Έντυπη Έκδοση

Σχετικά με την προβληματική της τρέλας

Το να θελήσει κανείς να προσεγγίσει το φαινόμενο της τρέλας ορίζοντάς την ως απόκλιση από μια κατάσταση που τίθεται ως φυσιολογική, οδηγεί τόσο σε αντιφάσεις όσο και σε αμηχανία όσον αφορά τον προσδιορισμό τούτης της δήθεν φυσιολογικής κατάστασης, η οποία θ' αποδειχθεί σε τέτοιο βαθμό συμβατική ως όρος, ώστε να χάσει το νόημά της.

Μια συμπτωματολογία της ψυχικής πάθησης σε ιατρικό επίπεδο φαίνεται πιο δόκιμος δρόμος, από την άλλη πλευρά όμως τούτος ο δρόμος αφήνει ανέπαφο αυτό καθεαυτό το φαινόμενο της τρέλας, καθώς εστιάζει αποκλειστικά στα συμπτώματα, εγκαταλείποντας την επιθετική για τον δυτικό άνθρωπο πραγματικότητα της ψυχικής απόκλισης στο σκοτάδι.

Η τρέλα ή όπως συνηθίζεται να αποκαλείται επιστημονικά στην εποχή μας η ψύχωση συνιστά μια προβληματική που είναι εξίσου δύσκολο να προσεγγισθεί όσο δύσκολα προσεγγίζεται αυτή η ίδια η ανθρώπινη πραγματικότητα στο σύνολό της. Η τρέλα συνιστά χώρο νοηματικό, χώρο σημασιών που αφορά τον ανθρώπινο πολιτισμό σε όλες του τις φάσεις και τις εκδηλώσεις (τέχνη, πόλεμος) και τρόπο εκδήλωσης βαθύτερων ανθρώπινων καταστάσεων που αφορούν τον καθένα και που λίγο ώς πολύ παρεμβαίνουν στην προσωπικότητα και «του πιο υγιούς ατόμου» υποδεικνύοντάς του τον δύσκολο δρόμο της προσωπικής ολοκλήρωσης μέσα από ψυχαναλυτικές ή ψυχοθεραπευτικές πρακτικές που θα πρέπει ενδεχομένως να επιλέξει.

ΟΦρόυντ (Freud), ως γνωστόν, θεμελιώνει τη σύγχρονη επιστήμη της Ψυχολογίας στην έννοια του Ασυνειδήτου, μια περιοχή της ανθρώπινης ψυχής που ο ίδιος ανακαλύπτει, αλλά στον βαθμό που στην ανθρωπογνωστική του έρευνα ξεκινά κυρίως από τις δομές της νεύρωσης και της υστερίας, η προσέγγισή του στο φαινόμενο της ψύχωσης και στις διάφορες μορφές της παρουσίασε δυσκολίες. Αυτός που πραγματικά σημάδεψε την επιστήμη της Ψυχανάλυσης και της Ψυχιατρικής με τη συνεισφορά του στο θέμα της ψύχωσης υπήρξε ο Ζακ Λακάν (Jacques Lacan).

Τον κατεξοχήν ρυθμιστικό ρόλο στο ασυνείδητο του υποκειμένου τον έχει, σύμφωνα με τον Lacan, η μορφή του πατέρα. Οσον αφορά τούτη τη θεμελιακά καθοριστική παρουσία σε σχέση με τη συγκρότηση της ανθρώπινης ψυχής, ο Lacan επιχειρεί μια σημαντική διάκριση μέσα από έναν όρο που επινοεί και καθιερώνει: Το Ονομα του Πατέρα. Το Ονομα του Πατέρα δεν ταυτίζεται με τη φυσική παρουσία του πατέρα, είναι ένα σημαίνον που ενσωματώνεται ή απορρίπτεται (στην περίπτωση της ψύχωσης), ως σημασία, από το ασυνείδητο του υποκειμένου.

Προϋπόθεση για να συγκροτηθεί η μη ψυχωτική προσωπικότητα, σύμφωνα με τον Λακάν (Lacan), είναι η ενσωμάτωση από την πλευρά του υποκειμένου του ονόματος του πατέρα, διαδικασία η οποία επιτρέπει την «απώθηση».

Η ενδεχόμενη απόρριψη (Verwerfung, Forclusion) του ονόματος, του Σημαίνοντος του Πατέρα, είναι μια διαδικασία που συντελείται πριν από την απώθηση, την οποία και ματαιώνει. Αυτή η διαδικασία που συντελείται στο ανθρώπινο ασυνείδητο αφορά στη λακανική ψυχανάλυση ένα ανθρώπινο υποκείμενο συγκροτημένο μέσω του λέγειν ως ομιλούν και επιθυμούν υποκείμενο «στον τόπο του Αλλου», στον τόπο του ομιλούντος Αλλου (δηλ. της μητέρας και του πατέρα). Αυτός ο Αλλος είναι που ανοίγει τον δρόμο και τη δυνατότητα της επιθυμίας στο υποκείμενο. Στην όλη θεώρηση του Φρόυντ βασική προϋπόθεση είναι πως οι ορμές του ανθρώπου είναι εδραιωμένες μέσα του με ασυνείδητο τρόπο, δηλ. στο μεγαλύτερο μέρος τους μένουν πάντα απωθημένες· γι' αυτό τον λόγο επιθυμεί ο άνθρωπος «κάτι», διότι δηλαδή γυρεύει το (δήθεν) χαμένο αντικείμενο των ορμών του στον Αλλον. Αυτός ο Αλλος δεν είναι ποτέ πλήρης, πάντα του λείπει κάτι και η επιθυμία του υποκειμένου δεν είναι ποτέ απλώς ο Αλλος, αλλά η επιθυμία του Αλλου, που κι αυτή επιθυμεί, ψάχνει ένα «απολεσθέν αντικείμενο» (objet perdu). Αυτή είναι η πραγματικότητα που πάνω της θα συγκροτηθεί ο χώρος «της απώθησης», της πρωταρχικής Απώθησης (Urverdrarngung). Στην περίπτωση της ψύχωσης, το υποκείμενο απορρίπτει το Ονομα του Πατέρα, δηλαδή αδυνατεί να το ενσωματώσει, κι έτσι δημιουργείται μια «τρύπα», η τρύπα της ψύχωσης, την οποία ο ψυχωτικός επιχειρεί να γεμίσει με παραλήρημα. Στην περίπτωση της νεύρωσης, της μη ψυχωτικής συγκρότησης, αυτό που απωθείται είναι αφ' ενός το Ονομα του Πατέρα (που αρχικά έχει ενσωματωθεί στο υποκείμενο), αφ' ετέρου, ο φαλλός, το σύμβολο της ορμής και του σώματος του υποκειμένου. Αυτή η διαδικασία δεν συντελείται στην περίπτωση της ψύχωσης, όπου ο ψυχωτικός μένει αποκλεισμένος από τη φαλλική λειτουργία.

Δεν είναι εύκολο να πει κανείς κατά πόσον η λακανική ψυχανάλυση μπορεί να συμβάλει σε μια θεωρία του πολιτισμού, όπως συνέβη με τη φροϋδική θεώρηση. Η φροϋδική θέωρηση θέτει πως ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι συγκροτημένος πάνω στη libido, στη σεξουαλική ορμή του ανθρώπου, η οποία απωθήθηκε και σ' έναν βαθμό έμεινε καταπιεσμένη, με τεράστιες συνέπειες για τη διαμόρφωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, αφ' ετέρου δε εξιδανικεύτηκε, πράγμα που δημιούργησε ό,τι καλούμε πνεύμα: τέχνη, επιστήμη, κράτος, θρησκεία.

Παρά την αναμφισβήτητη βαρύτητα από ανθρωπολογικής πλευράς τούτης της θεώρησης, θα λέγαμε πως στη θεώρηση του Φρόυντ (Freud) αποσιωπάται παντελώς η κεντρική για το ανθρώπινο Ον και για την ανθρώπινη πραγματικότητα σχέση, συνάφεια του ανθρώπου με την τρέλα.

Η θεωρητική προσέγγιση του φαινομένου της τρέλας μόνον απλή υπόθεση δεν είναι και θα ήταν κάτι απίστευτα περιοριστικό το ν' αντιμετωπίσει κανείς την τρέλα αποκλειστικά ως πάθηση. Η τρέλα είναι μια πραγματικότητα που αφορά όχι μόνον την ανθρώπινη συμπεριφορά, μα και το ανθρώπινο πνεύμα σε πάμπολλες εκφάνσεις του. Θα ήταν δύσκολο να κατανοήσουμε τον Μεσαίωνα στην ολότητά του και από την άλλη πλευρά, τη σύγχρονη εποχή δίχως να δεχθούμε να ψηλαφίσουμε την ανθρώπινη ψυχική πραγματικότητα στις πιο σκοτεινές της εκφάνσεις, όπως είναι το παραλήρημα, ο φόνος, ο βασανισμός ανθρώπου από άνθρωπο, αλλά και η φαντασίωση, το όνειρο, αυτό το ίδιο το φαινόμενο της τέχνης και της θρησκευτικής πίστης ή η αυταπάτη της αιώνιας ζωής. Ο ψυχαναλυτής Καστοριάδης μιλά για τον πρώτο αυτισμό του ανθρώπινου υποκειμένου και για την πρώτη αυτιστική ενότητα του βρέφους με τον μαστό, κατάσταση που συγκροτεί μια αδιάσπαστη ενότητα η οποία ήδη κρύβει σπέρματα της κατοπινής ratio του ενήλικου και η οποία αφού διαρραγεί, διατηρείται εφ' όρου ζωής ως μια βλέψη προς έναν πρωταρχικό παράδεισο που χάθηκε.

Τη στιγμή που η γλώσσα της Τέχνης παραπέμπει σε έναν «άλλο κόσμο», σ' έναν κόσμο σημασιών και παραπομπών, που υπάρχει δίπλα σ' αυτόν τον κόσμο που ζούμε -ένας κόσμος παραπομπών κατεξοχήν άρρητος-, είναι δύσκολο να δούμε την ανθρώπινη πραγματικότητα καθώς και την πραγματικότητα του ψυχαναλυόμενου σύγχρονου δυτικού ανθρώπου ανεξάρτητα από τη σχέση του με την κεντρική οντολογική κατηγορία, που είναι η τρέλα και που συνιστά κατεξοχήν έναν χώρο που έχει να κάνει με το άρρητο.

Η τρέλα ως «όριο της ανθρώπινης έλλογης πραγματικότητας» και αρχική, πρωταρχική κατάσταση της ανθρώπινης ψυχής συνιστά «μήτρα νοήματος», δεξαμενή σημασιών και παραπομπών - ο Γιουνγκ (Jung) συσχετίζει την ανθρώπινη ψυχή με την πραγματικότητα του αρχέτυπου και του συλλογικού ασυνείδητου, μια πραγματική Αβυσσο παραστάσεων. Είναι πρακτικά αδύνατο να διαχειριστούμε θεωρητικά τις εκφάνσεις της ανθρώπινης πραγματικότητας σε οριακές στιγμές της, όπως είναι ο φόνος, η αυτοκτονία ή οι συμπεριφορές που εκδηλώνονται σε φάσεις πολέμου -και όχι μόνον-, αν κλείσουμε τα μάτια μπροστά σε καταστάσεις που είναι δεσπόζουζες, π.χ. στο ψυχωτικό παραλήρημα και στις ακραίες εκδηλώσεις της σχιζοφρένειας. Οταν ο Γιουνγκ, που ασχολήθηκε κατεξοχήν με την πραγματικότητα της τρέλας, μιλά για συλλογικό ασυνείδητο, το οποίο και ανάγει σε πραγματικό πεπρωμένο της ανθρωπότητας, αναφέρεται σε ένα ανθρώπινο ασυνείδητο το οποίο παρομοιάζει με ωκεανό σε σχέση με το νησί μέσα σ' αυτόν τον ωκεανό, που είναι η συνειδητή ανθρώπινη πραγματικότητα.

Καθώς το όριο που χωρίζει τον άνθρωπο από την τρέλα είναι σε μεγάλο βαθμό δυσδιάκριτο και εύκολο να το υπερβεί «ο υγιής», είναι βέβαιο πως όχι μόνο δεν είναι δυνατόν για τον άνθρωπο να ζήσει δίχως να συμβιώσει με «το μη συγκροτημένο» ψυχικό κομμάτι του, μα και πως θα 'πρεπε να διδαχθεί από αυτό.

Η ανθρώπινη πραγματικότητα είναι, ενδεχομένως, στηριγμένη πάνω σ' ένα όχι μιλημένο, όχι ρητά διατυπωμένο υπόβαθρο νοημάτων, υπόβαθρο άρρητων προκειμένων και προϋποθέσεων, το οποίο ίσως να είναι ακόμα ανεξερεύνητο ως χώρος από την ανθρώπινη σκέψη. Τα φαινόμενα της αυτόνομης βίας και των βανδαλισμών στην εποχή μας, τα οποία τείνουν να μας θέσουν προ νέων καταστάσεων, δεν είναι ξένα από το σκοτεινό κομμάτι της ανθρώπινης ψυχής -«ο αμίλητος φόνος» που έχουν οι νέοι μέσα τους, έλεγε ο Γιώργος Χειμωνάς-, το οποίο κομμάτι η επιστήμη του δυτικού ανθρώπου απέχει πολύ από το να το έχει κατανοήσει.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κοινωνικός απομονωτισμός
Κομπόδεμα για την αιωνιότητα
Η λογοτεχνία του διχασμένου υποκειμένου
Πολιορκίες και αναταράξεις
Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι
Ενα βιβλίο για σπουδαστές και όχι μόνο
Στον μαγικό καθρέφτη του χρόνου
Χορεύετε, παρακαλώ;
Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης
Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ
Οι ισχυροί χαρακτήρες
Ιστορίες σε εξοχικά τοπία
Άλλες ειδήσεις
Ο βασιλιάς με κοντό παντελόνι
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Σχετικά με την προβληματική της τρέλας
Υίωση
Απληστία: θανάσιμη νόσος της εποχής