Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Βίοι και Πολιτείες

  • Βίκτορ Μάγερ Σένμπεργκερ

    «Ολες οι πληροφορίες πρέπει να έχουν ημερομηνία λήξης»

    Σε μια εποχή που χάρη στην ψηφιοποίηση είναι ευκολότερο και φτηνότερο από ποτέ να αποθηκεύσεις και να ανασύρεις πληροφορίες, είναι καιρός να σκεφτούμε τι σημαίνει αυτό για τις κοινωνίες μας, λέει ο Βίκτορ Μάγερ Σένμπεργκερ, διευθυντής του Κέντρου Ερευνας για την Καινοτομία και την Πληροφορία στο Πανεπιστήμιο της Σιγκαπούρης.

    Και προτείνοντας ν' αρχίσουμε να φτιάχνουμε λογισμικό προγραμματισμένο να ξεχνάει, εισάγει μια νέα παράμετρο στη δημόσια συζήτηση γύρω από την προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας

    Οποιαδήποτε προσωπική πληροφορία, γνώμη ή φωτογραφία ανεβάσεις στο Διαδίκτυο μπορεί ανά πάσα στιγμή να χρησιμοποιηθεί εναντίον σου -αυτή είναι σήμερα η πιο συνηθισμένη συμβουλή στους μαθητές και τους φοιτητές που συμμετέχουν σε σάιτ κοινωνικής δικτύωσης. Σε ένα διεθνές εργασιακό περιβάλλον, όπου το βιογραφικό και η προσωπική συνέντευξη όλο και συχνότερα συνδυάζονται -ας μη γελιόμαστε- με το googlάρισμα του υποψήφιου από τον εργοδότη, όλοι προειδοποιούν όλους ότι δεν μπορεί κανείς ποτέ να είναι αρκετά προσεκτικός. Πέρα από το αίσθημα ασφυξίας που αυτή η προειδοποίηση μπορεί να προκαλεί σε όσους αντιλαμβάνονται ότι πράγματι έτσι είναι, τι συνεπάγεται ταυτόχρονα για την ελευθερία της έκφρασης, τη συνεργασία, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική πρόοδο; Τι επιλογές έχουμε;

    Να αρχίσουμε να ξεχνάμε, σύμφωνα με τον Σένμπεργκερ. Κάθε πληροφορία πρέπει να έχει ημερομηνία λήξης, υποστηρίζει με το νέο βιβλίο του «delete, The Virtue of Forgetting in the Digital Age». «Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία: η διάβρωση της ιδιωτικότητας και η προστασία των προσωπικών δεδομένων είναι από τις σοβαρές προκλήσεις του καιρού μας», επισημαίνει ο Σένμπεργκερ, ο οποίος οπωσδήποτε δεν ανήκει στην κατηγορία των τεχνοφοβικών. «Αλλά πρέπει τώρα να συζητήσουμε για τη διάσταση του χρόνου και το ενδεχόμενο να καλλιεργείται, σε παγκόσμιο επίπεδο, μια εντελώς νέα κουλτούρα μνήμης».

    Λέτε ότι η ψηφιακή μνήμη είναι χειρότερη κι από το Πανοπτικό του Τζέρεμι Μπένθαμ. Γιατί;

    «Στο Πανοπτικό, αυτή τη φυλακή που οραματίστηκε ο Μπένθαμ τον 18ο αιώνα, οι κρατούμενοι ξέρουν ότι μπορούν ανά πάσα στιγμή να τους δουν οι φύλακες. Στην ουσία, λοιπόν, προτείνει έναν τρόπο για να προσαρμόζουν οι άνθρωποι τη συμπεριφορά τους, επειδή πρέπει διαρκώς να υποθέτουν ότι βρίσκονται ανά πάσα στιγμή υπό παρακολούθηση. Ωστόσο, οι φύλακες τούς παρακολουθούν σε παρόντα χρόνο, τώρα, αυτή τη στιγμή. Αρα στο Πανοπτικό οι πράξεις ελέγχονται και αξιολογούνται την ίδια στιγμή που συμβαίνουν. Κάνω κάτι που απαγορεύεται, με βλέπουν, με τιμωρούν. Η πρόκληση με την οποία φέρνει αντιμέτωπη την κοινωνία μας η ψηφιακή μνήμη είναι πολύ χειρότερη, διότι δημιουργεί ένα αρχείο που περιέχει όλες τις πράξεις του παρελθόντος ταυτόχρονα -λέγοντας πράξεις εννοώ βεβαίως τις πληροφορίες που καταχωρίζουμε. Οτιδήποτε λέω, οτιδήποτε κάνω μπορεί να γυρίσει μπούμερανγκ οποιαδήποτε στιγμή στο μέλλον, ακόμη και στο μακρινό μέλλον. Πρέπει, δηλαδή, να υποθέτω ότι σε δέκα, είκοσι ή τριάντα χρόνια μπορεί να βρεθεί κάποιος ο οποίος θα αξιολογήσει τότε, με τα δεδομένα που θα ισχύουν τότε, την πράξη που κάνω τώρα με τα δεδομένα που ισχύουν τώρα. Και θα με τιμωρήσει στο μέλλον γι' αυτό που κάνω σήμερα. Ετσι θ' αρχίσω να αυτολογοκρίνομαι πολύ περισσότερο από ό,τι θα έκανα ακόμη και μέσα στο Πανοπτικό».

    Εφ' όσον η ψηφιακή μνήμη είναι ήδη μέρος της ζωής μας, ήδη περιέχει άφθονες προσωπικές πληροφορίες που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να βλάψουν τα πρόσωπα που αφορούν. Είναι, όμως, τόσο εύκολο να βρεθεί κανείς ξαφνικά αντιμέτωπος με κάτι που είπε πριν από δεκαετίες;

    «Ναι, απολύτως. Ο Αντριου Φέλντμαρ, ένας Καναδός ψυχοθεραπευτής, κόντευε τα 70 όταν του απαγόρευσαν την είσοδο στις ΗΠΑ, γιατί είχε δοκιμάσει LSD στα 30 του. Τι έγινε; Οταν πήγε να περάσει στις ΗΠΑ ο υπάλληλος στα σύνορα έβαλε το όνομά του στο google και έκανε αναζήτηση. Βρήκε λοιπόν ένα άρθρο που ο Φέλντμαρ είχε δημοσιεύσει σε ένα επιστημονικό περιοδικό το 2001, όπου παραδεχόταν πως τη δεκαετία του '60 είχε κάνει LSD. Η πληροφορία ανασύρθηκε το 2006, πέντε χρόνια αφού καταχωρίστηκε και αποθηκεύτηκε στην ψηφιακή μνήμη, αναφερόμενη σε μια πράξη που είχε γίνει σαράντα χρόνια νωρίτερα -και χρησιμοποιήθηκε από έναν υπάλληλο που είπε ότι ο Φέλντμαρ είχε παραβιάσει το νόμο για τα ναρκωτικά.

    Για μένα, πέρα από το παράλογο του πράγματος, το περιστατικό αποκαλύπτει και μια πρόκληση για την κοινωνία μας: αυτό που ο υπάλληλος της υπηρεσίας μετανάστευσης επιλέγει να αγνοήσει είναι ότι, προϊόντος του χρόνου, οι άνθρωποι αλλάζουν. Δεν είμαστε αμετάβλητοι, άκαμπτοι και αενάως σίγουροι για τα ίδια πράγματα. Ο άνθρωπος που πήρε ναρκωτικά το 1965 δεν είναι ο ίδιος με αυτόν που βρίσκεται στα σύνορα το 2006. Κι αν δεν το αντιληφθούμε, αρνούμαστε στον Αντριου Φέλντμαρ -και σε κάθε άνθρωπο που μπορεί να βρεθεί σε παρόμοια θέση- το δικαίωμα να αλλάξει, να ωριμάσει, να εξελιχθεί. Το αρνούμαστε στον ίδιο τον εαυτό μας. Ετσι όμως θα καταλήξουμε με μια κοινωνία που δεν συγχωρεί, όπου το παραμικρό στραβοπάτημα θα μπορεί ανά πάσα στιγμή να χρησιμοποιηθεί εναντίον μας».

    Δεν έχει σημασία ποιος έχει πρόσβαση σε ευαίσθητες πληροφορίες;

    «Στην πραγματικότητα, όχι πια. Πριν από είκοσι χρόνια είχαν πρόσβαση κυρίως οι κρατικές υπηρεσίες. Σήμερα έχουμε όλοι πρόσβαση σε πληροφορίες που μπορεί να είναι ευαίσθητες. Ενα παράδειγμα: μπορώ να τραβήξω σε βίντεο τον γείτονα και να το ανεβάσω στο youtube. Και ξαφνικά, ο άνθρωπος που μένει στη διπλανή πόρτα και στον οποίο αρέσει να φοράει γυναικεία ρούχα όταν είναι στο σπίτι του, παρ' όλο που είναι άνδρας, θα εκτεθεί σε δημόσια θέα και θα γίνει περίγελος. Και δεν χρειάστηκε να μπω σε κόπο -απλώς τον παρακολούθησα μέσα από το παράθυρο και εκμεταλλεύτηκα υποδομή που είναι στη διάθεση όλων μας, προκειμένου να διασπείρω την πληροφορία και να δημιουργήσω ψηφιακή μνήμη. Από εδώ και πέρα, ό,τι και να κάνει, αυτό το βίντεο κάπου θα υπάρχει για να τον απειλεί».

    Δεν αρκεί να συμφωνήσουμε σε κανόνες που θα αποθαρρύνουν την κακόβουλη χρήση προσωπικών πληροφοριών; Δεν είναι ρεαλιστικό να αναζητήσουμε τρόπους να προστατεύσουμε την ψηφιακή μνήμη που μας αφορά, αντί να σκεφτόμαστε πώς μπορούμε να την καταργήσουμε;

    «Και ναι και όχι. Δηλαδή: ναι, στην Ευρώπη υπάρχει ένα αυστηρό θεσμικό πλαίσιο γύρω από την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Αλλά πέρα από τη θεωρία, γνωρίζουμε καλά ότι στην πράξη, δυστυχώς, σπάνια μπαίνουν οι πολίτες στη διαδικασία να ασκήσουν τα δικαιώματα που απολαύουν βάσει της νομοθεσίας για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Ισως δεν είναι και πρακτικό. Πόσες υποθέσεις φτάνουν στα δικαστήρια; Πριν από δύο χρόνια έκανα μια σχετική έρευνα στη Γερμανία -που είναι πρωτοπόρος σε νόμους για την προστασία των προσωπικών δεδομένων- και δεν υπήρχε ούτε μια υπόθεση στην οποία θα μπορούσα να αναφερθώ».

    Ωστόσο, υπάρχει μια μερίδα χρηστών του Διαδικτύου που επιμένουν ότι οι θεμιτές ανησυχίες για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την ιδιωτικότητα συχνά αγγίζουν την υστερία, δίνοντας τροφή ακόμη και σε θεωρίες συνωμοσίας.

    «Οι θεωρίες συνωμοσίας είναι πολύ παλαιότερες από τους νόμους για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, μας συντροφεύουν εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Δεν θα έλεγα λοιπόν ότι η δημόσια συζήτηση που βρίσκεται σε εξέλιξη γύρω από την ιδιωτικότητα στο Διαδίκτυο έχει αποτέλεσμα να πληθαίνουν αυτές οι θεωρίες. Βέβαια, η κατάσταση είναι κάπως αλλόκοτη, γιατί στην κοινότητα των χρηστών που ενδιαφέρονται και παρακολουθούν το θέμα της προστασίας των δεδομένων, μπορεί κανείς να βρει αρκετούς παρανοϊκούς... Ομως ο Φέλντμαρ δεν ήταν παρανοϊκός. Οπως δεν ήταν παρανοϊκοί ή υπερβολικοί οι Εβραίοι πολίτες της Ολλανδίας πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο -δεν ήταν αρκετά παρανοϊκοί ώστε να πιστέψουν ότι προσωπικά στοιχεία που είχαν καταχωριστεί στα ληξιαρχικά μητρώα του Αμστερνταμ θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να τους στείλουν σε στρατόπεδα εξόντωσης. Αλλά έτσι έγινε».

    Εσείς προφανώς πιστεύετε ότι πρέπει να διευρυνθεί με νέα ερωτήματα η συζήτηση για τα προσωπικά δεδομένα.

    «Ναι. Τα ερωτήματα γύρω από το πόσο ασφαλή είναι τα προσωπικά δεδομένα μας αφορούν κυρίως πληροφορίες που μοιράζονται δύο πρόσωπα μεταξύ τους ή που μοιράζονται οι πολίτες με την κυβέρνηση και τις υπηρεσίες του κράτους. Η ψηφιακή μνήμη είναι κάτι ευρύτερο -η διάσταση του χρόνου είναι που κάνει την τεράστια διαφορά. Με απλά λόγια, αν συνεχίζουμε να σκοντάφτουμε πάνω σε ένα κομμάτι ψηφιακής μνήμης που επαναφέρει στη σκέψη μας κάτι που νομίζαμε ότι είχαμε ξεχάσει, τότε όλα επιστρέφουν εξαιτίας ενός εξωτερικού ερεθίσματος. Και ξαφνικά, το παλιό γεγονός παίρνει διαστάσεις που δεν σχετίζονται με τη σημερινή κατάσταση. Αυτό θέτει σε κίνδυνο την ικανότητα να σκεφτόμαστε αφαιρετικά, να παίρνουμε αποστάσεις, να κρίνουμε με καθαρό νου -μπορεί να φτάσουμε να βλέπουμε τα δέντρα αντί για το δάσος. Βεβαίως, δεν οραματίζομαι και δεν θα ήθελα μια κοινωνία που δεν έχει μνήμη -λέω ότι αξίζει να έχουμε την ικανότητα να αποφασίζουμε, συλλογικά, τι θέλουμε να διαφυλάξουμε σαν μνήμη και τι θέλουμε να ξεχάσουμε. Στην αναλογική εποχή είχαμε αυτή την ικανότητα».

    Πώς προτείνετε να την ανακτήσουμε;

    «Τα εργαλεία της ψηφιακής εποχής είναι φτιαγμένα για να θυμούνται. Σήμερα υπολογίζεται ότι είναι πιο ακριβό να ξοδέψεις δύο λεπτά για να αποφασίσεις ποιες φωτογραφίες από τις διακοπές σου θα κρατήσεις, παρά να τις κρατήσεις όλες. Αν λοιπόν ως κοινωνία αποφασίσουμε ότι θέλουμε να θυμόμαστε ένα γεγονός με κάθε λεπτομέρεια γιατί είναι σημαντικό, πρέπει να μπορούμε να το διασφαλίσουμε. Αλλά πρέπει να είναι μια απόφαση που τη λαμβάνουμε εμείς, όχι μια απόφαση προειλημμένη. Γι' αυτό προτείνω να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε λογισμικό που ξεχνάει. Προτείνω να ενσωματώνουμε στις πληροφορίες μας ημερομηνία λήξης».

    Πρακτικά, αυτό θα σήμαινε ότι κάθε φορά που καταχωρίζουμε μια πληροφορία, θα δηλώνουμε πότε θα αυτοκαταστραφεί;

    «Ακριβώς. Και γιατί όχι; Το θέμα με τις ημερομηνίες λήξης είναι ότι μπορούν να αλλάξουν. Αν κάποιος αποφασίσει ότι μια γνώμη που δημοσίευσε εξακολουθεί να τον εκφράζει, μπορεί να αποφασίσει να παρατείνει τη ζωή της. Αλλά αν, για παράδειγμα, ξαφνικά κάποιος χωρίσει και δεν θέλει να πέφτει πάνω στη φωτογραφία του πρώην συντρόφου του, μπορεί να συντομεύσει τη διάρκεια ζωής της φωτογραφίας. Αλλοτε, απλώς θα την έκανε κομματάκια. Τώρα, αν η φωτογραφία είναι αποθηκευμένη στο «σύννεφο», αν έχει καταχωριστεί στο Flickr για παράδειγμα, τότε επιστρέφουμε στην παλιά γνωστή μέθοδο της διαπραγμάτευσης ανάμεσα στα δύο ενδιαφερόμενα μέρη. Δεν έχει μεγάλη διαφορά από το να διαπραγματεύεται κανείς την προστασία προσωπικών δεδομένων. Το ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο καλύπτει αυτές τις περιπτώσεις. Σε γενικές γραμμές, ενσωματώνοντας στα προϊόντα ημερομηνίες λήξης ενισχύουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς και κάνουμε τις δημοκρατίες μας καλύτερες. Είναι ένας τρόπος να προστατευτούμε από το ενδεχόμενο ενός λιγότερο δημοκρατικού μέλλοντος. Να σας θυμίσω τους Εβραίους της Ολλανδίας; Είναι λοιπόν προς το συμφέρον μας να περιορίσουμε τον όγκο της ψηφιακής μνήμης, γιατί έτσι περιορίζουμε τις πιθανότητες να βρεθούμε εκτεθειμένοι σε κινδύνους αν κάτι πάει στραβά και βρεθούμε να μη ζούμε σε δημοκρατίες».

    Δηλαδή, προτείνετε να έχουν ημερομηνία λήξης και οι πληροφορίες που συγκεντρώνουν οι κρατικές υπηρεσίες.

    «Ολες οι ψηφιακές πληροφορίες, με ελάχιστες εξαιρέσεις, να έχουν ημερομηνία λήξης. Φυσικά, κάποιες κοινωνίες μπορεί να αποφασίσουν ότι κρίσιμες πληροφορίες που αφορούν τρομοκρατικές ενέργειες είναι σημαντικό να έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής. Κανένα πρόβλημα, ΟΚ. Αλλά αυτό το ερώτημα από μόνο του θα ήταν μια ευκαιρία να ανοίξει μια συζήτηση γύρω από την αξία τής συγκεκριμένης πληροφορίας σε βάθος χρόνου. Για να είμαστε ρεαλιστές, οι πληροφορίες για μια ενέργεια των Ταλιμπάν πριν από δεκαπέντε χρόνια, δεν πρόκειται να μας φανούν χρήσιμες για να αντιμετωπίσουμε τους Ταλιμπάν σήμερα. Αλλά αυτή η συζήτηση δεν έχει ακόμη ανοίξει, επειδή υπάρχει αυτό το δόγμα ότι όσο περισσότερες πληροφορίες συσσωρεύουμε, τόσο το καλύτερο. Δεν είναι έτσι».

    Η επιλογή της ψηφιακής αποχής έχει αρκετούς υποστηρικτές. Είναι ρεαλιστική;

    «Εδώ υπάρχει πρόβλημα. Στερώντας από τον εαυτό μας τη συμμετοχή στο web 2.0, αυτομάτως στερούμαστε και όλα τα οφέλη που μπορούμε να αντλήσουμε ανταλλάσσοντας πληροφορίες. Γι' αυτό λέω ότι η λύση της ημερομηνίας λήξης έχει σοβαρά πλεονεκτήματα, αφού μας επιτρέπει να ανοιγόμαστε στον κόσμο και να μοιραζόμαστε πληροφορίες, με τη βεβαιότητα ότι δεν χρειάζεται να τις μοιραζόμαστε και αενάως. Ετσι ο χρήστης του web 2.0 αισθάνεται πιο ασφαλής, δεν φοβάται να μιλήσει ανοιχτά, δεν αυτολογοκρίνεται».*

    Info: Viktor Mayer-Schoenberger, «delete, The Virtue of Forgetting in the Digital Age», Princeton University Press

    Δείχνουμε υπερβολική εμπιστοσύνη στην ψηφιακή μνήμη

    Είναι τέλεια η ψηφιακή μνήμη;

    «Οχι, με κανένα τρόπο. Και εδώ εντοπίζουμε άλλη μια παράμετρο του προβλήματος. Σήμερα πιστεύουμε ότι η ανθρώπινη μνήμη είναι αυτή που δεν είναι τέλεια. Γι' αυτό και πολύ συχνά καταφεύγουμε σε κείμενα και φωτογραφίες αποθηκευμένα στην ψηφιακή μνήμη. Και συνήθως κάνουμε το λάθος να αποδίδουμε στην ψηφιακή μνήμη μια εγκυρότητα και μια αυθεντικότητα που δεν είναι διόλου αυτονόητη. Μόλις σήμερα μιλούσα με ένα συνάδελφο από την Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, ο οποίος μου έλεγε ότι έχουν μεγάλο πρόβλημα με τις ψηφιακές φωτογραφίες που στέλνουν οι ερευνητές στα επιστημονικά περιοδικά για να τεκμηριώσουν τα στοιχεία που περιλαμβάνουν στις δημοσιεύσεις τους. Πολλές φορές, λοιπόν, έχουν υποστεί photoshop από τον συντάκτη του άρθρου, ο οποίος θέλει να δώσει έμφαση στα αποτελέσματά του. Μόνο που κάποιες φορές μπορεί να αξιοποιήσει το photoshop για να παρουσιάσει ένα αποτέλεσμα που δεν υφίσταται. Εχει ανοίξει λοιπόν μια σοβαρή και μεγάλη συζήτηση γύρω από το πώς θα διακρίνουν τις ψηφιακές φωτογραφίες που είναι πειραγμένες. Επειτα, σκεφτείτε τις επιστολές που κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο από τον έναν χρήστη στον άλλο -οι περισσότεροι έχουν την τάση να τις θεωρήσουν αυθεντικές και εμπιστεύονται το περιεχόμενό τους. Ενδεχομένως, λοιπόν, μπαίνουμε σε μια εποχή όπου θα δείχνουμε υπέρμετρα μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην ψηφιακή μνήμη απ' ό,τι στη δική μας μνήμη και στην κρίση μας».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ερευνα
Απαλλοτριώσεις λόγω αρχαίων: πολίτες και περιουσίες σε ομηρία
Σκουπιδότοποι με ολίγα αρχαία
840 υποθέσεις: κόστος 320 εκατ. ευρώ
Εικαστικά
Λάβετε, φάγετε, τούτο εστί το έργο μου
Αφιέρωμα
Η επανάσταση των σίξτις πέτυχε. Τώρα στήνουμε τον πολιτισμό τους
Εμείς, του '60 οι εκδρομείς
Κριτική θεάτρου
Με πρωταγωνιστή το καινούργιο Εθνικό
Η μεταπολιτευτική μας τραγωδία
50ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
Πάρτι γενεθλίων σε σκοτεινές αίθουσες
6η Διεθνής Εβδομάδα Μόδας
Οταν η μόδα συναντά την αρχιτεκτονική του '30