Έντυπη Έκδοση

Η εκλεπτυσμένη και φίνα ζωγραφική των Κακαβάδων

Ιδιαίτερα στο έργο του Δημητρίου Κακαβά παρατηρούνται εικονογραφικές καινοτομίες, οι οποίες προσδίδουν έναν ανανεωτικό χαρακτήρα στη ζωγραφική του και επιδρούν στους ζωγράφους του 17ου αι.

Μαλεσίνα: Η φιλοξενία του Αβραάμ Μαλεσίνα: Η φιλοξενία του Αβραάμ Ηαγάπη μου για το μετα-Βυζάντιο και τη μεταβυζαντινή τέχνη γεννήθηκε όταν ήμουν ακόμα φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και άκουγα τις παραδόσεις του Μίλτου Γαρίδη, της Νανώς Χατζηδάκη, του Θανάση Παλιούρα και της Αγγελικής Σταυροπούλου. Οταν τελείωσα τις σπουδές μου στα Γιάννενα, συζητούσαμε με τον Μίλτο Γαρίδη, το 1990 ακόμα, για τα κενά της έρευνας όσον αφορά τη μεταβυζαντινή τέχνη. Τότε άρχιζα να προσανατολίζομαι στην έρευνα του 17ου αι. Δύο ονόματα οικογενειών ζωγράφων τριγύριζαν στο μυαλό μου: Κακαβάδες και Μόσχοι. Τελικά αποφάσισα Κακαβάδες.

Γοητευμένη από την εκλεπτυσμένη ζωγραφική τους με τα φίνα χρώματα που μου θύμιζε τους μεγάλους ζωγράφους του 16ου αι., τον Φράγκο Κατελάνο και τον Θεοφάνη τον Κρήτα. Και πραγματικά! Το έργο τους ξεκινούσε από το 16ο αι. με τον Θεοδόσιο, το 1565, και απλωνόταν στο 17ο αι. με τον Θεόδουλο, που έφτανε στα 1668. Καλύπτοντας χρονικά έναν αιώνα τέχνης, θα είχα τη δυνατότητα να δω την εξέλιξη της δουλειάς τους συγκριτικά με τις δύο σημαντικές σχολές της ζωγραφικής του 16ου αι., τόσο την Κρητική σχολή όσο και τη σχολή της ΒΔ Ελλάδας, και να επισημάνω το πέρασμα αυτής της ζωγραφικής στο 17ο αι.

Το σχέδιο ήταν φιλόδοξο γιατί εδώ πραγματικά υπάρχει μια μεγάλη πορεία στην τέχνη, 13 υπογεγραμμένα μνημεία, πολλά αποδιδόμενα, με τα οποία ασχολείται σήμερα η νεότερη έρευνα και πολύ χαίρομαι γι' αυτό, και επίσης, υπήρχε το πρόβλημα πώς θα τιθασεύσω όλο αυτό το υλικό στο πλαίσιο μάλιστα μιας διδακτορικής διατριβής.

Σκεφτήκαμε λοιπόν, με τον Μίλτο Γαρίδη, εκείνος ως επόπτης της διατριβής, να ορίσουμε έναν άξονα μελέτης. Αυτός ο άξονας θα ήταν το πρώτο υπογεγραμμένο έργο του Δημητρίου Κακαβά, του ζωγράφου δηλαδή, που με το έργο του κάλυπτε τη μεγαλύτερη δραστηριότητα (δέκα υπογεγραμμένα σύνολα από το 1592 μέχρι το 1635), έναντι των άλλων τριών, του Θεοδοσίου, του Μαρίνου και του Θεόδουλου.

Με αυτό τον τρόπο θα ήταν δυνατή η διερεύνηση της πορείας των ζωγράφων Κακαβά, η ανίχνευση των προτύπων τους, η σκιαγράφηση του έργου τους, των καταβολών και των κοινών αισθητικών τους αξιών.

Στην πρώτη ενότητα παρουσιάζεται «Το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο του νότιου ελλαδικού χώρου μετά την οθωμανική κατάκτηση», μέσα στο οποίο έδρασαν οι ζωγράφοι Κακαβά. Ολες οι διακοσμήσεις ναών, τις οποίες υπογράφουν οι ζωγράφοι Κακαβά, βρίσκονται στην Πελοπόννησο, εκτός από το καθολικό της Μονής της Παναγίας στη Μαλεσίνα της Λοκρίδας, που βρίσκεται στη Στερεά Ελλάδα.

Στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου, «Η καλλιτεχνική δραστηριότητα των ζωγράφων Κακαβά»: «Τα μνημεία και οι επιγραφές τους και ο ρόλος των χορηγών», ανιχνεύονται και σχολιάζονται οι κτητορικές επιγραφές των ασφαλώς χρονολογημένων και υπογεγραμμένων μνημείων που φιλοτέχνησαν οι ζωγράφοι Κακαβά, με σκοπό να δειχθεί η συνολική πορεία του έργου τους και η χρονική του διάρκεια.

Η τρίτη ενότητα του βιβλίου, που είναι και η μεγαλύτερη σε έκταση, αφορά τη «διακόσμηση του Καθολικού της Παναγίας στη Μαλεσίνα». Εξετάζεται η «ιστορία του μοναστηριού και η αρχιτεκτονική του ναού», το εικονογραφικό πρόγραμμα και γίνεται εικονογραφική ανάλυση.

Ο ναός της Παναγίας αποτελεί το επιβλητικότερο μνημείο του παλιού μοναστηριακού συγκροτήματος. Είναι το μοναδικό οικοδόμημα στη Μαλεσίνα που στάθηκε όρθιο μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 1894, αλλά δεν σώζεται στην αρχική του μορφή. Ανήκε στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο, σύνθετου τετρακιόνιου, με νάρθηκα. Για την εποχή ίδρυσης του μνημείου έχουν διατυπωθεί από την έρευνα διάφορες προτάσεις. Η επικρατέστερη άποψη κατά τη γνώμη μας είναι αυτή του Χαρ. Μπούρα, ο οποίος τοποθετεί χρονολογικά την οικοδόμηση της εκκλησίας μέσα στο 16ο αιώνα.

Εξαιτίας των σεισμών, οι τοιχογραφίες του καθολικού σώζονται κυρίως στο χώρο του ιερού και ελάχιστες στον κυρίως ναό. Γι' αυτό το λόγο η μελέτη και οι τυπολογικές συγκρίσεις για το εικονογραφικό πρόγραμμα και τη διάταξη του διακόσμου αφορούν τις τοιχογραφίες του ιερού τόσο στη Μαλεσίνα όσο και στα υπόλοιπα υπογεγραμμένα έργα των ζωγράφων Κακαβά.

Η τέταρτη ενότητα του βιβλίου, «Εικονογραφικά ζητήματα στο έργο του Δημητρίου Κακαβά: Παράδοση και καινοτομίες», είναι διαπιστώσεις που προκύπτουν από την εικονογραφική ανάλυση. Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι στο έργο των ζωγράφων Κακαβά κυριαρχούν τα ίδια εικονογραφικά πρότυπα και οι επιδράσεις προέρχονται από τη Σχολή της Βορειοδυτικής Ελλάδος και ιδιαίτερα από την τελευταία της φάση, που συνδέεται με το έργο των αδελφών Κονταρή.

Ιδιαίτερα στο έργο του Δημητρίου Κακαβά, στον οποίο κληροδοτείται η πείρα του Θεοδοσίου και του Μαρίνου (αδελφού του Δημητρίου), παρατηρούνται εικονογραφικές καινοτομίες, οι οποίες προσδίδουν έναν ανανεωτικό χαρακτήρα στη ζωγραφική του και επιδρούν στους κατοπινούς ζωγράφους σε όλο το 17ο αι.

Η πέμπτη ενότητα του βιβλίου αναφέρεται στην «Τεχνική και τεχνοτροπία στη ζωγραφική του ιερού στο ναό της Παναγίας στη Μαλεσίνα». Σύμφωνα με την τεχνοτροπική ανάλυση, διαπιστώνουμε ότι η επιλογή και η αντιμετώπιση του χρώματος ως εκφραστικού μέσου, με την ευαίσθητη παράθεση των χρωμάτων, τα αρμονικά ταιριάσματα και τις σοφές αντιθέσεις, καθώς και το εκλεπτυσμένο σχέδιο, η κομψότητα των μορφών, οι αρμονικές αναλογίες, οι φυσιογνωμίες με το γαλήνιο και ευγενικό ύφος, δείχνουν ότι ο Δημήτριος Κακαβάς είναι ένας ζωγράφος με λεπτό αισθητήριο, εξευγενισμένο γούστο και δημιουργική φαντασία.

Στην έκτη ενότητα του βιβλίου, «Καταβολές και επιδράσεις στο έργο του Δημητρίου Κακαβά», συνοψίζονται τα συμπεράσματα από την ανάλυση του ύφους το οποίο αντανακλά τις αρχές της Σχολής της Βορειοδυτικής Ελλάδος, και ιδιαίτερα της φάσης που συνδέεται και πάλι κυρίως με το έργο των αδελφών Κονταρή.

Την παράδοση του εργαστηρίου των Θηβαίων αδελφών ακολουθούν ο Θεοδόσιος και ο Μαρίνος, και συνεχίζει ο Δημήτριος Κακαβάς μέσα στο 17ο αι., όπως θα δούμε στην επόμενη έβδομη ενότητα: «Ο Δημήτριος και οι ζωγράφοι Θεοδόσιος, Μαρίνος και Θεόδουλος Κακαβάς: Εργα και χαρακτήρας». Η ενότητα αυτή είναι η εκτενέστερη μετά την εικονογραφική ανάλυση του καθολικού της Παναγίας στη Μαλεσίνα και αποσκοπεί να διερευνήσει το έργο των ζωγράφων Κακαβά το 16ο και το 17ο αι. Ετσι παρουσιάζεται η πορεία τους από το 1565 μέχρι το 1668 σε δώδεκα μνημεία στην Πελοπόννησο, με εξαίρεση το καθολικό της Παναγίας στη Μαλεσίνα, που εξετάστηκε διεξοδικά.

Στην όγδοη ενότητα, «Γύρω από το εργαστήρι του Δημητρίου Κακαβά», οδηγούμαστε αβίαστα στο συμπέρασμα ότι ο Δημήτριος είναι επικεφαλής ενός εργαστηρίου, του οποίου οι αρχές ανάγονται στον Θεοδόσιο. Ο Δημήτριος είχε συνεργαστεί στο Ροεινό (1592) και την Κλένια (1593), τότε όμως επικεφαλής ζωγράφος του συνεργείου ήταν ο Μαρίνος.

Επί Δημητρίου το εργαστήρι ακολούθησε μια επαγγελματική πορεία τριάντα έξι χρόνων. Είχε αναγνωρισμένη φήμη και πελατεία σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, από τους απλούς λαϊκούς ή μοναχούς μέχρι τους άρχοντες της τοπικής κοσμικής ή εκκλησιαστικής ιεραρχίας.

Στην τελευταία, την ένατη ενότητα, «Ο Δημήτριος Κακαβάς και η εντοίχια ζωγραφική στην Πελοπόννησο τον 17ο αι.», επιχειρείται μία σύντομη γενικότερη θεώρηση της ζωγραφικής στην Πελοπόννησο το 17ο αι., με ζωγράφους όπως οι αδελφοί Μόσχοι, ο Μανουήλ Ανδρώνος, ο Ανθιμος, ο Ιωάννης Ρίτζης και άλλοι πολλοί ακόμα, ανώνυμοι ζωγράφοι που εργάζονται σε ένα πολύ μεγάλο αριθμό μνημείων, ο οποίος δείχνει την οικονομική ευμάρεια και το πολιτιστικό επίπεδο της Πελοποννήσου αυτή την εποχή.

Από τα μνημεία αυτά ξεχωρίζουμε τέσσερα, τα οποία μπορούν να ενταχθούν στην ακτινοβολία του εργαστηρίου του Δημητρίου Κακαβά, όπως και οι τοιχογραφίες του εσωνάρθηκα του καθολικού της Μ. Πεντέλης στην Αττική.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Εικαστικά
Κριτική βιβλίου
Βιβλίο
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Πόνος για τη Μεσόγειο
Κύματα πολύμορφα, πρωτεϊκά και ταραγμένα
Η ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα
Επίσκεψη από την ... Εύα Στάμου*
Η μεσογειακή μάνα
Μητρικός Αρης Δικταίος
Ευλογία, πόνος, σπαραγμός, πίκρα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Αρχαιολογία
Πολυάνδρειο ή Ηρώο ο τύμβος της Αμφίπολης
Θέατρο
Η Ελευσίνα γέμισε στάχυα
Ποίηση
Εφυγε ένας μεγάλος φιλέλληνας
Κινηματογράφος
40 ταινίες για τον Αλιέντε
Βιβλίο
Πόνος για τη Μεσόγειο
Κύματα πολύμορφα, πρωτεϊκά και ταραγμένα
Η ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα
Η εκλεπτυσμένη και φίνα ζωγραφική των Κακαβάδων
Επίσκεψη από την ... Εύα Στάμου*
Η μεσογειακή μάνα
Μητρικός Αρης Δικταίος
Ευλογία, πόνος, σπαραγμός, πίκρα
Υγεία
Ενδοοικογενειακή βία
Σπάστε τον κύκλο
Η εγκυμοσύνη, τα παιδιά και η βία στο σπίτι
Το γυναικείο χάπι του πόθου
Η σοκολάτα αδυνατίζει!
Κάμπινγκ εναντίον αϋπνίας
Τα στρινγκ βλάπτουν σοβαρά την υγεία
Φυσικό μπότοξ ο πασατέμπος!
Η δίαιτα του Κλίντον