Έντυπη Έκδοση

Οταν η τέχνη βγήκε στον δρόμο

«Τα δένδρα είχαν μέσα τους / μια σιωπή θλιμμένη / σαν το θρόισμα των φύλλων/ χιλιάδες άνθρωποι παρατεταγμένοι: παιδιά αμούστακα, γονείς./ Ακούστηκαν συνθήματα/ κρότοι λάμψης /σαν νομίσματα στον ουρανό./ Ολα θα ξαναγίνουν,/ μονάχα οι ζωές που φεύγουν/ δεν περιμένουν/ την αλλαγή».

Γραμμένοι στις αρχές του 2009, οι παραπάνω στίχοι είναι της Μαριγώς Αλεξοπούλου, μιας από τις πιο αξιόλογες ποιητικές φωνές της νέας γενιάς. Κι αποτελούν τη δική της συμβολή στην πρόσκληση του ηλεκτρονικού περιοδικού Poema σε μια πλειάδα ομοτέχνων της ν' αντιδράσουν «με μόνο όπλο τους τους στίχους» στην πραγματικότητα που βίωνε η χώρα μετά τον θανάσιμο πυροβολισμό στα Εξάρχεια του δεκαπεντάχρονου μαθητή Αλέξη Γρηγορόπουλου.

Ενας χρόνος κοντεύει να συμπληρωθεί από το μοιραίο εκείνο βράδυ που πυροδότησε την έκρηξη των «Δεκεμβριανών».

Μια κοινωνική αναταραχή που αποτυπώθηκε στον δημόσιο διάλογο, προκάλεσε αναλύσεις κι έδωσε αφορμή γι' αφιερώματα σε περιοδικά όπως η «Νέα Εστία» και τα «Σύγχρονα θέματα», κυριεύοντας παράλληλα τους ιντερνετικούς διαδρόμους κι εμπνέοντας από ποιητές και κινηματογραφιστές μέχρι ερασιτέχνες της hip-hop. Μια αναταραχή που είχε πολιτικές διαστάσεις αλλά και πολιτισμικές.

Από τον Νάνο Βαλαωρίτη και τον Μιχάλη Γκανά ώς τον Δημήτρη Καλοκύρη, τον Γιώργο Μαρκόπουλο, τον Γιάννη Κοντό και τον Μιχάλη Μήτρα, κι από τη Νατάσα Χατζιδάκη και την Παυλίνα Παμπούδη ώς τον Στρατή Πασχάλη, τον Γιάννη Ευθυμιάδη, τον Γιώργο Μπλάνα ή τον Γιάννη Στίγκα, 28 συνολικά ποιητές πρόσφεραν μέσω του Poema ένα αντίδοτο στη θλίψη και στην απαξίωση που έδιναν τον τόνο, εκείνες τις μέρες, τις σημαδεμένες από πνιγμένες στα δακρυγόνα ειρηνικές διαδηλώσεις, αλλά και από βανδαλιστικές επιθέσεις και καταστροφές.

Νωρίτερα, στη μεγάλη συναυλία στα Προπύλαια που είχε διοργανωθεί εν θερμώ με πρωτοβουλία φοιτητικών και μαθητικών συντονιστικών οργάνων, συμμετείχαν πάνω από ογδόντα ερμηνευτές όλων των μουσικών τάσεων κι όλων των ηλικιών.

Πέρα, όμως, από καλλιτέχνες της εμβέλειας του Μαχαιρίτσα, του Ιωαννίδη ή του Αγγελάκα, για τον πρόωρα χαμένο μαθητή τραγούδησαν κι άλλοι, στο Ιντερνετ, και μάλιστα σκληρά, όπως ο -αγνώστων λοιπόν στοιχείων- ράπερ Javaspa:

«Το αίμα σου κύλησε, εκδίκηση ξεκίνησε/ με αφορμή το θάνατό σου η οργή ξεχείλισε/ και αυτό Αλέξη το χρωστάμε σε εσένα/ οι πιο ρομαντικές νύχτες που ζήσαμε εδώ πέρα./ Είναι εξέγερση είναι αντιβία στη βία/ είναι οι νύχτες των κολασμένων για ελευθερία/ είναι οι νύχτες των καταπιεσμένων μαθητών/ άνεργων, αέργων, φοιτητών, εργατών, πολιτών./ Φωτιές παντού ανάψανε πάλι στο όνομά σου/ να δεις τα οδοφράγματα που έστησε η γενιά σου/ μπορεί το σώμα σου να θάφτηκε κάτω στο χώμα/ είμαστε πιο πολλοί όμως από τα δακρυγόνα./...».

Τα γεγονότα του περασμένου Δεκεμβρίου οδήγησαν κάμπουσους νέους του καλλιτεχνικού χώρου να υψώσουν τη φωνή τους απέναντι στον πολιτισμό του θεάματος και της κατανάλωσης, με κινήσεις αμφιλεγόμενες μεν αλλά δυναμικές.

Ηθοποιοί, σκηνοθέτες, χορευτές αλλά και συνθέτες, αναγνωρίσιμοι και μη, έμπειροι ή και σπουδαστές ακόμη, με το που διασταυρώθηκαν στα μαζικά συλλαλητήρια ενάντια στην αστυνομική βία, αποφάσισαν να διαμαρτυρηθούν κι αλλιώς.

Αλλοι συμμετείχαν στη διακοπή προγράμματος της ΕΡΤ παρακινώντας τους τηλεθεατές να αφήσουν τους καναπέδες και να κατέβουν στους δρόμους, άλλοι βάλθηκαν να αναστατώσουν πρεμιέρες θεατρικών παραστάσεων -«αφού έχετε απενεργοποιημένα τα κινητά σας, μπορείτε να ενεργοποιήσετε τη συνείδησή σας»- κι άλλοι, ακόμα περισσότεροι, προχώρησαν στην πολυήμερη κατάληψη της Λυρικής Σκηνής επιδιώκοντας «μια τέχνη αδιαμεσολάβητη, ανοιχτή σε όλους», μέσα από δράσεις «ελεύθερες» και «συλλογικές».

Με καταλήψεις και επιστολές

Ηταν ενέργειες που βρήκαν συμμάχους αλλά προκάλεσαν και αντιδράσεις, όπως αυτές που δημοσιοποίησαν με κοινή τους επιστολή οι Απόστολος Δοξιάδης, Τάκης Θεοδωρόπουλος και Πέτρος Μάρκαρης:

«Αν εμείς οι άνθρωποι της τέχνης ανεχόμαστε αγόγγυστα την κάθε ομάδα "επαναστατημένων" να μαγαρίζει ανενόχλητη την Ακρόπολη ή να διακόπτει μια θεατρική παράσταση βρίζοντας το κοινό και γράφοντας με σπρέι στο καινούριο φουαγέ του Εθνικού το ναζιστικής υφής σύνθημα "Σκατά στους κουλτουριάρηδες" (!) τι μας λέει ότι δε θα δούμε μεθαύριο τους ίδιους ή άλλους να καίνε βιβλία ή να επιχειρούν να ορίσουν το τι θα λέμε και τι θα σκεφτόμαστε;».

Στο βιβλίο του «Δεκέμβρης '08» (εκδ. Λιβάνης), το μοναδικό για την ώρα που καλύπτει το νεολαιίστικο ξέσπασμα των ημερών, ο δημοσιογράφος και φωτογράφος Αρης Χατζηστεφάνου παραθέτει το παραπάνω απόσπασμα από την επιστολή των τριών συγγραφέων, προτάσσοντας, ωστόσο, στίχους του Μιχάλη Κατσαρού: «Αντισταθείτε/ σ' αυτόν που χτίζει ένα μικρό σπιτάκι/ και λέει: "καλά είμαι εδώ"./ Αντισταθείτε σ' αυτόν που γύρισε πάλι στο σπίτι και λέει: "Δόξα σοι ο Θεός"».

Οι φωτογραφίες του Χατζηστεφάνου δένουν στο βιβλίο του με τις αντικρουόμενες απόψεις που φιλοξενήθηκαν, εν μέσω συλλαλητηρίων, στον ελληνικό και ξένο τύπο, συνοδευόμενες κι από χαρακτηριστικές φράσεις του Αριστοτέλη, του Μποντριγιάρ ή του Μπρεχτ. Και προσφέρουν συμπυκνωμένη την ένταση στους δρόμους, δίνοντας κι ένα πανόραμα των συνθημάτων και των «πειραγμένων» διαφημιστικών σλόγκαν στους τοίχους, ενδεικτικά της οργής αλλά και της φαντασίας των διαδηλωτών.

Ο σκηνοθέτης Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος ήταν από εκείνους που ένιωσαν περηφάνια από τις ακτιβίστικες ενέργειες στον θεατρικό χώρο, κατανοώντας πως πολλοί νέοι εισέπραξαν τη δολοφονία του Γρηγορόπουλου «ως προσωπική τους απώλεια». Εμεινε κάτι άραγε από τις διαμαρτυρίες τους; «Δεν ξέρω», απαντάει σήμερα. «Το σίγουρο είναι πως ο Δεκέμβρης άφησε έναν νεκρό στην πιο όμορφη ηλικία, μια μάνα μόνη με τον βαθύτερο πόνο της, κι ένα σωρό συμμαθητές, φίλους και συνομήλικους που βίωσαν για πρώτη φορά το θάνατο με τόσο άγριο και σκοτεινό τρόπο. Τα μαγαζιά και οι τράπεζες ξαναφτιάχτηκαν, με ή χωρίς επιδότηση, αλλά ο Αλέξης Γρηγορόπουλος δεν επέστρεψε στους δικούς του ζωντανός».

Για τον δημιουργό του «Θεάτρου του Νέου Κόσμου», ο Δεκέμβρης «ξεφούσκωσε όπως ξεφούσκωσε και το Πολυτεχνείο με το που έπεσε η χούντα. Και καθώς ήταν ξέσπασμα αυθόρμητο, χωρίς κομματική σφραγίδα, λειτούργησε διαφορετικά για τον καθένα μας, με τρόπο υπόγειο και συναισθηματικό. Δεν είδαμε κάποιον συγγραφέα να εκφράζει τα όσα συνέβησαν μέσα από ένα θεατρικό έργο, αλλά δεν πειράζει, ίσως είναι νωρίς ακόμα, ίσως δεν είναι κι απαραίτητο. Οι πρωτοβουλίες των φοιτητών των δραματικών σχολών, όμως, μας ώθησαν να ενεργοποιηθούμε ως πολίτες και να τεντώσουμε τις κεραίες μας για όσα συμβαίνουν γύρω μας. Κι αυτό είναι πιο σημαντικό».

Στα εικαστικά και το σινεμά

Στο χώρο των εικαστικών, οι εικόνες της οργής που κατακλύζουν τις μεγάλες, ανατρεπτικές «αγιογραφίες» του Στέλιου Φαϊτάκη διαβάστηκαν ως προφητικές των δεκεμβριανών οδομαχιών μεταξύ κρανιοφόρων αστυνομικών και κουκουλοφόρων διαδηλωτών.

Η εγκατάσταση, επίσης, «Ηλεκτρικό σπίτι» του Χάρη Κοντοσφύρη, τον περασμένο Φεβρουάριο στην γκαλερί «Ζουμπουλάκη», λειτούργησε μυητικά για το τι συμβαίνει σ' ένα υπό εξέγερση εφηβικό μυαλό. Ενώ κι η φθινοπωρινή έκθεση «Προσωπικό-Πολιτικό» στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη, με έργα των Κεσσανλή, Κανιάρη, Παπακωνσταντίνου, Παυλόπουλου, Σωκράτους, Χανδρή και δεκάδων ακόμη, αυτόν τον στόχο είχε: να καταδείξει πώς αφουγκράζεται η τέχνη τις πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις, μέσα από έργα που κρύβουν και βόμβες και σημαίες, και διαμαρτυρίες και ιδεολογίες.

Η οπτικοακουστική σοδειά από τα γεγονότα του Δεκέμβρη μόνο αμελητέα δεν ήταν. Κι αν το dvd «Η εξέγερση», με 150 λεπτά ανέκδοτου υλικού, διατίθεται από το «tvxs.gr» του Στέλιου Κούλογλου έναντι 10,90 ευρώ, την μικρού μήκους ταινία του Παναγιώτη Καράγιωργα «Δεκεμβριανοί σπόροι», που διακρίθηκε στα φεστιβάλ της Δράμας και τη Χαλκίδας, μπορεί να την «κατεβάσει» κανείς δωρεάν.

Πολλές από τις εικόνες της τελευταίας ταυτίζονται μ' εκείνες του ντοκιμαντέρ του Κώστα Κολημένου «Μια κραυγή τον Δεκέμβρη», δεδομένου ότι οι δυο κινηματογραφιστές, πριν χωρίσουν οι δρόμοι τους, είχαν ξεκινήσει να κάνουν μαζί μια ταινία σε συνεργασία με την τεχνοκριτικό Γιώτα Κωνσταντάτου.

Φτιαγμένο με ελάχιστα τεχνικά μέσα, το «Μια κραυγή τον Δεκέμβρη» αντιδιαστέλλει αναγνωρίσιμα ηχητικά διαφημιστικά μηνύματα με εικόνες εξαθλιωμένων αστέγων, συνδυάζει μαρτυρίες εφήβων διαδηλωτών με εξομολογήσεις on camera γνωστών καλλιτεχνών, όπως ο Αλκίνοος Ιωαννίδης και ο Δημήτρης Πουλικάκος, επιχειρεί να παρουσιάσει τις σπασμένες βιτρίνες ως ιδιότυπα καλλιτεχνικά έργα, σχολιάζει ειρωνικά τον αστυνομικό κλοιό γύρω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Σύνταγμα ενσωματώνοντας κλισέ από τα πρόσφατα καμένα δάση και «κλέβει» διαλόγους μεταξύ ανδρών των ΜΑΤ και διαδηλωτών, υπογραμμίζοντας την ένταση των ημερών.

Το ντοκιμαντέρ του Κολημένου πρωτοπροβλήθηκε στην κατάληψη της Λυρικής, φιλοξενήθηκε σε πανεπιστημιακές σχολές και εξαρχειώτικα στέκια, έγινε δεκτό από το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης ενώ, σύμφωνα με τον ίδιο, «αναμένεται να κυκλοφορήσει στη γερμανική αγορά από την εταιρεία CineMedia Film κι υπάρχει προοπτική να διατεθεί εκεί τον Φεβρουάριο μαζί με το περιοδικό "Junge Welt" σε τιράζ 200.000 αντιτύπων».

Την ερχόμενη άνοιξη ξεκινούν και τα γυρίσματα της νέας ταινίας της Κωνσταντίνας Βούλγαρη, «Η ανάγκη μας για παρηγοριά». Θα έχουν άραγε κι εκεί θέση τα «Δεκεμβριανά», όπως φημολογείται;

Εργα για τη βία

Η ίδια το αρνείται. «Είναι μια καθαρά προσωπική ταινία», λέει, «άσχετη με πραγματικά γεγονότα, κι ο τίτλος της είναι δανεισμένος από άρθρο αναρχικού σουηδού γύρω από το νόημα της ζωής».

Ωστόσο, η νέα της δουλειά πραγματεύεται το θέμα της βίας: «Της βίας κατ' αρχήν του κράτους, της αστυνομίας, των ΜΜΕ, των διαφόρων "ειδικών" που μας βομβαρδίζουν με απειλές επιδημιών, τρομοκρατών, "λαθρομεταναστών" που "θα μας πάρουν τις δουλειές και τις γυναίκες". Γιατί, για μένα, η βία ενάντια στην κοινωνία είναι πρωταρχικό μέλημα της εκάστοτε εξουσίας. Η ηρωίδα της ταινίας, σε μια απόπειρα να αποδράσει από όλο αυτό το σάπιο πράγμα, έρχεται σε σύγκρουση με τη βία απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό, με τις επιθυμίες της που καταπιέζει, με την ανάγκη της να υπάρχει μέσα σε μια συλλογικότητα, με τις αντιφάσεις ανάμεσα σε αυτό που πιστεύει και σε αυτό που ζει».*

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Αλέξης Γρηγορόπουλος