Έντυπη Έκδοση

Τύφλωση προσώπου

Γιώργος Ζαρκαδάκης

Οδηγός επιβίωσης

εκδόσεις Κέδρος, σ. 330, ευρώ 17,08

Εδώ και καιρό αναμέναμε από τον Γιώργο Ζαρκαδάκη ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας γύρω από τη λειτουργία του εγκεφάλου, δεδομένου ότι είναι ένας από τους λιγοστούς στα καθ' ημάς, αν όχι ο μοναδικός, που συνδυάζει τη μυθιστοριογραφία μ' ένα διδακτορικό στην Τεχνητή Νοημοσύνη και τις εφαρμογές της στην Ιατρική. Το 2001 είχε εκδώσει ένα εκλαϊκευτικό βιβλίο, με τίτλο «Το μυστήριο του νου: Πώς ο εγκέφαλος εγείρει τη συνείδηση». Τελικά, ήρθε και το μυθιστόρημα, ένα ευφάνταστο θρίλερ, εμπνευσμένο από τα παράξενα του εγκεφάλου. Ακριβέστερα, από τις παράξενες συμπεριφορές, που εμφανίζονται όταν ποικίλες κακώσεις, θρομβώσεις ή και ασθένειες καταστρέφουν επιλεκτικά ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου.

Ο Ζαρκαδάκης εκμεταλλεύεται μια συγκεκριμένη διαταραχή, που εντοπίστηκε για πρώτη φορά στα μέσα της δεκαετίας του '70, γνωστή ως προσωπαγνωσία. Οπως δηλώνει ο όρος, οι πάσχοντες αδυνατούν να αναγνωρίσουν πρόσωπα, γι' αυτό και η εν λόγω ασθένεια αποκαλείται εναλλακτικά «τύφλωση προσώπου». Μόνο που ο ήρωάς του δεν έχει πρόβλημα με τα πρόσωπα των άλλων αλλά με το δικό του. Αδυνατεί να δει την αντανάκλαση του προσώπου του στον καθρέφτη ή να αναγνωρίσει την εικόνα του σε φωτογραφίες και οποιοδήποτε άλλο απεικονιστικό μέσο. Παρόμοια περίπτωση δεν έχει εντοπιστεί από την επιστημονική κοινότητα, οπότε αποτελεί μυθοπλαστική σύλληψη, που παρουσιάζεται ως πρωτοφανής στα ιατρικά χρονικά. Πάντως, συγγενεύει με την ψυχική διαταραχή της αποπροσωποποίησης, κατά την οποία το άτομο έχει το αίσθημα ότι χάνει την υλική υπόσταση του προσώπου του. Σε αυτή στηρίζεται το πρόσφατο διήγημα του Σωτήρη Δημητρίου, «Τα ζύγια του προσώπου», ενώ το σύμπτωμα της προσωπαγνωσίας εμφανίζει μια ηλικιωμένη ηρωίδα στο μυθιστόρημα του Νίκου Μάντη «Το χιόνι του καλοκαιριού».

Το πρόβλημα του ήρωα του Ζαρκαδάκη δεν έχει ψυχολογικά αίτια. Οφείλεται σ' έναν όγκο, που εντοπίζεται σε μια περιοχή στο εσωτερικό του εγκεφάλου, θεωρούμενη ως έδρα της αντιληπτικής ικανότητας και αυτογνωσίας. Ο συγγραφέας, για να ξετυλίξει τη διήγησή του, παίζει με την ονομασία τής εν λόγω περιοχής, που καλείται νήσος. Συσχετίζει τη συγκεκριμένη μεταφορική χρήση της λέξης με την κυριολεκτική της σημασία, συνδέοντας την ασθένεια με την τελευταία ερωτική ιστορία του ήρωα, καθώς αμφότερες είχαν δραματικές επιπτώσεις στη ζωή του. Η εμφάνιση του όγκου στην πρόσθια νήσο συνέπεσε με την αιφνίδια αναχώρηση της αγαπημένης του, την οποία είχε γνωρίσει σε πολυτελές σκάφος, με το όνομα «νήσος», ενώ σε μια νήσο είχαν περάσει τις τελευταίες ημέρες πριν από την εξαφάνισή της. Τρία χρόνια αργότερα, η γυναίκα δίνει σημεία ζωής και ο όγκος αρχίζει να μεγαλώνει. Επιβάλλεται άμεση αφαίρεσή του, ενώ αναμένεται συνάντηση μαζί της. Η εγχείρηση, όμως, ενδέχεται να επιφέρει ολική απώλεια μνήμης. Ο ήρωας θα ξαναβρεί μεν την εικόνα του προσώπου του, αλλά θα απολέσει ολοσχερώς τον εαυτό του. Θα είναι ένας Αλλος.

Το μισό, περίπου, μυθιστόρημα παρακολουθεί τον ήρωα στη διάρκεια της τελευταίας ημέρας πριν από την εγχείρηση, καθώς, ταυτόχρονα, ετοιμάζεται για μια συνάντηση με την καλή του, που μπορεί να είναι και η τελευταία. Δεδομένου ότι πρόκειται για έναν μονήρη τύπο και συνάμα μανιώδη αναγνώστη, είναι αναμενόμενο να στήνει νοερές συζητήσεις με έλληνες φιλόσοφους και ποικίλους στοχαστές διαφορετικών αιώνων περί συνειδήσεως, μνήμης και ανθρώπινης ταυτότητας. Οπότε ο συγγραφέας δράττεται της ευκαιρίας να εκλαϊκεύσει πλείστες όσες θεωρίες, πλάθοντας εμβριθείς όσο και διασκεδαστικούς διαλόγους. Το σασπένς, όμως, του μυθιστορήματος εκκινεί με την επίσκεψη του ήρωα στο βιβλιοπωλείο ενός Εβραίου στο κέντρο της Αθήνας. Πρόκειται για ένα πολύ παράξενο υπόγειο αρχιτεκτόνημα, το οποίο ο Ζαρκαδάκης το περιγράφει σαν τη γνωστότερη μη κατασκευάσιμη επιφάνεια του ευκλείδειου χώρου, τη φιάλη Κλάιν. Με άλλα λόγια, ενώ ο ήρωας κατεβαίνει πολλαπλά επίπεδα, έχοντας την αίσθηση μιας διαδοχής που εκτείνεται στο άπειρο, τελικά επανέρχεται στην είσοδο του βιβλιοπωλείου. Και πάλι παίζει ο συγγραφέας, επαναφέροντας στην ιστορία του τη διάσταση του χρόνου, μέσω αυτού του παράξενου οικοδομήματος, το οποίο ορίζεται μόνο στον τετραδιάστατο χώρο, γνωστότερο ως χωρόχρονο. Στα έγκατά του, ο εβραίος βιβλιοπώλης ανιστορεί το παρελθόν των γονιών του ήρωα, που τους είχε χάσει όταν ήταν έφηβος, και για τους οποίους γνωρίζει ελάχιστα πράγματα.

Τελικά, είναι ένα ακόμη μυθιστόρημα της πρόσφατης σοδειάς, που φέρνει στο προσκήνιο τους Ελληνοεβραίους. Μόνο που εδώ δεν πρόκειται για τους Σεφαραδίτες της Θεσσαλονίκης, αλλά για τους Ρωμανιώτες της Αθήνας, που είχαν στην Κατοχή λίγο καλύτερη τύχη, καθώς κρύφτηκαν ή και φυγαδεύτηκαν. Κατά τ' άλλα, ο Ζαρκαδάκης στηρίζεται, όπως και ο Νίκος Δαββέτας στο πρόσφατο μυθιστόρημά του «Η Εβραία νύφη», στο αμάρτημα που διέπραξε εκείνα τα χρόνια ο γερμανόφιλος πατέρας τού ήρωα. Το θύμα, ωστόσο, στα δύο μυθιστορήματα, είναι διαφορετικό. Αντί για την ανορεξική κόρη στου Δαββέτα, εδώ πρόκειται για την εβραία σύζυγό του, μητέρα τού ήρωα. Πάντως, και σε αυτό το μυθιστόρημα εμπλέκονται Αντιστασιακοί. Στα δικά τους κατορθώματα, στα μετέπειτα χρόνια, στηρίζεται το άλλο μισό μυθιστόρημα, ένα θρίλερ αστυνομικού χαρακτήρα. Σε αυτό το δεύτερο μέρος αποκαλύπτεται ότι ο μονήρης ήρωας δεν είναι ο τυχών δημοσιογράφος, όπως είχε αρχικά παρουσιαστεί, αλλά ο γνωστότερος πολιτικός συντάκτης μεγάλης αθηναϊκής εφημερίδας. Αντιστοίχως, δίνεται μια διαφορετική εκδοχή στην ασθένεια από την οποία πάσχει, που ανατρέπει τις εντυπώσεις της αρχικής διήγησης.

Πρόκειται, πάντως, για ένα ακόμη μυθιστόρημα γραμμένο, εν μέρει τουλάχιστον, όπως το πρόσφατο του Αλέξη Σταμάτη «Σκότωσε ό,τι αγαπάς». Οσα ανιστορούνται στο πρώτο μέρος δεν αντιστοιχούν σε πραγματικές εμπειρίες, αλλά στις ψευδαισθησιακές, για τις οποίες υπάρχουν μαρτυρίες ότι δημιουργούνται στη διάρκεια κώματος και γενικότερα, απώλειας συνειδήσεως. Ο δημοσιογράφος έχει μεν πρόβλημα στην πρόσθια νήσο του εγκεφάλου του, όμως αυτό δεν προέρχεται από όγκο, αλλά οφείλεται σε κρανιοεγκεφαλική κάκωση, που προκλήθηκε από σφαίρα πυροβόλου όπλου. Ο Σταμάτης τελειώνει με την αποκάλυψη ότι όσα συμβαίνουν οφείλονται στις αποκαλούμενες προθανάτιες εμπειρίες, ενώ ο Ζαρκαδάκης, από αυτό το σημείο, ξεκινά το δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος.

Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στις καταιγιστικές αποκαλύψεις όσο στη χαμηλών τόνων διακωμώδηση της σημερινής κοινωνικής και πολιτικής κατάστασης. Στην ιστορία του Ζαρκαδάκη, τα συμφέροντα των πολιτικών συνδέονται μ' εκείνα των καθηγητών πανεπιστημίου, ενώ οι πραγματικά διαπλεκόμενοι είναι επιχειρηματίες και άνθρωποι των μέσων ενημέρωσης. Οσοι ανθίστανται στα δόλια σχέδιά τους, σκιαγραφούνται σαν άτομα παράξενα και περιθωριακά. Αρχικά, προβάλλουν κάπως στερεότυποι ως χαρακτήρες, ωστόσο καταλήγουν πρωτότυποι, κυρίως χάρη στα όνειρά τους και τις θεωρίες περί Σύμπαντος που αναπτύσσουν. Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στα επιστημονικά μοντέλα, αλλά τα διανθίζει με σκηνές από ταινίες επιστημονικής φαντασίας και άλλες ευφάνταστες συλλήψεις. Για παράδειγμα, πηγή του κόσμου μπορεί να είναι ένα μυθικό αιδοίο, όπως της Βαυβούς, αλλά και οι «μαύρες τρύπες» που «στοιχειώνουν» τους φυσικούς.

Σ' ένα καταληκτικό κεφάλαιο, με τίτλο «Μη-πληρότητα», ο συγγραφέας αποτολμά μία ακόμη σύζευξη, που επέχει και θέση σύνοψης του μυθιστορήματος. Από την αρχή της μη-πληρότητας των μαθηματικών, μεταπηδάει σ' εκείνη του μυθιστορήματος, το οποίο, σήμερα πλέον, δεν μπορεί να συνιστά ένα αυτοτελές σύμπαν με εσωτερική συνέπεια, όπου όλα τα επιμέρους γεγονότα της πλοκής να αιτιολογούνται και να συνδέονται αναμεταξύ τους, όπως το αντιλαμβάνονταν οι παλαιότεροι συγγραφείς. Μάλλον αυτοαναφορικό το κεφάλαιο, παρομοιάζει τον μονήρη ήρωα με νησί, δίνοντας στον τίτλο πολλαπλές σημασίες: «οδηγός επιβίωσης» μοναχικού ή και «οδηγός επιβίωσης» σε νήσο, πραγματική ή του εγκεφάλου. Οσο για το τέλος, φυλάσσει την πλέον ευφάνταστη σύλληψη της Φυσικής· τους παράλληλους κόσμους, που φέρονται να φιλοξενούν τις μεταμορφώσεις του άλλου εαυτού μας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ουέλς σε μετάφραση Παπαδιαμάντη
Ο Μαρξ παραμένει επίκαιρος;
Ο λόγος της απουσίας
Η ευκαρπία του καθηγητή Π.Δ. Μαστροδημήτρη
Φρενιάσματα
Περιήγηση εντός και εκτός τού εγώ
Πού οδηγεί η πολιτική της συναίνεσης;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τύφλωση προσώπου
Ουέλς σε μετάφραση Παπαδιαμάντη
Ο Μαρξ παραμένει επίκαιρος;
Ο λόγος της απουσίας
Η ευκαρπία του καθηγητή Π.Δ. Μαστροδημήτρη
Φρενιάσματα
Περιήγηση εντός και εκτός τού εγώ
Πού οδηγεί η πολιτική της συναίνεσης;
Οψεις ανάγνωσης
Το καλό εξώφυλλο δεν είναι προϊόν συνταγής
Μουσική
Σαν παλιό καλό κρασί - Κ.Π. Καβάφης. Λένα Πλάτωνος, Γιάννης Παλαμίδας Μικρή Επίδαυρος, 9 και 10 Ιουλίου 2010
Δυο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Το ρίγος της ύπαρξης
Θέατρο σκιών
Μια επιστολή από την Κομοτηνή για τον Καραγκιόζη
Μεταδίδει από το Βερολίνο ο Βασίλης Κοντόπουλος
Η ευαίσθητη θηλυκή υφήλιος της Λουίζ Μπουρζουά και ο Χανς Μπέλμερ
Φιλοσοφία
Ο πλατωνικός Τίμαιος και κάποιες σκέψεις πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας μουσικός θησαυρός
Οταν ένα καθημερινό πρόβλημα γίνεται τραγούδι
Άλλες ειδήσεις
Περίεργα ξένος
Ο Διονύσης