Έντυπη Έκδοση

Ιδέες Τάσεις

  • Εγκώμιο του μυθιστορήματος

    Το σημαντικό μυθιστόρημα μπορεί να ανταμείψει τον αναγνώστη του με πολλούς τρόπους.

    Επειδή χρειάζεται υπομονή και κόπο αυτοσυγκέντρωσης και, ακόμα και αν δεν είναι πειραματικό στο ύφος της γραφής, περιέχει πάντοτε τις δοκιμασίες ενός πειράματος, στο τέλος επιφυλάσσει ένα αναντικατάστατο έπαθλο: την αίσθηση ότι μπόρεσες να υπερπηδήσεις χίλια δυο εμπόδια και καταστάσεις που συνωμοτούν συνήθως για να τερματίσεις πρόωρα την ανάγνωση, να τα παρατήσεις. Με αυτή την έννοια, το υψηλής αξίας μυθιστόρημα -ανεξάρτητα από τον όγκο του- είναι μια μικρή μορφή ζωής που αντιστέκεται επιτυχημένα στην πυκνή βία του χρόνου. Εχει την ικανότητα να αναστέλλει προσωρινά τις αδιάκριτες παρεμβολές του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος παραχωρώντας στον αναγνώστη του μια διαφορετική ελευθερία. Αλλωστε, εδώ υπάρχει και ένα παράδοξο. Αν και το μυθιστόρημα συνιστά κατά βάση επινόηση των αστικών κοινωνιών της νεότερης εποχής, ο αναγνωστικός του κώδικας και το εσωτερικό του ήθος διασώζει κάτι το αντινεωτερικό. Αυτό το πλέον δημοκρατικό είδος διατηρεί, μόνο και μόνο ως κλειστή πνευματική μορφή, μια τελετουργική και αριστοκρατική αύρα. Είναι έτσι μια από τις λίγες ζωντανές μορφές που αντιπολιτεύονται, μοιραία, την υπερδημοκρατική ευφορία του γενικευμένου downloading.

    Παίρνω αφορμή γι' αυτές τις σκέψεις διαβάζοντας, με μεγάλα διαλείμματα, το «Εμβατήριο Ραντέτσκι» του Γιόζεφ Ροτ, βιβλίο που χαρακτηρίστηκε η «Μασσαλιώτιδα του συντηρητισμού». Αυτός ο Ροτ του 1920 και του '30 και όχι ο Ροθ τον οποίον γνωρίζουν καλά οι υπάλληλοι των βιβλιοπωλείων και οι κατάλογοι των ευπώλητων, είναι, εδώ και χρόνια, ένας από τους αγαπημένους μου Ευρωπαίους. Στα βιβλία του και ιδιαίτερα στο «Εμβατήριο» μαθαίνει κανείς για τα αδυσώπητα παιχνίδια της Ιστορίας και ακούει μελωδικές φράσεις από κόσμους που χάθηκαν μαζί με τις αυτοκρατορίες τους, τα σύμβολα και τις αυταπάτες τους. Αυτό που μοιάζει συγκινητικό στον Ροτ είναι ότι οι ήρωες των βιβλίων του ζουν κυριολεκτικά στην κόψη του χρόνου. Κινούνται, θα έλεγε κανείς, ανάμεσα σε ένα παρελθόν που τρίζει και καταρρέει από όλες τις πλευρές και σε ένα μέλλον που οι ίδιοι βεβαίως δεν βιάζονται καθόλου να το γευτούν.

    Δεν είναι όμως ανάγκη να έχει το μυθιστόρημα «ιστορικό» ή «κοινωνικό» χαρακτήρα για να σε κάνει μέτοχο της Ιστορίας και κοσμοπλεύστη διαφορετικών κοινωνικών και εθνικών χρόνων. Για παράδειγμα, ένα βιβλίο όπως ο «Βιαστικός» του Πολ Μοράν δεν περιέχει νύξη για τα πολιτικά πάθη του μεσοπολεμικού Παρισιού και μάλλον ευτυχώς, αν λάβουμε υπόψη τον έρωτα και αυτού του σπουδαίου εστέτ για την άκρα δεξιά. Το ίδιο αφήγημα ωστόσο μπορεί να διαβαστεί ως μια έξοχη και πολύ πικρή εισαγωγή στα ανθρωπολογικά τραύματα της εποχής της ταχύτητας. Μιλούμε βεβαίως για αυτή την εποχή όπου, όπως έλεγε ο Γκέοργκ Ζίμελ, το υποκειμενικό πνεύμα (η κουλτούρα) δεν μπορεί να αφομοιώσει τη μαζική παραγωγή αντικειμένων, τη φρενίτιδα «των μυρίων περιττών πραγμάτων» που δημιουργούν μια κατάσταση «μόνιμου ερεθισμού».

    Πάνε χρόνια που έχω καταλήξει στην εκτίμηση ότι είναι πολύ δύσκολη η πρόσβαση στις μορφές της ευρωπαϊκής πνευματικότητας δίχως τη μυθοπλασία. Ούτε τα. εγχειρίδια ιστορίας των ιδεών ούτε τα corpus της ευρωπαϊκής κοινωνικής και πολιτικής Ιστορίας μπορούν να γεννήσουν τη γνωστική συγκίνηση της επαφής με τα αλλότρια και τα μακρινά. Η γνωστική συγκίνηση είναι όμως μια διαφορετική μονάδα μέτρησης του κόσμου από την πληροφορία. Τη στιγμή που η πληροφορία εμφανίζεται να κλείνει ένα θέμα, να «απαντά» στο ερώτημα, η γνωστική συγκίνηση μοιάζει με μια απορία που δεν επείγεται να λυθεί ή να διευθετηθεί. Αν κάτι μας λείπει σήμερα, και ιδίως στις θεσμικές κυψέλες της εκπαίδευσης, είναι μια ποιότητα αποριών: όχι η πρόσκτηση αντικειμένων όσο η μάθηση της γνωστικής συγκίνησης. Το μυθιστόρημα, τόπος συγχρόνως συναισθηματικός και διανοητικός, πεδίο ερωτικό και εγκεφαλικό, παιδεύει τον αναγνώστη σε τούτο το απολύτως αναγκαίο άθλημα... *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη Γιάννης Αγγελάκας
Το αντάρτικο του Γιάννη Αγγελάκα
Διεθνές Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας
Ανθρωποι σαν μαριονέτες
Το υπόλοιπο πρόγραμμα
Μια γυναίκα με δυο πρόσωπα
Video Art Festival
Η Καλαμάτα στον ρυθμό της Video Art
Μουσική
Ποιος σκότωσε τον Μπράιαν Τζόουνς;
Κριτική θεάτρου
Θεατές ενός υποθετικού γεγονότος
Ζητήματα εξιλέωσης
Συνέντευξη Δημήτρης Μαυρίκιος
Ο απροκάλυπτα ομοερωτικός Ρίτσος έμεινε στην αφάνεια