Έντυπη Έκδοση

Το καλό εξώφυλλο δεν είναι προϊόν συνταγής

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Ο ιδανικός τρόπος να προσεγγίσεις το κείμενο, όταν καλείσαι να σχεδιάσεις ένα βιβλίο και κυρίως το εξώφυλλό του, είναι, φυσικά, να διαβάσεις το κείμενο. Συνήθως ο χρόνος που προσφέρεται για τον σχεδιασμό είναι ανεπαρκής. Συχνά ο συγγραφέας, προσπαθώντας να σε εισάγει στο νόημα του βιβλίου, το ερμηνεύει, προβάλλοντας όλα αυτά τα οποία δεν πέτυχε με τη συγγραφή και σου προτείνει «ιδέες», αισθανόμενος την ανάγκη και την υποχρέωση να ελέγξει χώρους πέρα από τις αρμοδιότητές του.

Προσπαθώ να εκμαιεύσω τα συστατικά του βιβλίου με διερευνητικές ερωτήσεις. Τόπο, χρόνο, πρόσωπα, και κυρίως αυτό που με λίγες λέξεις θα με βάλει στην ιδιαίτερη «ατμόσφαιρα» του κειμένου. Οι εικόνες που προτείνω είτε ερμηνεύουν είτε σχολιάζουν μέρη ή το σύνολο του κειμένου. Ο τίτλος παίζει σημαντικό ρόλο, διότι καθορίζει τα μονοπάτια όπου θα κινηθεί η νόηση. Αποφεύγω να εικονογραφώ το προφανές γιατί σπάνια οι τίτλοι των ελληνικών βιβλίων έχουν ενδιαφέρον και πρωτοτυπία.

Ενα «καλό» εξώφυλλο δεν μπορεί να πουλήσει ένα «κακό» βιβλίο. Ενα «κακό» εξώφυλλο μπορεί να βλάψει ένα «καλό» βιβλίο. Η αγορά είναι γεμάτη από μέτρια βιβλία, αλλά κυρίως από κάκιστα και αδιάφορα εξώφυλλα. Αλλωστε, ποιος δίνει δεκάρα για το design; Ρίξτε μια ματιά στους πάγκους των βιβλιοπωλείων, στις αφίσες και στις προσκλήσεις των γιορτών του βιβλίου. Τίποτε δεν κατορθώνει να ξεχωρίσει.

Οι εκδότες επηρεάζονται από την επιτυχία ενός βιβλίου, όχι απαραίτητα δικό τους, και εγκλωβίζονται σε εικόνες-στερεότυπα, θεωρώντας ότι έτσι ελέγχουν την όραση του αγοραστή. Μα μόνον αποτυγχάνουν, προτείνοντας την πλήρη αδιαφορία. Για να υπάρξουν αναγνωρίσιμες τάσεις στον σχεδιασμό εξωφύλλων πρέπει να υπάρξει λογική σχεδιασμού. Συχνά ένα «προσωπικό» στυλ παράγει αναγνωρισιμότητα, αν και αυτό δεν αποτελεί και τη λύση για να προβάλει τη δυναμική ενός βιβλίου. Οι μόνες τάσεις που υπάρχουν στη δική μας πραγματικότητα είναι αυτές της αυτοκαταστροφής. Ενδεια ιδεών, έλλειψη θάρρους και ενημέρωσης οδηγούν τους εκδότες σε μια συνήθη πεπατημένη, που απορρέει από την ψευδαίσθησή τους ότι βαδίζουν με βάση το marketing. Χρόνια τώρα, η μετριότητα νομίζει ότι προτείνει αριστουργήματα.

Δεν θα υπερασπισθώ τις ειδικότητες, αλλά τη δυνατότητα του σχεδιαστή να ανατρέπει συνεχώς ακόμα και τις δικές του λογικές. Τα στερεότυπα βλάπτουν σοβαρά την όραση και φυσικά τελματώνουν την παραγωγή αδρεναλίνης στη θέαση μιας έξυπνης πρότασης. Ο κύριος όγκος των εξωφύλλων της ελληνικής παραγωγής σχεδιάζεται από ανθρώπους που μάλλον δεν κάνουν γι' αυτή τη δουλειά. Αυτοί που αποφασίζουν για ένα εξώφυλλο, μιλάνε συχνά για αισθητική, αναγορεύοντας σε αισθητική το προσωπικό τους γούστο. Οι νεαροί -συνήθως- χαμηλόμισθοι σχεδιαστές των εκδοτικών οίκων αισθάνονται, τουλάχιστον, εικαστικοί δημιουργοί και τρέμουν μήπως κάποιος τους προσβάλλει τη δημιουργική τους τύφλα. Το αφεντικό στο τέλος θα επιλέξει αυτό που θεωρεί ότι κατανοεί.

Το καλό εξώφυλλο δεν είναι προϊόν συνταγής. Το καθένα είναι το αποτέλεσμα ενός ρίσκου που παίρνεται από δύο. Τον σχεδιαστή και τον εκδότη ή τον υπεύθυνο σειράς. Το marketing, ή ό,τι αυτοπροσδιορίζεται ως τέτοιο, δεν περιορίζεται στον ρόλο του αλλά συνήθως έχει ή νομίζει ότι έχει ιδέες. Βαριέμαι ακόμα και να προσπαθήσω να εξηγήσω την αντίθεσή μου πάνω σ' αυτό το θέμα. Η διαφορά του design από το marketing είναι ότι το πρώτο, όταν αναφέρεται στον καφέ, εννοεί τη μοναδική του γεύση και το άρωμά του, ενώ το δεύτερο προσπαθεί να μας πουλήσει καφέ με γεύση αμύγδαλο ή καραμέλα. Ο αναγνώστης τα έχει χαμένα με τον «πλουραλισμό» της εικονορύπανσης, απ' όπου κι αν προέρχεται αυτή. Από την άλλη, το τι επιθυμούν οι αναγνώστες είναι δαιδαλώδες, όπως πάντοτε βέβαια ίσχυε, και το τι μπορείς να ακούσεις ως άποψή τους σε σχετικές έρευνες, είναι ανάλογο του πώς κάποιοι σχολιάζουν π.χ. τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, προτείνοντας τι θα έκαναν αυτοί στη θέση του στη δημιουργία μιας ταινίας.

Τα πάντα στο design ξεκινάνε από μια «καλή» ιδέα. Ακολουθεί η δυνατότητα να μπορεί κάποιος να συνθέτει με αρτιότητα και τα λιγότερα τεχνικά λάθη μια εικόνα που μπορεί να βασίζεται σε ανόμοιας καταγωγής στοιχεία, όπως η τυπογραφία, η φωτογραφία, το σχέδιο, η ζωγραφική. Αν η τελική σύνθεση μπορεί να αφηγείται μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, τότε αυτός που την προτείνει έχει δικαίωμα να κάνει αυτό που νομίζει. Και μόνον αυτός. Γιατί γνωρίζετε ότι οι συσκέψεις και τα διοικητικά συμβούλια το μόνο που παράγουν είναι πλήξη και αδιαφορία. Η μαγεία δεν έχει συνταγή...

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τύφλωση προσώπου
Ουέλς σε μετάφραση Παπαδιαμάντη
Ο Μαρξ παραμένει επίκαιρος;
Ο λόγος της απουσίας
Η ευκαρπία του καθηγητή Π.Δ. Μαστροδημήτρη
Φρενιάσματα
Περιήγηση εντός και εκτός τού εγώ
Πού οδηγεί η πολιτική της συναίνεσης;
Οψεις ανάγνωσης
Το καλό εξώφυλλο δεν είναι προϊόν συνταγής
Μουσική
Σαν παλιό καλό κρασί - Κ.Π. Καβάφης. Λένα Πλάτωνος, Γιάννης Παλαμίδας Μικρή Επίδαυρος, 9 και 10 Ιουλίου 2010
Δυο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Το ρίγος της ύπαρξης
Θέατρο σκιών
Μια επιστολή από την Κομοτηνή για τον Καραγκιόζη
Μεταδίδει από το Βερολίνο ο Βασίλης Κοντόπουλος
Η ευαίσθητη θηλυκή υφήλιος της Λουίζ Μπουρζουά και ο Χανς Μπέλμερ
Φιλοσοφία
Ο πλατωνικός Τίμαιος και κάποιες σκέψεις πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας μουσικός θησαυρός
Οταν ένα καθημερινό πρόβλημα γίνεται τραγούδι
Άλλες ειδήσεις
Περίεργα ξένος
Ο Διονύσης