Έντυπη Έκδοση

Ο αντίζηλος του Τσίλερ είναι Πειραιώτης

Εγκαινιάστηκε το 1895 το επιβλητικό αρχιτεκτόνημα του Ιωάννη Λαζαρίμου. Από τη μοναδική μπαρόκ σκηνή του, μία από τις τρεις που διασώζονται στην Ευρώπη, πέρασαν ο Ροντήρης και ο Κατράκης αλλά και... μπόλικη σαβούρα τα τελευταία χρόνια. Ευτυχώς, οι εργασίες αποκατάστασης μπήκαν στην τελική ευθεία και θα παραδοθεί τον Ιούλιο του 2011. Ποιος θα διαχειρίζεται την καλλιτεχνική του τύχη είναι ένα άλλο φλέγον ζήτημα. Αλλά, έχουμε καιρό...

Γαλλική φινέτσα κυριαρχεί στη μεγάλη αίθουσα και στο διάκοσμο των θεωρείων. (Οι φωτογραφίες παρα-χωρήθηκαν στην «Ε» από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού) Γαλλική φινέτσα κυριαρχεί στη μεγάλη αίθουσα και στο διάκοσμο των θεωρείων. (Οι φωτογραφίες παρα-χωρήθηκαν στην «Ε» από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού) Ενα παραγνωρισμένο «διαμάντι», κατά τους ειδικούς ανώτερο και από το Εθνικό, ετοιμάζεται να σηκώσει αυλαία τον Ιούλιο του 2011 έπειτα από εικοσαετή παροπλισμό. Είναι, άλλωστε, το «σανίδι» που δόξασαν μεγάλες δυνάμεις του θεάτρου, ανάμεσά τους ο Δημήτρης Ροντήρης και ο Μάνος Κατράκης. Η αξία του φωτίστηκε από όλες τις πλευρές κατά την πρόσφατη ημερίδα που οργάνωσε η Διεύθυνση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

«Λαβωμένο» από τους σεισμούς του 1981 και του 1999, το Δημοτικό Θεάτρο Πειραιά έκλεισε για να επισκευαστεί, χωρίς να ξεφύγει από την ελληνική... παράδοση, που συνδέεται με μελέτες επί μελετών και μεγάλες καθυστερήσεις, κυρίως λόγω έλλειψης κονδυλίων.

Από το 2008 η υπόθεση της αποκατάστασης μπήκε επιτέλους στην τελική ευθεία. Χωρίς να λείψουν και πάλι οι -ευχάριστες αυτή τη φορά- εκπλήξεις, που συνδέονται με την αποκάλυψη της μοναδικής σκηνής του. Διασώθηκε σχεδόν αλώβητη και αναδύθηκε σε όλο το παλιό μεγαλείο της μετά την αφαίρεση του τελευταίου δαπέδου. Θεωρείται ένα από τα ελάχιστα δείγμα της εποχής μπαρόκ στην Ευρώπη. Διασώζονται άλλες δύο, στην Τσεχία και την Ιταλία.

Το θέατρο ήταν ιδέα του δημάρχου και βιομήχανου Τρύφωνα Μουτζόπουλου (1883), αλλά χωροθετήθηκε επί δημαρχίας του Αρ. Σ. Σκυλίτση (1883-87) σε κεντρικό σημείο της πόλης, σε ένα άνετο οικόπεδο μπροστά στην πλατεία Κοραή και έγινε γρήγορα τοπόσημο για το πρώτο λιμάνι της χώρας. Τα προβλήματα πάντως ξεκίνησαν από τα θεμέλια, όταν κατά τις εργασίες εκσκαφής εντοπίστηκαν αρχαία. Κατά την πολύχρονη κατασκευή του λίγο έλειψε (1889) να «καταληφθεί» για τη στέγαση του δημαρχείου και να μετακομίσει σε νέα θέση, στην Τερψιθέα! Σωτήρια ήταν η παρέμβαση του πειραϊκού Τύπου, που με συνεχή άρθρα κατάφερε να διασώσει το θέατρο.

Μόνιμος βραχνάς το οικονομικό, αφού το έργο κόστισε τελικά 900.000 δραχμές, από τις οποίες οι 200.000 είχαν διατεθεί για τον εντυπωσιακό διάκοσμο -η δημοτική αρχή είχε στη διάθεσή της μόνον 250.000 δραχμές και αυτές από δανεισμό.

Αρχιτέκτονας ήταν ο Ιωάννης Λαζαρίμος, που έχει υπογράψει και άλλα έργα στη γενέτειρά του, όπως τους μεγαλοπρεπείς ναούς των Αγίου Κωνσταντίνου και Αγίου Νικολάου. Πειραιώτης και με υδραίικες ρίζες, είχε σπουδάσει στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού και στο Πολυτεχνείο Βερολίνου. Δεν είναι τυχαίο ότι το θέατρο αποπνέει κυρίως γαλλικό άρωμα και θυμίζει σε πολλά σημεία το περίφημο «Οντεόν» της γαλλικής πρωτεύουσας, αλλά δανείζεται και κάποια διακοσμητικά στοιχεία από το Εθνικό Θέατρο του Μονάχου.

«Είναι ένα περίοπτο και επιβλητικό αρχιτεκτόνημα, χωρίς τις δυσαναλογίες των αθηναϊκών θεάτρων του Τσίλερ», επισημαίνει η αρχιτέκτων Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών, η οποία έχει ασχοληθεί με την αρχιτεκτονική του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Ο Λαζαρίμος μπορεί να μην είχε την εμπειρία του Βαυαρού αρχιτέκτονα, αλλά επιστράτευσε την ευσυνειδησία και τον ορθολογισμό του, αξιοποιώντας κυρίως τα πλεονεκτήματα του οικοπέδου που είχε στη διάθεσή του.

Οι μεγάλες διαστάσεις του κτιρίου (47 μέτρα μήκος και 34,50 πλάτος) εξασφάλισαν τη δυνατότητα να κατασκευαστεί μια αίθουσα με 1.400 θέσεις, κατά τα γαλλικά πρότυπα, με πεταλόσχημη πλατεία και 23 εντυπωσιακά θεωρεία. Γαλλικού τύπου και η μοναδική σκηνή (πλάτος 20,50 μέτρα, βάθος 16,20 μέτρα και ύψος 30 μέτρα), ήταν μακράν η πρώτη ανάμεσα σε όλα τα ελληνικά θέατρα της εποχής. Διασώθηκε ο τεράστιος πολυέλαιος που δέσποζε στην αίθουσα κοινού από την εποχή που λειτουργούσε με γκάζι. Πλουσιοπάροχα και τα καμαρίνια για τους ηθοποιούς, που απολάμβαναν επίσης ένα πολυτελές καθιστικό!

Η πρώτη γεύση για τον επισκέπτη είναι η είσοδος του Δημοτικού Θεάτρου με το μνημειώδες πρόπυλο, με τέσσερις μαρμάρινες κολόνες. Είναι δυσανάλογα λεπτές και χωρίς κλασικές αναλογίες, ίσως γι' αυτό δεν κατασκευάστηκαν οι προβλεπόμενες ραβδώσεις. Στις υπόλοιπες όψεις του κτιρίου χρησιμοποιήθηκε λαξευτή λιθοδομή και κυριαρχούσαν αετώματα πάνω από τα παράθυρα με έντονη κλασικιστική τεχνοτροπία. Εντυπωσιακοί και οι υπόλοιποι χώροι: το κεντρικό καπνιστήριο, η τρίκλωνη μαρμάρινη σκάλα με το περίτεχνο κιγκλίδωμα από μοτίβα που θυμίζουν κέντημα. Ο προθάλαμος της κεντρικής αίθουσας διαθέτει φατνωματική οροφή που στηρίζεται σε τέσσερις κολόνες με κιονόκρανα αιγυπτιακής τεχνοτροπίας.

Στον μόνο τομέα που ο αρχιτέκτονας έκανε «σκόντο» είναι τα 25 καταστήματα, τα οποία σχεδίασε αξιοποιώντας την κλίση του εδάφους και με σκοπό την ενίσχυση των οικονομικών του θεάτρου. Δεκαετίες αργότερα, στο πλαίσιο των μελετών ανακαίνισης, διαπιστώθηκε ότι τα καταστήματα είχαν επεκταθεί σε βάρος των παρασκηνίων!

Στη διακόσμηση, σύμφωνα με την Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, ο Λαζαρίμος κατάφερε να «παντρέψει» το ρωμαϊκό, το αναγεννησιακό και το νεοκλασικό λεξιλόγιο, επιστρατεύοντας παράλληλα στοιχεία που δίνουν κομψότητα. Κυρίαρχα χρώματα, το βαθυκόκκινο που παίζει σε ορισμένες γωνιές με τους ψυχρούς τόνους του μπεζ. Διασώθηκαν η ζωγραφιστή αυλαία και ο διάκοσμος στα στηθαία των θεωρείων, ενώ οι παραστάσεις στην ψευδοροφή της κυρίως αίθουσας με γεωμετρικό και φυτικό διάκοσμο αλλοιώθηκαν από νεότερες επεμβάσεις. Στις αρχές της δεκαετίας του '60 ο Γιάννης Τσαρούχης είχε προσφερθεί να τον αναζωγραφήσει, αλλά η πρόταση είχε αφήσει αδιάφορη την τότε δημοτική αρχή! *

Ημερομηνίες-σταθμοί

1884 Ξεκινούν οι εκσκαφές των θεμελίων. Οι εργασίες διακόπτονται για δέκα χρόνια, λόγω έλλειψης χρημάτων και εντοπισμού αρχαίων.

1895 Εγκαινιάζεται τον Απρίλιο και ένα μήνα μετά ανεβαίνει το έργο «Μαρία Δοξαπατρή» του Δ. Βερναρδάκη.

1897-8 Κλείνει λόγω εργασιών και επισκευών, που διήρκεσαν ώς το 1898.

1922 Χρησιμοποιείται για στέγαση προσφύγων.

1942 Επιτάχθηκε από τις δυνάμεις κατοχής και βομβαρδίστηκε το 1944.

1957 Στεγάζει το Πειραϊκό Θέατρο Ροντήρη, για μια διετία.

1966 Φιλοξενεί τη Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα, υπό τον Μίκη Θεοδωράκη.

1981 Πλήττεται από τους σεισμούς και χαρακτηρίζεται επικινδύνως ετοιμόρροπο.

1984 Ξεκινούν οι πρώτες μελέτες.

1985 Κηρύσσεται διατηρητέο μνημείο.

2008 Ξεκινούν τα έργα αποκατάστασης, έπειτα από πολλές περιπέτειες με τις μελέτες.

Μια σκηνή, μνημείο της ιστορίας της τεχνολογίας

«Είναι κάτι τι έκτακτον δι' ελληνικόν θέατρον». Με αυτή τη χαρακτηριστική φράση περιέγραψε η «Νέα Εφημερίς» (15/3/1895) τη μαγεία που ασκούσε στους θεατές η σκηνή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά.

Είχε κλέψει την παράσταση από την ώρα των επίσημων εγκαινίων, αλλά και ώς τις ημέρες μας δίνει το θεατρικό ορισμό του «Deus ex machina» (από μηχανής Θεός). Στο ίδιο δημοσίευμα φιλοξενείται περιγραφή για το «πρωτάκουστον» του πράγματος και σημειώνεται: «Το δάπεδον ταύτης είνε άπαν κινητόν, παρέχον ευκολίας και διά τα πολυπλοκότερα των θεατρικών έργων. Αι σκηνογραφίαι ανέρχονται ή κατέρχονται υπό το δάπεδον χωρίς να διπλώνονται, διότι το ύψος άνω της σκηνής και το βάθος υπό δάπεδον αυτής έχει τας αυτάς διαστάσεις με το ορώμενον μέρος της σκηνής. Διά των ποικίλων άνωθεν και κάτωθεν μηχανημάτων δύναται μετά καταπληκτικής ευχερείας να εκτελώνται παντός είδους εναέριοι ή υποχθόνιοι εμφανίσεις και αι μάλλον πολυπρόσωποι».

Διθυραμβικές ήταν και οι αναφορές της «Εστίας» (11/3/1895), όπου ο αρθρογράφος ομολογεί πως διαθέτει υποδομές καλύτερες από αυτές του Δημοτικού Θεάτρου της Αθήνας, που έχει κατεδαφιστεί στις αρχές του 20ού αιώνα.

Πολλές δεκαετίες μετά, με αφορμή τις εργασίες αποκατάστασης, το μοναδικό και ιδιαίτερα πολύπλοκο δημιούργημα αποκαλύφθηκε και διαπιστώθηκε ότι διασώζεται σε ποσοστό περίπου 60%. Η Διεύθυνση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων ζήτησε τη βοήθεια του αρχιτέκτονα-σκηνογράφου και theater designer Νίκου Πετρόπουλου, που είχε συνεργαστεί και με το Εθνικό Θέατρο. Θα είναι το μεγάλο ατού του νέου θεάτρου και υπάρχουν σκέψεις να αξιοποιηθεί και για εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Ως προστατευτική ασπίδα στην καταπόνηση του χρόνου λειτούργησε η μεταγενέστερη προσθήκη δεύτερου δαπέδου. Η απομάκρυνσή του, κατά τη διάρκεια των εργασιών συντήρησης, έφερε στην επιφάνεια τον βασικό εξοπλισμό. Εχει ενδιαφέρον ότι το αρχικό δάπεδο του Ι. Λαζαρίμου είχε κατασκευαστεί με ελαφρά κλίση, ώστε να «ανοίγεται» προς τους θεατές.

Διασώθηκαν και, το σπουδαιότερο, συνεχίζουν να λειτουργούν τα αναβατόρια, τα χειροποίητα ταμπούρα, που από την κορυφή της στέγης και χάρη σε ένα πραγματικό «δάσος» δοκών και άλλων ξύλινων κατασκευών, ανεβοκατέβαζαν σκηνικά στα τρία διαφορετικά επίπεδα της σκηνής και των παρασκηνίων. Για την ευκολότερη εναλλαγή των σκηνικών χρησιμοποιήθηκαν τροχοί αντί για τροχαλίες, καθώς και 16 ειδικές ράγες κύλησης. Αξιοθαύμαστες και οι πασαρέλες, τέσσερις σε κάθε πλευρά των παρασκηνίων, με μηχανισμούς ανύψωσης των πλευρικών σκηνικών που διατηρήθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση.

Η υποδομή αυτή, σε συνδυασμό με άλλα στοιχεία, όπως «μπούκα», «τραμπουκέτα» ή «τράπες» (σ.σ. θεατρικοί όροι που αναφέρονται σε καταπακτές για αιφνίδιες εμφανίσεις ή εξαφανίσεις ηθοποιών και εναλλαγές σκηνικών), «σταγκόνια», «μπαλάντσα» και «αμερικάνα», την κατατάσσουν μεταξύ των πλέον υποδειγματικών θεατρικών σκηνών του 19ου αιώνα, σύμφωνα και με τις περιγραφές του κορυφαίου σκηνογράφου Γ. Βακαλό. Είχε προβλεφθεί ακόμη δίκτυο φωτισμού με φωταέριο, αλλά και σύστημα πυρασφάλειας, που λείπουν από τα περισσότερα σύγχρονα θέατρα.

«Η αξία της σκηνής είναι μεγάλη και αναγνωρίστηκε ως μνημείο της ιστορίας της τεχνολογίας», επισημαίνει ο Μάριος Μιχαηλίδης, προϊστάμενος του τμήματος έργων της Διεύθυνσης Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, που έχει εκπονήσει τη μελέτη συντήρησης, με σεβασμό στην ιστορική της αξία, αλλά και στα ξεχωριστά ποιοτικά χαρακτηριστικά της. Με ευθύνη της υπηρεσίας, έχει συγκροτηθεί από χρόνια ομάδα εργασίας με εξειδικευμένους επιστήμονες (αρχιτέκτονες, σχεδιαστές, ιστορικούς τέχνης κ.λπ.), η οποία προχώρησε στην καταγραφή όλων των στοιχείων της σκηνής, στην τεκμηρίωση και τη φωτορεαλιστική τους απεικόνιση, δημιουργώντας τον «μπούσουλα» των σωστικών παρεμβάσεων.

Επί Σκυλίτση φιλοξένησε μέχρι και καλλιστεία

Οι απόπειρες ανακαίνισης έχουν ξεκινήσει από τις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά περιορίστηκαν σε πρόχειρες επεμβάσεις, ενώ δεν έλειψαν και λανθασμένες ενέργειες. Μάλιστα στην περίοδο της δικτατορίας, με τις ευλογίες του τότε δημάρχου Αρ. Σκυλίτση (1967-1974), το ιστορικό θέατρο είχε υποστεί ανεπιτυχές λίφτινγκ για να φιλοξενήσει διάφορες εκδηλώσεις, από καλλιστεία έως ομαδικούς γάμους.

Οι ουσιαστικές μελέτες για το «νέο πρόσωπο» του Δημοτικού Θεάτρου συνδέονται με τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού. Ο προϊστάμενός της αρχιτέκτων Νίκος Χαρκιολάκης επισήμανε στην πρόσφατη ημερίδα πως οι εργασίες περιλαμβάνουν την πλήρη στερέωση, ενίσχυση και αποκατάσταση του κελύφους του κτιρίου, από τις όψεις ώς τη στέγη, την ανακαίνιση όλων των εσωτερικών χώρων (πλατεία, θεωρεία, καμαρίνια, βοηθητικοί χώροι, κ.λπ.) με φροντίδα ώστε οι αναγκαίοι τεχνικοί εκσυγχρονισμοί να σέβονται την αξία του μνημείακού κτιρίου. Ιδιαίτερη φροντίδα θα δοθεί στον εσωτερικό διάκοσμο, που θα συντηρηθεί με βάση τα αρχικά σχέδια, τα οποία αποκαλύφθηκαν κάτω από δύο μεταγενέστερες επεμβάσεις. Τα έργα, συνολικού ύψους 36 εκατ. ευρώ, δημοπρατήθηκαν το 2006 και δύο χρόνια αργότερα υπογράφηκε η σύμβαση με την ανάδοχο εταιρεία. Λόγω της ανακάλυψης των αρχαίων ευρημάτων στην πλατεία του προπύλου του θεάτρου, μέρος των οποίων θα παραμείνει in situ, σύμφωνα με εισήγηση της αρμόδιας εφορείας προϊστορικών και κλασικών αρχαιοτήτων Πειραιά, αλλά και της αποκάλυψης της παλιάς σκηνής, η ημερομηνία τελικής παράδοσης του θεάτρου στον Δήμο Πειραιά και δι' αυτού στο κοινό θα παραταθεί για περίπου 12 μήνες, με νέα ημερομηνία ολοκλήρωσης τον Ιούλιο του 2011.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Θέατρο