Έντυπη Έκδοση

Τοξικές ουσίες προερχόμενες από το περιβάλλον, που επιδρούν στις ορμόνες του φύλου

Ενδοκρινικοί διαταράκτες

Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι υπάρχουν χημικές ουσίες που μιμούνται τη δράση των ορμονών και οι οποίες παρεμβαίνουν στην ομαλή λειτουργία του ορμονικού συστήματος τόσο του ανθρώπου όσο και των ζώων. Οι ουσίες αυτές ονομάστηκαν ενδοκρινικοί διαταράκτες.

Οι χημικές ουσίες που μπορεί να δράσουν σαν ενδοκρινικοί διαταράκτες είναι προϊόντα της χημικής βιομηχανίας (πολυχλωριωμένα διφαινύλια, πολυβρωμιούχα διφαινύλια και οι διοξίνες), πλαστικά (διφαινόλη-Α), οι πλαστικοποιητές (φθαλικές ενώσεις) και άλλα. Τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια είναι καλά μονωτικά υλικά, έχουν χρησιμοποιηθεί σε μετασχηματιστές, πυκνωτές σαν πρόσθετα χρωμάτων, μελανιών κ.λπ. Τα πολυβρωμιούχα διφαινύλια έχουν χρησιμοποιηθεί σε ηλεκτρικές συσκευές, ακόμα και σε πλαστικά υφάσματα. Η διφαινόλη-Α χρησιμοποιείται στη βιομηχανία των πλαστικών περίπου 50 χρόνια και συμβάλλει στην παραγωγή διαφανούς και σκληρού πλαστικού. Χρησιμοποιήθηκε σε πλαστικά μπιμπερόν, πλαστικά μπουκάλια νερού, CDs and DVDs, ιατρικές και οδοντιατρικές συσκευές, οικιακές συσκευές, στα κουτιά των αναψυκτικών. Οι φθαλικές ενώσεις χρησιμοποιούνται για να κάνουν τα πλαστικά πιο μαλακά. Μπορεί να βρίσκονται σε παιδικά παιχνίδια, όπως μαλακές κούκλες ή παιχνίδια που τα παιδιά βάζουν στο στόμα, προϊόντα περιποίησης (υγρά σαπούνια, σκιές ματιών, βερνίκια νυχιών, σπρέι μαλλιών), συσκευασίες τροφίμων, κόλλες, υλικά οικοδομών, στο πλαστικό περίβλημα φαρμάκων και συμπληρωμάτων διατροφής, ακόμη και σε ιατρικές συσκευές. Επίσης σαν ενδοκρινικοί διαταράκτες μπορούν να δράσουν γεωργικά φάρμακα (παρασιτοκτόνα και μυκητοκτόνα), τα φυτοοιστρογόνα (ισοφλαβόνες - γενιστεΐνη, κουμαστρόλη) και τα βαρέα μέταλλα, όπως ο μόλυβδος, ο υδράργυρος και άλλα.

Διαδεδομένη η χρήση τους

Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες συνήθως είναι μίγματα χημικών ουσιών με πολλαπλές επιδράσεις. Μπορεί να είναι πολύ διαδεδομένη η χρήση τους, μπορεί οι πηγές έκθεσης να είναι πολλαπλές και να ποικίλλουν στα διάφορα σημεία του πλανήτη. Μπορεί να μη μεταβολίζονται ή οι μεταβολίτες τους να είναι επίσης τοξικές ουσίες. Συνήθως έχουν μεγάλο χρόνο ημίσειας ζωής, δηλαδή μένουν στον οργανισμό για μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ορισμένες περιπτώσεις πολλά χρόνια. Μπορεί να συγκεντρώνονται στον λιπώδη ιστό. Η έκθεση στους ενδοκρινικούς διαταράκτες μπορεί να συμβεί από την τροφή, το νερό, τον αέρα, το έδαφος. Ιδιαίτερα εκτεθειμένα είναι ορισμένα άτομα σε χώρους εργασίας (εργάτες στη χημική βιομηχανία ή αγρότες που έρχονται σε επαφή με φυτοφάρμακα).

Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες παρατηρήθηκε ότι τα παιδιά των μεταναστών εμφανίζουν 80 φορές πιο συχνά από τα άλλα παιδιά πρώιμη εφηβεία. Η αιτία δεν μπορούσε να εξηγηθεί έως ότου οι Βέλγοι παρατήρησαν ότι τα παιδιά των μεταναστών είχαν 10πλάσια συγκέντρωση DDE (ενός μεταβολίτη του DDT) στο αίμα. Παρ' όλο που το DDT έχει καταργηθεί στην Ευρώπη και στην Αμερική από τις αρχές της δεκαετίας του '70, σε ορισμένες χώρες της Αφρικής, της Ασίας, της Νοτίου Αμερικής χρησιμοποιείται ακόμα. Στην Κίνα οι γυναίκες που είχαν εκτεθεί σε DDT παρουσίασαν όχι μόνο πρώιμη εμφάνιση εφηβείας αλλά και διαταραχές στην έμμηνο ρύση. Στη Κίνα το DDT καταργήθηκε στη δεκαετία του '80.

Στην Αμερική παρατηρήθηκε ότι η έκθεση σε μόλυβδο από βιομηχανικά απόβλητα προκαλεί καθυστέρηση της εφηβείας στα κορίτσια. Στο Βέλγιο η έκθεση σε βιομηχανικά απόβλητα που περιέχουν πολυχλωριωμένα διφαινύλια και παράγωγα της διοξίνης οδήγησαν σε καθυστερημένη ανάπτυξη των μαστών στα κορίτσια και καθυστέρηση στην ολοκλήρωση της εφηβικής ανάπτυξης στα αγόρια.

Ακόμα παρατηρήθηκε εμφάνιση γυναικομαστίας σε αγόρια από δερματική έκθεση σε αρωματικά λάδια λεβάντας και τεϊόδενδρου. Αυτές οι ουσίες χρησιμοποιούνται, εκτός από αρωματικά έλαια, και σε σαπούνια, σαμπουάν και αλλού.

Είναι πιθανόν η έκθεση σε πολυχλωριωμένα διφαινύλια και DDE να οδηγεί σε διαταραχές της εμμήνου ρύσεως, όπως παρατηρήθηκε σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Αυξημένα επίπεδα διφαινόλης-Α ανιχνεύθηκαν στο αμνιακό υγρό στο μέσον της κύησης, αλλά και στο αίμα γυναικών με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών.

Τα τελευταία χρόνια αυξήθηκε επίσης η συχνότητα διαταραχών του ανδρικού αναπαραγωγικού συστήματος, όπως κρυψορχία (συγγενής ανωμαλία όπου δεν έχει συμβεί η κάθοδος του όρχεως στο όσχεο), υποσπαδίας (ατελής ανάπτυξη του τελικού τμήματος της ουρήθρας), ελαττωμένη ποιότητα σπέρματος και καρκίνος όρχεως. Η αύξηση της συχνότητας αυτών των διαταραχών αποδόθηκε σε τοξικές ουσίες προερχόμενες από το περιβάλλον. Παρατηρήθηκε ότι οι διαταραχές αυτές είναι συχνότερες σε κατοίκους περιοχών κοντά (3 χλμ.) σε χώρους υγειονομικής ταφής αποβλήτων. Στη Δανία παρατηρήθηκε αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης κρυψορχίας σε γιους γυναικών που εκτίθεντο σε φυτοφάρμακα. Στην Ισπανία μελετήθηκαν νεογέννητα αγόρια με ανωμαλίες του ουρογεννητικού συστήματος και βρέθηκαν αυξημένα παρασιτοκτόνα και άλλες τοξικές χημικές ουσίες στον πλακούντα.

Στη Σουηδία παρατηρήθηκαν αυξημένα επίπεδα ενός παρασιτοκτόνου σε άνδρες με καρκίνο όρχεως, ενώ στις μητέρες τους βρέθηκαν αυξημένα επίπεδα πολυχλωριωμένων διφαινυλίων και πολλών φυτοφαρμάκων. Ακόμη, κάποια παρασιτοκτόνα είναι τοξικά για το σπέρμα, ορισμένα από αυτά καταργήθηκαν στην Αμερική αλλά χρησιμοποιούνται ακόμη στην Ελλάδα.

Το 1976, στο Σεβέζο της Ιταλίας έγινε ένα ατύχημα και απελευθερώθηκαν κυρίως διοξίνες στο περιβάλλον. Οι άνδρες που είχαν εκτεθεί στη ρύπανση σε ηλικία 1-9 ετών παρουσίασαν ελάττωση στην ποιότητα του σπέρματος όταν ενηλικιώθηκαν.

Ενοχος και ο καπνός

Ο καπνός περιέχει, εκτός από νικοτίνη, μέταλλα και πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες. Το κάπνισμα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης συσχετίστηκε με την εμφάνιση κρυψορχίας και υποσπαδία καθώς και υπογονιμότητα στους άρρενες απογόνους.

Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες είναι πιθανόν να επηρεάζουν και την έκφραση των γονιδίων. Οι επιδράσεις αυτές κληρονομούνται. Πειραματόζωα εκτέθηκαν κατά την εγκυμοσύνη σε 2 φυτοφάρμακα και βρέθηκε ότι νόσησαν οι άρρενες απόγονοι για 3 γενιές.

Συνεπώς, ο άνθρωπος είναι ευάλωτος στους ενδοκρινικούς διαταράκτες. Η έκθεση στις χημικές αυτές ουσίες μπορεί να είναι ιδιαίτερα βλαπτική κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Η δυσμενής επίδρασή τους μπορεί να κληρονομηθεί στις επόμενες γενεές. Είμαστε όλοι εκτεθειμένοι σε αυτές τις τοξικές ουσίες από το περιβάλλον μας. Στην Ελλάδα είμαστε ιδιαίτερα εκτεθειμένοι στα φυτοφάρμακα. Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες έχουν επίσης προκαλέσει σημαντικές βλάβες και στο ζωικό βασίλειο, ιδιαίτερα στα ψάρια. Η πραγματική τους επίδραση είναι υπό διερεύνηση. Η μελέτη της επίδρασης των ουσιών αυτών όμως είναι πολύ δύσκολη λόγω του ότι μπορεί να μεσολαβεί μεγάλο χρονικό διάστημα από την έκθεση έως την εμφάνιση των συμπτωμάτων.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν πολλές μελέτες που αναφέρουν ότι οι ενδοκρινικοί διαταράκτες επιδρούν στον οργανισμό των παιδιών και μπορεί να προκαλέσουν διαταραχές στην εμφάνιση της εφηβείας. Επίσης μπορεί να επηρεάσουν το γυναικείο και το ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα. Από το 1920 άρχισε η ρύπανση στην περιοχή των μεγάλων λιμνών στα σύνορα Αμερικής και Καναδά με βιομηχανικά απόβλητα κυρίως DDT (και τον μεταβολίτη, του το DDE) και πολυχλωριωμένα διφαινύλια. Η ρύπανση έφτασε στον άνθρωπο μέσα από την κατανάλωση ψαριών. Στις κόρες των γυναικών που είχαν εκτεθεί στις χημικές αυτές ουσίες κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης παρατηρήθηκε πρώιμη εφηβεία και αύξηση του σωματικού βάρους. Ακόμη, το 1973 στην Αμερική τα πολυβρωμιούχα διφαινύλια διοχετεύθηκαν κατά λάθος στις ζωοτροφές («The Michigan disaster»). Παρατηρήθηκε επίσης ότι οι κόρες των γυναικών που είχαν εκτεθεί στη ρύπανση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης εμφάνισαν πρώιμη εφηβεία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Υγεία
Στη στήλη
Υγεία & Διατροφή