σελ. 35), που σημαίνει, ίσως, τον γλυκό νοτιά. Ωραίο είναι και το ουσιαστικό «οξύματες» (σελ. 56).

Η συγγραφέας περιγράφει με γλαφυρό τρόπο τα θρησκευτικά παραληρήματα των διαφόρων οπαδών θρησκειών, αιρέσεων και μαγικών τελετουργιών, οι οποίοι αποδίδουν το «κακό» της επιδημίας σε φανταστικούς δαίμονες και εξωκοσμικά όντα, ανάλογα με το μορφωτικό τους επίπεδο και τις δεισιδαιμονίες τους (σ.σ. 90-91). Οσο για την οθωμανική Αρχή και εξουσία, νοιάζεται μόνο για την είσπραξη του «χαρατζιού» (σελ. 88) και είναι ανεκτική απέναντι στις θρησκευτικές και άλλες ιδεολογικές πεποιθήσεις των ραγιάδων. Οι έγκλειστοι στον εφιάλτη της πανούκλας ξορκίζουν την επιδημία με την «παραμυθία» (σελ. 87), και διοργανώνουν διάφορες μαγικές τελετουργίες κι επιδείξεις πάσης φύσεως μαντικών και προφητικών δεξιοτήτων. Σκηνές της «Αποκάλυψης» του Ιωάννη δίνουν στο κείμενο ερεβώδεις διαστάσεις. Ιδιαίτερα κινηματογραφικές είναι οι σκηνές του πολύχρωμου παζαριού, όπου αλλόκοτοι άνθρωποι, «όλοι οι κατά τι βλαμμένοι» (σελ. 115) χρησιμοποιούν για μαντικούς σκοπούς ακόμη και περιστρεφόμενες πέτρες, όπου πάνω τους τοποθετούνται οι ασθενείς, και, ανάλογα με το πού θα σταματήσουν, κρίνεται η ζωή ή ο θάνατος του «επιβάτη» (σελ. 82 κ.ε.). Οποτε η συγγραφέας αναφέρει ιστορικά πρόσωπα κρίνει σκόπιμο να προσθέσει μια υποσημείωση (π.χ. σ. 81). Επίσης, όπου εμπνέεται, στην περιγραφή ορισμένων σκηνών, από τοιχογραφίες και πίνακες, θεωρεί σκόπιμο να αναφέρει την πηγή της έμπνευσής της σε υποσημείωση (σ.σ. 142, 144). Σε υποσημειώσεις επίσης αναφέρει και τα χωρία της Βίβλου από τα οποία δανείζεται ορισμένες λέξεις, εκφράσεις ή εικόνες (σ.σ. 116, 36). Σε υποσημειώσεις μάς πληροφορεί για ιστορικά πρόσωπα (όπως στη σελ. 165, για τον Αλή Πασά), και για αρχαία έθιμα (όπως στη σελ. 141, για το νόμισμα στο στόμα των νεκρών). Κάποιες από τις ιδιωματικές ή ξενόγλωσσες φράσεις που περιέχουν οι διάλογοι - αλλά όχι όλες - επεξηγούνται ή μεταφράζονται σε υποσημειώσεις (σ.σ. 92, 146). Γίνονται επίσης αναφορές στους ιερούς αριθμούς (σελ. 103) και σε αστρονομικά φαινόμενα, όπως τα σούπερ-νόβα, οι «νόβες» τής σελ. 73.

Οφείλω να πω ότι με εξέπληξε η αισθητική ποιότητα της ζωγραφικής, θα έλεγα, περιγραφής ορισμένων τοπίων (σ.σ. 15, 17, 32), των προσώπων (σελ. 28, όπου παρομοιάζει με γεφύρια τα φρύδια της Τόσκα, σελ. 29 περιγραφή της μάνας της Τόσκα) ή των οικημάτων (ωραία η περιγραφή του κλειστού σπιτιού της Τόσκα, στη σελ. 69). Αριστοτεχνική είναι η περιγραφή της εικόνας (με πεζά τυπογραφικά στοιχεία) παράλληλα με την παράκληση της Τόσκας που προσεύχεται (με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία) (σ.σ. 29-30). Η πεζογράφος και ποιήτρια πλάθει ελκυστικές σουρεαλιστικές σκηνές, όπως το φως που γλιστράει από το παράθυρο της σκάλας, προς το πάνω πάτωμα (σ.σ. 26-27).

Αρχαίοι μύθοι (οι μονόστηθες Αμαζόνες στη σελ. 18, ο Φαέθων στη σελ. 72, η Μητέρα Γη στη σελ. 71), ανθρωποποιημένα, ή με ανθρώπινες ιδιότητες ζώα (το άλογο στη σελ. 25, ο σκύλος στις σελίδες 16, 63 κ.ά.), άνθρωποι που αλλάζουν θρησκείες σαν τα πουκάμισα (σ.σ. 18, 28, 31, 33), περίεργες δοξασίες για το «τέλος του κόσμου» (σελ. 33), τα «θυμωμένα» στοιχεία της Φύσης («το κυκλωνικό», ο θείος στρόβιλος της σελ. 34), ερωτικές ιστορίες, και αχαλίνωτα σαρκικά πάθη, μαζί με την ανθρωποποιημένη «άρρωστη» πόλη... Ολα αυτά συνθέτουν ένα μαγικό πεζογραφικό σύμπαν.

Θα ήταν λάθος να χαρακτηρίζαμε αυτό το πόνημα ιστορικό μυθιστόρημα. Δεν είναι ούτε φιλοσοφικό δοκίμιο, παρ' όλο που κάποιες σελίδες του συνηγορούν για το αντίθετο. Θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί νουβέλα. Θα έλεγα ότι πρόκειται μάλλον για ποιητική πρόζα με γρήγορες στιχομυθίες, συμβολικά ονόματα (π.χ. ο γύφτος Αραχλος), όπου το όνειρο, το όραμα, οι οπτασίες, οι δεισιδαιμονίες, η «μαγική» αντίληψη του κόσμου είναι βασικά συστατικά στοιχεία και προϋπόθεση της γραφής. Ορισμένες σελίδες θα μπορούσαν να μπουν στα αναγνωστικά των σχολείων (π.χ. η σελ. 72), σε άλλες κυριαρχεί το «μαύρο χιούμορ» (σελ. 59), ενώ άλλες σελίδες θαρρείς πως βγήκαν από την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη (σ.σ. 77-79, 95, 122) ή από τη Βαλπουργία Νύχτα στον «Φάουστ» του Γκαίτε (σ.σ. 112-113). Ακόμη και μία κατάβαση στον Αδη λαμβάνει χώρα -κατά λάθος- από κάποιον που σκάβει ένα πηγάδι (σελ. 125). Η αρχαία ελληνική δοξασία για την Κρίση των νεκρών στον Αδη παρωδείται και αυτή (σ.σ. 139-140).

Το ασύνδετο σχήμα κυριαρχεί σε πολλές παραγράφους (π.χ. σελ. 62). Είναι χαρακτηριστικό δομικό στοιχείο της πεζογραφικής γλώσσας της Σταυρούλας Δημητρίου. Η πολλαπλή και πολυεπίπεδη ειρωνεία είναι επίσης δομικό στοιχείο της γραφής της (π.χ. στη σελ. 129 και στη σελ. 133). Ευφάνταστες μεταφορές και παρομοιώσεις (σελ. 79), χωρία που μπορούν να αποκοπούν από το «σώμα» του βιβλίου και να λειτουργήσουν ανεξάρτητα, σαν παραθέματα (σ.σ. 23, 31, 57, 61, 75, 80, 85, 119, 166, 168), και περίτεχνη λογοτεχνικότητα, χαρακτηρίζουν τον πεζογραφικό λόγο της δικαστικού.

«Η πόλη μες στον καθρέφτη» (σελ. 76) που κουβαλάει ο γύφτος Αραχλος στον ώμο του είναι το «κλειδί» που αποκωδικοποιεί αυτό το κείμενο, και του δίνει τον τίτλο του: «Η ψυχή του καθρέφτη».

Η Δικαιοσύνη έχει την τιμητική της, παράλληλα με τις φιλοσοφικές έννοιες του Χρόνου, του Θανάτου, του Ερωτα, του Θεού, του Καλού και του Αγαθού, και των αντιθέτων τους. «Κατήδες» και «ιεροδικαστές» (σελ. 49), κριτές των ψυχών των πεθαμένων, κάποιος ουράνιος Κριτής που ρίχνει τις δέκα πληγές του Φαραώ στη χώρα των ακόλαστων ανθρώπων, οι οποίοι ξεπέρασαν κάθε όριο ικανοποίησης των άνομων παθών τους... Αυτά είναι τα πρόσωπα-κλειδιά του δεύτερου αφηγήματός της. Η πρώτη όμως άμεση αναφορά στην έννοια της Δικαιοσύνης γίνεται στη σελ. 105, ενώ στις σελίδες 108-109 η πανούκλα αναγκάζει τους ολιγόπιστους ανθρώπους να αμφισβητήσουν τη Θεία Δικαιοσύνη. Βεβαίως, οι πολλαπλές, αντικρουόμενες απόψεις των ομιλούντων προσώπων δεν αντικατοπτρίζουν και τις απόψεις της πεζογράφου, η οποία, μέσα και από τα τέσσερα μέχρι τώρα βιβλία της, φαίνεται ότι είναι μια λυρική ποιήτρια με σπουδαία ιστορική και νομική κατάρτιση και φιλοσοφικά ενδιαφέροντα για τα πραγματικά αδιέξοδα του σύγχρονου ανθρώπου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλες ειδήσεις
Ο βασιλιάς με κοντό παντελόνι
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Σχετικά με την προβληματική της τρέλας
Υίωση
Απληστία: θανάσιμη νόσος της εποχής