Έντυπη Έκδοση

Ο Μαρξ παραμένει επίκαιρος;

Κωνσταντίνος Λυμπερόπουλος

Στον αστερισμό του Μαρξ

Οι διεθνείς σχέσεις από το Μανιφέστο στην παγκόσμια κρίση

εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, σ. 314, ευρώ 20,14

Ο πρέσβης ε.τ. Κωνσταντίνος Λυμπερόπουλος υπήρξε μόνιμος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ενωση την περίοδο 1985-1990, όπως και γενικός διευθυντής Πολιτικών Υποθέσεων στην Κεντρική Υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών την περίοδο 1990-1993. Υπηρέτησε επίσης στην Κωνσταντινούπολη, στο Βελιγράδι, στο Τόκιο και στη Μόσχα. Το 1995 αποχώρησε από την ενεργό υπηρεσία, οπότε άρχισε ν' ασχολείται με την έρευνα και τη συγγραφή.

Πριν από την παρούσα εργασία του για τον Μαρξ έχει δημοσιεύσει πέντε βιβλία, ανάμεσα τους και το Ευρώπη ασθμαίνουσα. Η μεγάλη κρίση και το μέλλον της Ευρώπης (Παπαζήσης, 2008).

Στο νέο του βιβλίο ο συγγραφέας εντρυφεί στον μαρξισμό και στις αρχές που τον διέπουν. Αλλά δεν μένει μόνο σε μια θεωρητική ανάλυση των κεντρικών ιδεών του Μαρξ, επιχειρεί να διεισδύσει και στα πολιτικά συστήματα που εγκαθιδρύθηκαν ανά τον κόσμο στο όνομά του.

Ιδιαίτερα ασχολείται με τη δημιουργία και την «κατάρρευση» της Σοβιετικής Ενωσης (βλ. κεφάλαια «Ο Λένιν και η Οκτωβριανή Επανάσταση», «Ο Γκορμπατσόφ και το ναυάγιο του υπαρκτού σοσιαλισμού» κ.ά.).

Ο Κ. Λυμπερόπουλος διακρίνει τον κοινωνιολόγο Μαρξ από τον φιλόσοφο.

«Εν κατακλείδι -γράφει ο συγγραφέας- μπορούμε να πούμε σήμερα ότι αυτός που απέτυχε ήταν ο φιλόσοφος Μαρξ και ο επαναστάτης. Αντίθετα, ο κοινωνιολόγος Μαρξ εμπλούτισε την οικονομική θεωρία και την κοινωνιολογική σκέψη με νέες ιδέες που αποδεικνύονται διαχρονικές» (σελ. 272).

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, που θέλησε να ξαναδιαβάσει τον Μαρξ για να δει από κοντά τη σχέση της μαρξικής θεωρίας με τις διεθνείς σχέσεις, ο γερμανός στοχαστής «απέτυχε να συλλάβει τους μοχλούς του ιστορικού γίγνεσθαι γιατί η προσέγγιση του είναι μονόπλευρη» αποδίδοντας «προεξάρχοντα ρόλο στην πάλη των τάξεων και υποβαθμίζοντας τον ρόλο των εθνικών ανταγωνισμών στην πορεία της ιστορικής πραγματικότητας» (σελ. 14).

Η μαρξική άποψη είναι φανερό ότι έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την καθιερωμένη θεωρία των διεθνών σχέσεων.

Ομως η σημαντικότερη ίσως συμβολή του Μαρξ στη θεώρηση της σημερινής διεθνούς πραγματικότητας είναι «η ανάλυσή του για την προϊούσα παγκοσμιοποίηση» του καπιταλισμού, που βλέπουμε σήμερα μπρος στα μάτια μας.

«Είναι προφανές -παρατηρεί ο συγγραφέας- ότι τα φαινόμενα συσσώρευσης κεφαλαίου και της παράλληλης φτωχοποίησης των μαζών που επεσήμαινε ο Μαρξ για τον καπιταλισμό του 19ου αιώνα, επαναλαμβάνονται σήμερα».

Μέσα σ' αυτό το παγκοσμιοποιημένο οικονομικό σύστημα, η νέα οικονομική κρίση, που ξεκίνησε ως χρηματοπιστωτική από τις ΗΠΑ, δεν άργησε να προσβάλει όλες τις χώρες του κόσμου, «γιατί ακριβώς σ' ένα παγκοσμιοποιημένο οικονομικό σύστημα υπάρχει τόσο στενή αλληλεξάρτηση των οικονομιών, ώστε τα φαινόμενα μεταφέρονται από τη μια εθνική οικονομία στην άλλη όπως το υγρό στα συγκοινωνούντα δοχεία» (σ. 303).

Ενας διπλωμάτης, όπως ο Κ. Λυμπερόπουλος, με επαγγελματική ενασχόληση στον τομέα των διεθνών σχέσεων, επιχειρεί να διεισδύσει στον αστερισμό του Μαρξ κάνοντας ενδιαφέρουσες επισημάνσεις πάνω σε πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά θέματα που απασχολούν και σήμερα την ανθρωπότητα, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι η μαρξική θεωρία εμπλούτισε τη θεώρηση των διεθνών σχέσεων με το κοινωνικό-οικονομικό στοιχείο.

Πρόκειται για μια σοβαρή εργασία που αξίζει να διαβαστεί, γιατί θέτει διάφορους προβληματισμόυς για το χθες, το σήμερα και το αύριο της διεθνούς κοινωνίας και όταν ακόμα ο αναγνώστης έχει αντιρρήσεις για επιμέρους αναλύσεις του συγγραφέα.

Νίκος Σιδέρης

Ο Φρόυντ κρυπτο-κόκκινος;

Ιστορία, θεωρία, φαντασίωση

εκδόσεις Opportuna, Πάτρα, σ. 160, ευρώ 16,16

Πρόκειται για μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη που θα μπορούσε να έχει τον τίτλο: Μαρξισμός και Ψυχανάλυση. Αλλά βέβαια ένας παρόμοιος τίτλος θα ήταν δανεισμένος από βιβλία που έχουν ήδη εκδοθεί εκτός Ελλάδας (Θυμάμαι, αν δεν με απατά η μνήμη μου, ένα βιβλίο που είχα αγοράσει στο Παρίσι το 1974, L. Sebach «Μαρξισμός και Ψυχανάλυση»).

Ο συγγραφέας Ν. Σιδέρης είναι ψυχίατρος, διδάσκων ψυχαναλυτής, μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας του Στρασβούργου. Διδάσκει στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ.

Εχει δημοσιεύσει αρκετές ποιητικές συλλογές, μυθιστορήματα και δοκίμια («Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο, γονείς θέλουν»).

Αν ο Μαρξ επιχείρησε ν' αναλύσει τις αντιθέσεις που υπάρχουν αντικειμενικά στην κοινωνία, εστιάζοντας κυρίως την προσοχή του στην αντίθεση μεταξύ πλουσίων και φτωχών, ο Φρόυντ εστίασε την προσοχή του στις εσωτερικές αντιθέσεις και συγκρούσεις ανάμεσα στο εγώ, το αυτό (ασυνείδητο) και το υπερεγώ. Φυσικά οι εξωτερικές και οι εσωτερικές αντιθέσεις δεν μπορούν παρά να αλληλεπιδρούν η μία στην άλλη.

Ο ίδιος ο Φρόυντ παρατήρησε ότι «η ισχύς του μαρξισμού σαφώς έγκειται, όχι στη θεώρησή του για την Ιστορία ή για τις προφητείες περί του μέλλοντος που βασίζονται σ' αυτήν, αλλά στις διεισδυτικές υποδείξεις του για την αποφασιστική επίδραση που ασκούν οι οικονομικές συνθήκες των ανθρώπων στις διανοητικές, ηθικές και καλλιτεχνικές τους στάσεις» (σ. 132).

Ομως για τον Φρόυντ δεν είναι αποδεκτό ότι τα οικονομικά κίνητρα «είναι τα μόνα» που καθορίζουν τη συμπεριφρά των ανθρώπινων όντων στην κοινωνία. Δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τους ψυχολογικούς παράγοντες, «τη γενική κληρονομούμενη ανθρώπινη προδιάθεση, τις φυλετικές της ποικιλομορφίες και τους πολιτισμικούς μετασχηματισμούς της».

Ο Φρόυντ και ο Μαρξ ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες, κι αυτό το επισημαίνει ιδιαίτερα ο συγγραφέας. Για τον μαρξισμό ο άνθρωπος είναι μια «ιστορική κατασκευή», όπου οι συνθήκες και το περιβάλλον «υπερέχουν και μορφοποιούν τα πεδία και τους βαθμούς ελευθερίας» αλλά και διευθετούν κατά τέτοιον τρόπο τις «ενδο- και διαπροσωπικές ροπές και εντάσεις», ώστε χωρίς να καταργούν τις ανθρώπινες «περιπλοκές», να μην παράγουν κοινωνικές σχέσεις εκμετάλλευσης και καταπίεσης (σ. 40). Δηλαδή, σύμφωνα με τον μαρξισμό, ο άνθρωπος μέσα στις κατάλληλες συνθήκες μπορεί να γίνει καλός και χρήσιμος.

Αντιθέτως, για τον Φρόυντ ο άνθρωπος είναι «ένα άγριο θηρίο, για το οποίο ο σεβασμός των ομοίων του είναι κάτι τελείως ξένο». Στον ενορμητικό εξοπλισμό των ανθρώπων «συμπεριλαμβάνεται ένα ισχυρό μερίδιο επιθετικότητας», που τους ωθεί να εκμεταλλευτούν την εργασιακή ικανότητα των άλλων «χωρίς ανταμοιβή», να τους εκμεταλλευτούν σεξουαλικά, να τους προξενήσουν πόνο, να τους ταπεινώσουν. Οπως μας πληροφορεί ο συγγραφέας, τα πρώτα χρόνια της επικράτησης των μπολσεβίκων η ψυχαναλυτική σκέψη και πρακτική λειτούργησε αρκετά ελεύθερα στο σοβιετικό καθεστώς, αν και στη συνέχεια, επί Στάλιν κυρίως, θεωρήθηκε αντιδραστική θεωρία.

Η θέση του Φρόυντ απέναντι «στο σοβιετικό πείραμα», όση και αν ήταν η κατανόηση και η ευμένειά του, όπως και ο σεβασμός για τη θεωρία του Μαρξ, στην ουσία εμπεριέχει «έναν βαθύτατο εσωτερικό διχασμό, διανοητικό και συναισθηματικό» (σ. 151).

Για τον Ν. Σιδέρη η σημαντικότερη προσφορά του Φρόυντ στην Αριστερά είναι «ένα παράδειγμα ήθους και ηθικής στάσης απέναντι στην ιστορία και την πολιτική», που συνίσταται «στην αγάπη της αλήθειας».

Στην επεξεργασία και τελικά στην υπέρβαση της αυταπάτης, που χαρακτηρίζει συστατικά την ανθρώπινη κατάσταση με τη βοήθεια της αυτογνωσίας και αξιοποίησή της. Η κύρια φροϋδική υποθήκη προς τη σημερινή Αριστερά και προς κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο είναι η «Απελευθέρωση από την αυταπάτη» (σ. 149).

Πρόκειται για ένα βιβλίο πολύ αξιόλογο, που επιχειρεί να προσεγγίσει την αριστερή ψυχή αλλά και κάθε ανθρώπινη ψυχή, περιγράφοντας τις σκέψεις του Φρόυντ για την Αριστερά της εποχής του, τη στάση του απέναντι της όπως και τη σχέση του με την αυστριακή σοσιαλδημοκρατία.

Η Κομμουνιστική Διεθνής 1919-1943

εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, σ. 245, ευρώ 25,24

Πρόκειται για ένα λεύκωμα που περιλαμβάνει σημαντικό φωτογραφική υλικό, το οποίο δεν περιορίζεται στην περίοδο και στην ιστορία της Τρίτης Κομμουνιστικής Διεθνούς αλλά αναφέρεται γενικότερα στην ιστορία του εργατικού κινήματος.

Τις φωτογραφίες συνοδεύει πυκνός γραπτός λόγος, που παράλληλα με τα ιστορικά γεγονότα εκφράζει τις ιδεολογικές θέσεις του ΚΚΕ. Τ ο 1864 ιδρύθηκε στο Λονδίνο η πρώτη Διεθνής Ενωση των Εργατών, η Πρώτη Διεθνής. Η Δεύτερη Διεθνής ιδρύθηκε στο Παρίσι, το 1889, αναλαμβάνοντας να συνεχίσει το έργο της Πρώτης. Τον Μάρτιο του 1919, στη Μόσχα, ιδρύθηκε η Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνής, που καταδίκασε την ηγεσία της Δεύτερης Διεθνούς ως «σοσιαλ-πατριωτική» και «σοσιαλ-σοβινιστική», που «προδίδει» την παγκόσμια εργατική τάξη.

Το μεγαλύτερο τμήμα του βιβλίου είναι αφιερωμένο στα παγκόσμια συνέδρια της Τρίτης Διεθνούς μέχρι την αυτοδιάλυσή της. Ο Στάλιν και οι συνεργάτες του διέλυσαν την Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή. Είχε άραγε αυτό το δικαίωμα ο αρχηγός της ΕΣΣΔ, όταν στην καρδιά του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το 1943, πήρε αυτή την απόφαση; Η ηγεσία του ΚΚΕ ασκεί μια έμμεση κριτική σ' αυτή την απόφαση, τονίζοντας ότι «η διάλυση της Κ.Δ. (Μάιος 1943), παρά τα προβλήματα ενότητας που αυτή είχε και ανεξάρτητα από το αν αυτή μπορούσε να διατηρηθεί ή όχι, στέρησε από το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα το κέντρο και τη δυνατότητα συντονισμένα να επεξεργαστεί την επαναστατική στρατηγική για τη μετατροπή του αγώνα ενάντια στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο ή στην ξένη κατοχή σε αγώνα για την εξουσία...» (σ. 220).

Η κριτική του ΚΚΕ συνεχίζεται και προς εκείνα τα φιλοσοβιετικά Κ.Κ. -εκείνης της περιόδου- που «στην καπιταλιστική Δύση δεν διαμόρφωσαν στρατηγική μετατροπής του ιμπεριαλιστικού πολέμου ή του απελευθερωτικού αγώνα σε πάλη για την κατάκτηση της εξουσίας» (σ. 221).

Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου διατυπώνεται «η σύγχρονη ανάγκη» για τη δημιουργία μιας νέας Διεθνούς για τη συνέχιση συντονισμένα της τακτικής των Κ.Κ. που έχουν την ίδια ιδεολογική κατεύθυνση με το ΚΚΕ.

Πρόκειται για ένα βιβλίο αρκετά εξειδικευμένο, που φυσικά ενδιαφέρει όσους ασχολούνται ή θέλουν να μάθουν για την ιστορία του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος, ιδωμένη από την οπτική γωνία της ηγεσίας του ΚΚΕ.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Τύφλωση προσώπου
Ουέλς σε μετάφραση Παπαδιαμάντη
Ο λόγος της απουσίας
Η ευκαρπία του καθηγητή Π.Δ. Μαστροδημήτρη
Φρενιάσματα
Περιήγηση εντός και εκτός τού εγώ
Πού οδηγεί η πολιτική της συναίνεσης;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τύφλωση προσώπου
Ουέλς σε μετάφραση Παπαδιαμάντη
Ο Μαρξ παραμένει επίκαιρος;
Ο λόγος της απουσίας
Η ευκαρπία του καθηγητή Π.Δ. Μαστροδημήτρη
Φρενιάσματα
Περιήγηση εντός και εκτός τού εγώ
Πού οδηγεί η πολιτική της συναίνεσης;
Οψεις ανάγνωσης
Το καλό εξώφυλλο δεν είναι προϊόν συνταγής
Μουσική
Σαν παλιό καλό κρασί - Κ.Π. Καβάφης. Λένα Πλάτωνος, Γιάννης Παλαμίδας Μικρή Επίδαυρος, 9 και 10 Ιουλίου 2010
Δυο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Το ρίγος της ύπαρξης
Θέατρο σκιών
Μια επιστολή από την Κομοτηνή για τον Καραγκιόζη
Μεταδίδει από το Βερολίνο ο Βασίλης Κοντόπουλος
Η ευαίσθητη θηλυκή υφήλιος της Λουίζ Μπουρζουά και ο Χανς Μπέλμερ
Φιλοσοφία
Ο πλατωνικός Τίμαιος και κάποιες σκέψεις πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας μουσικός θησαυρός
Οταν ένα καθημερινό πρόβλημα γίνεται τραγούδι
Άλλες ειδήσεις
Περίεργα ξένος
Ο Διονύσης