Έντυπη Έκδοση

Τα χρηματιστήρια παίζουν αέρα

Δύο εμπόδια στο δρόμο της Κοπεγχάγης

Θα υπάρξει Συνθήκη της Κοπεγχάγης σε συνέχεια του Πρωτοκόλλου του Κιότο, του πιο σημαντικού εργαλείου στη μάχη για την κλιματική αλλαγή;(1) Κατά τη διάρκεια των τελευταίων σημαντικών συναντήσεων(2) στο δρόμο για τη διάσκεψη που διοργανώνεται από τις 7 ως τις 18 Δεκεμβρίου, επιβεβαιώθηκε η ύπαρξη ισχυρών αντιστάσεων.

Η μη αποδοχή από την αμερικανική Γερουσία του νόμου για το κλίμα, τα αμφιλεγόμενα αποτελέσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που ασχολήθηκε με το θέμα στις 30-31 Οκτωβρίου, καθώς και οι δηλώσεις που έγιναν στο πλαίσιο του G2 ΗΠΑ-Κίνας στις 16 - 17 Νοεμβρίου, έδωσαν τη χαριστική βολή.

Οι ηγέτες των δύο κρατών που μολύνουν περισσότερο από κάθε άλλο τον πλανήτη συμφώνησαν να εργαστούν για την επιτυχία της διάσκεψης, ευχήθηκαν να καταλήξει σε συμφωνία με «άμεση εφαρμογή», όμως δεν έδωσαν καμία διευκρίνιση για τα μέσα που θα μας βοηθήσουν να φτάσουμε εκεί(3). Πρέπει, άραγε, να μιλήσουμε για μια «υποχρεωτική «συνθήκη» το... 2012;

Το παράδοξο είναι ότι η συνειδητοποίηση της «παγκόσμιας κρίσης» του περιβάλλοντος διαπερνάει σήμερα και τα πιο δύσπιστα μυαλά. Και πληθαίνουν οι φωνές που ζητούν τον περιορισμό ή ακόμα και την εξάλειψη των δύο μεγάλων εμποδίων στο μέλλον, δηλαδή της εμπορευματοποίησης του πλανήτη και της «ιστορικής» μη διαθεσιμότητας των ΗΠΑ για κάθε διεθνή συνθήκη που περιορίζει την ελευθερία και τα συμφέροντά τους.

Οι ιθύνουσες τάξεις έχουν υποβιβάσει το ζήτημα του μέλλοντος της ανθρωπότητας σε πρόβλημα «οικονομικά αποτελεσματικής» διαχείρισης των φυσικών πόρων, ιδιαίτερα των ενεργειακών. Εμπιστεύθηκαν στους μηχανισμούς της αγοράς την εφαρμογή και την αποτίμηση της διαχείρισης αυτής, της διαχείρισης ενός κόσμου θεμελιωμένου στην αντιπαράθεση εμπορικών συμφερόντων, όπου κερδίζουν οι πιο δυνατοί. Είναι, έτσι, αδύνατον να φτάσει κανείς σε πραγματική πολιτική συμφωνία για το μέλλον της ανθρωπότητας και της ζωής στον πλανήτη.

Ποσόστωση ρύπων

Στο Πρωτόκολλο του Κιότο (1997) οι διαπραγματεύσεις για το κλίμα εξαντλήθηκαν στους τομείς της ενέργειας και της εμπορευματοποίησης του αέρα. Ολα βασίζονται στη διανομή «δικαιωμάτων ποσόστωσης εκπομπής αερίων του θερμοκηπίου (Α.Θ.)» προς καθεμία χώρα, άρα και στη μορφοποίηση των αγορών των εκπομπών(4). Ομως, συνολική μείωση των εκπομπών χάρη σ' έναν μηχανισμό τέτοιου τύπου δεν έχει ακόμα αποδειχθεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, το μέλλον της ανθρωπότητας και η απελευθέρωσή της από την ορυκτή ενέργεια περνά από τους «εμπόρους των Α.Θ.» (κυρίως του διοξειδίου του άνθρακα). Οι συζητήσεις, και κυρίως οι αποκλίσεις, αφορούν τον όγκο της μείωσης των εκπομπών της κάθε χώρας, τον υπολογισμό της εμπορικής τους αξίας και του κόστους τους για την «εθνική» οικονομία, τους διάφορους τομείς της και τις μεγάλες επιχειρήσεις που κινούνται σε ανταγωνιστικό πεδίο.

Η εκτίμηση σε αριθμούς έρχεται πριν από την πολιτική άποψη. Ακόμα καλύτερα, η πολιτική αυτή άποψη, την οποία θεωρητικά εκφράζει η δημόσια διοίκηση, είναι, στην πραγματικότητα, απόρροια της εμπορικής εκτίμησης από τους μεγάλους χρηματοπιστωτικούς, εμπορικούς και βιομηχανικούς ομίλους.

Η εμπορευματοποίηση του αέρα και του κλίματος γέννησε πληθώρα νέων χρηματοπιστωτικών εργαλείων, τα οποία μπορούμε να ομαδοποιήσουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Από τη μία εκείνη της συνθήκης-πλαισίου του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή (unfccc) και του Κιότο, και από την άλλη εκείνη της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Τα κράτη περιορίζονται στο να διευκολύνουν την προώθηση και την καλή λειτουργία των εργαλείων αυτών τροφοδοτώντας τα με δημόσιο χρήμα, το οποίο συνδυάζεται με κεφάλαια από ιδιωτικές εταιρείες, σύμφωνα με τη λογική της συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Μια τέτοια μετάθεση της πολιτικής απόφασης θέτει σοβαρά προβλήματα αποτελεσματικότητας σε ό,τι αφορά τη διαχείριση των πλουτοπαραγωγικών πηγών, χωρίς να μιλήσουμε για ζητήματα ηθικής, κοινωνικής δικαιοσύνης και δημοκρατίας...

Τα πάντα, αρχής γενομένης από την πρόσφατη κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού τομέα, καταδεικνύουν ότι η στρατηγική του «market first» (πρώτα η αγορά) απέτυχε. Για ν' αντικατασταθεί με το «life first» (πρώτα η ζωή) και με την ελπίδα ότι η Κοπεγχάγη θα καταλήξει σε συμφωνία που θα συνοδεύεται από σχέδιο δράσης, επιβάλλονται δύο μέτρα.

Το πρώτο είναι να επαναδιατυπωθούν οι κανόνες του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδίως σε σχέση με τη ζωή. Οσο η ζωή -για την ευχέρεια της ανάλυσης, θα συμπεριλάβουμε στη ζωή και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας- θα είναι δυνατόν να γίνει αντικείμενο ιδιωτικοποίησης, δεν θα μπορεί να υπάρχει πραγματική παγκόσμια συμφωνία.

Αν η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία, οι αφρικανικές χώρες αποφασίσουν να αλλάξουν τη διαδικασία παραγωγής με στόχο να μειώσουν τα Α.Θ., γιατί πρέπει να πληρώσουν τις χώρες του Βορρά που κατέχουν σχεδόν το σύνολο των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στους συγκεκριμένους τομείς; Γιατί να δεχθούν να χρηματοδοτήσουν τη νέα «πράσινη ανάπτυξη» του Βορρά;

Δεν πρόκειται για «δωρεάν» μεταφορά τεχνολογίας και γνώσης σε ολόκληρο τον κόσμο αλλά για μεταρρύθμιση των υπαρχόντων κανόνων, οι οποίοι εμποδίζουν κάθε πραγματική διεθνή συνεργασία. Το να πιάσεις τους στόχους της «ελάττωσης» (της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη) και της «προσαρμογής» (στην κλιματική υπερθέρμανση) έχει το τίμημά του.

Το δεύτερο μέτρο αφορά την αντικατάσταση της χρηματοπιστωτικής μηχανής πάνω στην οποία βασίζονται οι «αγορές άνθρακα» χάρη στο «παγκόσμιο δημόσιο χρηματοπιστωτικό πλάνο». Οσο θα επιτρέπουμε τη μεταφορά του δικαιώματος της απόφασης από την πολιτική στις αγορές, η μάχη ενάντια στην κλιματική αλλαγή θα είναι άστοχη, αποσπασματική και ελλιπής.

Θέμα χρημάτων

Εάν το επιθυμούσαν οι ηγέτες του δυτικού κόσμου θα μπορούσαν να προσανατολίσουν αλλού τα τεράστια κεφάλαια -8 τρισ. ευρώ- που έθεσαν στη διάθεση του ιδιωτικού κεφαλαίου για να «σώσουν τον καπιταλισμό» από τη χρηματοπιστωτική καταστροφή. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, ένα ετήσιο ποσό ύψους 66,7 δισ. ευρώ θα ήταν αρκετό για να υλοποιήσει μεσοπρόθεσμα τους στόχους της μάχης ενάντια στην υπερθέρμανση της ατμόσφαιρας.

Είναι ένα ποσό δώδεκα φορές μικρότερο από τα κεφάλαια που κινητοποιήθηκαν για τη σωτηρία των τραπεζών και την αποκατάσταση της χρηματιστηριακής αξίας των ιδιωτικών κεφαλαίων. Αντιπροσωπεύει τα δύο τρίτα των ετήσιων παγκόσμιων στρατιωτικών δαπανών (988 δισ. το 2008). Είναι μόλις το διπλάσιο των παγκόσμιων εξόδων για τη διαφήμιση (363 δισ. το 2007)!

Αυτό, όμως, το «αρκεί» πέφτει πάνω στον τοίχο τον οποίο πρώτη η Ουάσιγκτον έχτισε. Οι ΗΠΑ δεν έχουν υπογράψει ακόμα το πρωτόκολλο του Κιότο.

Φτάνουμε έτσι στο δεύτερο μείζον εμπόδιο. Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι η αμερικανική κυβέρνηση είχε την πρόθεση, θα μπορούσε, άραγε, να υποστηρίξει στην Κοπεγχάγη θέσεις λογικές και ισότιμες, οι οποίες θα έσπρωχναν και άλλες μεγάλες χώρες -την Ευρωπαϊκή Ενωση, τις BRIC (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα), την Ιαπωνία...- να διαπραγματευθούν τις απαραίτητες δεσμεύσεις προκειμένου τουλάχιστον να επιμηκυνθούν οι συμφωνίες που έγιναν στο Κιότο;

Δεν θα ήταν η πρώτη φορά που, στο όνομα της υποτιθέμενης «ανωτερότητας» του κοινωνικού τους μοντέλου και της «ασφάλειας» της χώρας τους (η οποία συχνά ταυτίζεται με την «παγκόσμια ασφάλεια»), οι ΗΠΑ ασκούν αυτοκρατορική πολιτική εφαρμόζοντας την αρχή της μη διαπραγμάτευσης των πολιτικών τους επιλογών και του τρόπου ζωής τους. Προτιμούν πολύ περισσότερο το «soft law», ιδιαίτερα την αυτορρύθμιση και την υπευθυνότητα κάθε χώρας.

Η διάσημη φράση του προέδρου Τζορτζ Μπους πατρός, «ο αμερικανικός τρόπος ζωής είναι μη διαπραγματεύσιμος», που διατυπώθηκε για να δικαιολογήσει την άρνησή του να συμμετάσχει στην πρώτη παγκόσμια σύνοδο για το περιβάλλον στο Ρίο ντε Ζανέιρο, το 1992, είναι πάντα επίκαιρη.

Εκ των πραγμάτων, το «America first» είναι ένα ακόμα περισσότερο ανυπέρβλητο εμπόδιο από το «market first». Οι χώρες που είναι διατεθειμένες να διαπραγματευθούν εκτός του εμπορικού πλαισίου και των καθαρά εθνικών συμφερόντων είναι ελάχιστες.

Εντούτοις, κράτη της δυτικής Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής, ή και της Αφρικής αρχίζουν να δείχνουν την ενόχλησή τους.

Κάποιες από τις προοδευτικές ομάδες της κοινωνίας των πολιτών των χωρών αυτών σχεδιάζουν να ασκήσουν πίεση στα απρόθυμα κράτη και να τα προτρέψουν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις προς την επέκταση/αντικατάσταση του Πρωτοκόλλου του Κιότο από τη Συνθήκη της Κοπεγχάγης, ακόμα και χωρίς τις ΗΠΑ. Η σημερινή σύγκλιση συμφερόντων Ουάσιγκτον-Πεκίνου περιπλέκει μια τέτοια πρωτοβουλία. Ομως, δεν πρέπει αναγκαστικά να σταματήσουμε το τρένο με τη δικαιολογία ότι κάποιοι επιβάτες δεν επιθυμούν να επιβιβαστούν.

Τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου θα έκαναν επίδειξη ιστορικής υπευθυνότητας και πολιτικής καινοτομίας εάν έσπρωχναν τις χώρες τους να εργαστούν για την υπογραφή μιας συνθήκης της Κοπεγχάγης ακόμα και με την απουσία των ΗΠΑ.

Ο Μπαράκ Ομπάμα δημιούργησε αίσθηση όταν, στις 25 Νοεμβρίου, ανακοίνωσε την παρουσία του στη σύνοδο και τη θέλησή του να καταλήξουν οι διαπραγματεύσεις σε στιβαρή συμφωνία που θα προέβλεπε άμεσα συγκεκριμένα μέτρα.

Ομως, βάζοντας στο τραπέζι στόχο μείωσης 17% των Α.Θ. μέχρι το 2020, βρίσκεται μακριά του 25-40% που ζητούν οι επιστήμονες. Και ας μην ξεχνάμε ότι η νέα νομοθεσία πρέπει να εγκριθεί από το αμερικανικό Κογκρέσο, κάτι που δεν είναι καθόλου σίγουρο.

1. Περιέχει τη δέσμευση των περισσότερων βιομηχανοποιημένων χωρών να μειώσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τα οποία είναι υπεύθυνα για την πλανητική υπερθέρμανση κατά 5,2%, κατά μέσον όρο.

2. Ειδική σύνοδος του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη στις 22 Σεπτεμβρίου, G20 στο Πίτσμπουργκ στις 24 και 25 Σεπτεμβρίου, «τεχνικές» εβδομάδες στην Μπανγκόκ 2-9 Οκτωβρίου και στη Βαρκελώνη 2-7 Νοεμβρίου 2009.

3. Εξάλλου, στις 15 Νοεμβρίου οι ηγέτες των 21 χωρών της Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού (APEC), ανάμεσα στις οποίες η Κίνα και οι ΗΠΑ, κλείνοντας τη σύνοδο της Σιγκαπούρης και στην προοπτική της Κοπεγχάγης, αρνήθηκαν να ορίσουν περιοριστικούς στόχους για τη μείωση των Α.Θ.

4. Μια χώρα που θα εκπέμψει λιγότερο από όσο της επιτρέπεται, σύμφωνα με το εθνικό όριο, μπορεί να πουλήσει το υπόλοιπο σ' εκείνους που για διάφορους λόγους ξεπέρασαν το δικό τους όριο.

*Καθηγητής οικολογίας του ανθρώπου στην Ακαδημία Αρχιτεκτονικής του Μεντρίζιο (Ελβετία) και επίτιμος καθηγητής παγκοσμιοποίησης στο καθολικό πανεπιστήμιο της Λουβέν (Βέλγιο).

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Διεθνή
Με λέξεις-κλειδιά
Περιβάλλον & οικολογία
Για το ίδιο θέμα
«Θα τα βρούμε στην Κοπεγχάγη»