Έντυπη Έκδοση

Ολα αλλάζουν

ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΕΙΚΟΝΑ

Το παιδί έρχεται τρεχάτο:

Μάνα, δέσε μου την ποδιά!

Η μάνα δένει την ποδιά.

****************

ΟΛΑ ΑΛΛΑΖΟΥΝ

Ολα αλλάζουν.

Να ξαναρχίσεις μπορείς και με την τελευταία σου πνοή.

Μα ό,τι έγινε έγινε.

Και το νερό που έριξες στο κρασί σου

δεν μπορείς να το ξαναβγάλεις.

Ο,τι έγινε έγινε.

Το νερό που έριξες στο κρασί σου

δεν μπορείς να το ξαναβγάλεις·

όλα όμως αλλάζουν.

Να ξαναρχίσεις

μπορείς και με την τελευταία σου πνοή.

ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Μ.Μ.

Ξέφυγα από τους καρχαρίες

και γλίτωσα από τις τίγρεις.

Μ' έφαγαν όμως οι κοριοί.

ΤΟ ΚΟΜΜΕΝΟ ΣΚΟΙΝΙ

Το κομμένο σκοινί

μπορείς να το ξαναδέσεις.

Θα κρατήσει πάλι, όμως

θα 'ναι κομμένο.

Ισως πάλι ν' ανταμώσουμε,

μα εκεί που μ' άφησες

δεν πρόκειται ποτέ

να με ξαναβρείς.

Τέσσερα σύντομα ποιήματα με την υπογραφή του Μπέρτολτ Μπρεχτ (1898-1956) σε μετάφραση Πέτρου Μάρκαρη, που εκδόθηκαν, πριν από πολλά χρόνια, το 1970 στην Αθήνα, από τις περίφημες εκδόσεις Κείμενα, εκδόσεις τού πρόωρα χαμένου φανατικού μαέστρου στην «παλαιά» τυπογραφία, του Φίλιππου Βλάχου.

Ο Μπρεχτ (Eugen Bertolt Friedrich Brecht) δεν είναι τόσο γνωστός στην Ελλάδα για την ποίησή του όσο για το θεατρικό του έργο και για τη σκηνοθετική του δεξιότητα. Κι όμως, η ποίησή του δεν υπολείπεται, και, συχνά, ιδέα και ύφος περνούν με άνεση από τον έναν χώρο στον άλλο, καθώς και τα δύο είδη απαιτούν τουλάχιστον λιτότητα. Π.χ., Αναγνωστικό για τους κατοίκους των πόλεων (ποίηση), Η Ζούγκλα των πόλεων (θέατρο), γραμμένη μεταξύ 1921 και 1922, νεανικό έργο, προφητικό του παράλογου ανταγωνισμού που συναντάμε στις πόλεις, όπου βασιλεύουν η απομόνωση και η έλλειψη επικοινωνίας.

Περίπου σαράντα θεατρικά έργα, θεωρητικά κείμενα για το θέατρο και την υποκριτική, συν ποιήματα. Η ποίηση του Μπρεχτ μπορούμε να πούμε ότι είναι το ακριβές αντίθετο του συμβολισμού, ο οποίος αποφεύγει την περιγραφή ρεαλιστικών γεγονότων, εκφράζεται νεφελωδώς και ενδιαφέρεται πρωτίστως για τη μουσική των λέξεων. Η φύση-σύμβολο οφείλει να υποκαταστήσει τα ευθέως εκφραζόμενα ανθρώπινα συναισθήματα και τον ίδιο τον άνθρωπο ακόμη.

Ο Μπρεχτ ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο και, σε ορισμένα έργα, για τον εγκλωβισμό του στις πόλεις, ενδιαφέρεται για τα πεζά και τα καθημερινά του βίου χωρίς αντανακλάσεις και αποχρώσεις διαθέσεων. Από τόσο νωρίς. Αλλά και η κατάντια των πόλεων δεν οφείλεται στον άνθρωπο; Κυρίως όταν δεν έχουν ιστορικό κέντρο οπόταν, βοηθούσης ή πρωτοστατούσης και της έλλειψης αισθητικής και γενικότερης παιδείας, αλλά και της φυσικής απληστίας με την οποία είναι οπλισμένος ο άνθρωπος, είναι απλό να ισοπεδωθεί το τερπνό, ώστε στη θέση του να χτίσει η εταιρεία Βωβός, παραδείγματος χάριν, το «ωφέλιμο».

Για να πούμε όμως και του στραβού το δίκιο, στο καλλιτεχνικό κίνημα του συμβολισμού ανήκουν τρανταχτά ονόματα αλλά, αν του επιτρέπεται του ποδηλάτη να παρατηρήσει, τα περισσότερα είχαν τις μικρο- ή τις μεγαλο-αποκλίσεις τους από τον καθαρόαιμο ορισμό του κινήματος.

Οι ρίζες του κινήματος του συμβολισμού στη λογοτεχνία θεωρούνται κατά παράδοση τα Ανθη του Κακού του Σαρλ Μπωντλαίρ. Συμβολιστής και μόνον ο Μπωντλαίρ; Ας είναι. Το μανιφέστο του κινήματος εκδόθηκε το 1886 από τον Ζαν Μωρεάς. Στόχος του, «να ντύσει το ιδεατό σε μα αντιληπτή μορφή» μέσω των συμβόλων, και «να εκφράσει απόλυτες αλήθειες προσεγγίζοντάς τες με έμμεσο τρόπο». Καθημερινά θέματα ή φυσικά τοπία αντιμετωπίζονται σαν επιφανειακές αναπαραστάσεις αρχέγονων και βαθύτερων ιδανικών. Τώρα τι δουλειά έχουν μ' αυτό ο Αρθούρος Ρεμπώ και ο Απολλιναίρ, που μ' ευκολία τούς κατατάσσουν ορισμένοι στον συμβολισμό; 'Η ο Εντβαρτ Μουνκ στη ζωγραφική, που μια τον βρίσκουμε στα λεξικά συμβολιστή, μια εξπρεσιονιστή και μια άλλη συμβολιστή και πρόδρομο του γερμανικού εξπρεσιονισμού.

Συνήθως αυτοί που συντάσσουν τα μανιφέστα των διαφόρων ποιητικών κινημάτων δεν είναι και οι καλύτεροι εκφραστές τους στην πράξη. Ή, για να το πούμε αλλιώς, είναι οι καλύτεροι εκφραστές τους, αλλά όχι στην πράξη. Παράδειγμα, ο Αντρέ Μπρετόν στον σουρεαλισμό, παράδειγμα ο Ζαν Μωρεάς στον συμβολισμό και παράδειγμα ο Τριστάν Τζαρά στον ντανταϊσμό. Σαν να λέμε, άλλο η θεωρία κι άλλο η πράξη, και η πράξη συχνά είναι ασθενής παρότι το πνεύμα είναι πρόθυμο. Το έχουμε παρακολουθήσει αυτό σε όλους τους χώρους της τέχνης. Αλλα ακούς από τον καλλιτέχνη όταν περιγράφει αυτό που πιστεύει ότι έκανε και άλλα εντέλει βλέπεις, ακούς ή διαβάζεις.

Ο ποδηλάτης διαβάζει στις εγκυκλοπαίδειες πως το έργο του Εντγκαρ Αλαν Πόε θεωρείται από τις σημαντικότερες επιρροές που ασκήθηκαν στη συμβολική τέχνη. Συγχρόνως διαβάζει ότι θεωρείται από τους κύριους εκπρόσωπους του αμερικανικού ρομαντισμού. Μπορεί, θα μου πείτε, να ισχύουν και τα δύο, αφού τα δύο κινήματα, αντίθετα το ένα προς το άλλο, διαδέχτηκαν το ένα το άλλο. Και πάλι μπορεί, αλλά του ποδηλάτη τού είναι παγερά αδιάφορη η πληροφορία, είτε προηγείται είτε έπεται της ανάγνωσης του Πόε. Ο Πόε -που εκτός από τον συμβολισμό επηρέασε και την αστυνομική λογοτεχνία και τις ιστορίες τρόμου και φαντασίας- τον γοήτευε πάντα, και μια τόσο ιδιότροπη περίπτωση, συγγραφική και ανθρώπινη, κακώς, κατά τη γνώμη του, στριμώχνεται ώστε να καταταχτεί. Ο θάνατος υπήρχε κατά κόρον στο έργο του, συμβολικός ή όχι, αλλά τη φαντασία και τον τρόμο τα διεκδικεί κατ' αποκλειστικότητα άραγε ο συμβολισμός; Ο ρομαντισμός δεν τα ήξερε αυτά; Ή, όπως και πάλι ισχυρίζονται ορισμένοι, ο συμβολισμός είναι η πιο σκοτεινή πλευρά του ρομαντισμού; Δεν είναι λίγο κουραστικές αυτές οι κοπιαστικές και λεπτολόγες διακρίσεις των ιστορικών της τέχνης; Ή μήπως με την ανηλεή κατάταξη και τακτοποίηση γενών και ειδών ησυχάζει ο άνθρωπος;

Τα Ανθη του Κακού έχουν γνωρίσει πολλές εκδόσεις και μεταφράσεις στην Ελλάδα, αρχής γενομένης από τον Γεώργιο Σημηριώτη, απ' όσο γνωρίζει ο ποδηλάτης. Τον Νοέμβριο του 2009 το Μεταίχμιο εξέδωσε σε μια ιδιαίτερα επιμελημένη δίγλωσση έκδοση τα απαγορευμένα ποιήματα από τα Ανθη του Κακού, έξι τον αριθμό, συν ένα που απευθύνεται στον «ειρηνικό, φυσιολάτρη αναγνώστη» ορμηνεύοντάς τον να αφήσει στην άκρη το βέβηλο ανάγνωσμα, έτσι και του πέσει στα χέρια.

Οι εικόνες είναι του Αντρέα Πατ και η μετάφραση του Ερρίκου Σοφρά, που συνηθίζει να καταπιάνεται με τα δύσκολα (θυμίζω στον αναγνώστη τη μετάφραση των ποιημάτων της Εμιλυ Ντίκινσον).

Το βιβλίο περιέχει και την καταδικαστική απόφαση του δικαστηρίου το 1857 για προσβολή της δημόσιας αιδούς και των χρηστών ηθών, με την επιβολή προστίμου τριακοσίων φράγκων, την απόσυρση του βιβλίου λίγες μέρες μετά την έκδοσή του και την απάλειψη έξι ποιημάτων, των απαγορευμένων. Ειδικότερα, η απόφαση εξηγεί ότι «όποια προσπάθεια εξωραϊσμού του ύφους και αν επιχειρήθηκε (...) τα ολέθρια αποτελέσματα των σκηνών που περιγράφει ο ποιητής οδηγούν αναπόφευκτα στη διέγερση των αισθήσεων από έναν ρεαλισμό χυδαίο και προσβλητικό για την αιδώ».

Η καημένη η αιδώς και τα καημένα τα χρηστά ήθη· ούτε κι αυτά μπορούν να βρουν ησυχία. Υποχρεώνονται σε μετακομίσεις και μεταμορφώσεις κατά τόπο και κατά χρόνο. Αλλοτε προσβάλλονται από τους μεν και άλλοτε από τους δε, αλλά γενικώς προσβάλλονται, επιβεβαιώνοντας έτσι την ύπαρξη και τη χρησιμότητά τους.

Οσο για τους ποιητές, σπάνια περνούν στην αιωνιότητα χωρίς σοβαρά αδικήματα.

Μία και μόνη συλλογή έγραψε ο Μπωντλαίρ, κι αυτή άρκεσε.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Πεντάλ