Έντυπη Έκδοση

Δέσμιοι συμφερόντων, κυβερνήσεις - οργανισμοί

Για την κλιματική αλλαγή πρέπει κάποιος να μιλήσει απλά. Δεν πρόκειται για πρόβλημα τεχνικό, αλλά κατ' εξοχήν πολιτικό: αφορά τα κοσμοϊστορικά αδιέξοδα του καπιταλισμού, την απύθμενη υποκρισία των έμμισθων εκπροσώπων του, την εξοργιστική ανεπάρκεια όσων θεσμικών φορέων διατείνονται ότι το αναδεικνύουν.

Η έκρηξη του ηφαιστείου Eyjafjallajoekull κατέδειξε γλαφυρά (εκτός από τον κυνισμό των αεροπορικών εταιρειών) πως η «μάνα γη» εκδικείται -διατύπωση που ανήκει στην εναλλακτική συνδιάσκεψη για την κλιματική αλλαγή που έγινε πρόσφατα στη Βολιβία. Ας δοκιμάσουμε να σκεφτούμε την οικουμενική οικολογική μας πραγματικότητα έλλογα: ποια η υφή και οι αιτίες της, ποιες οι λύσεις και οι ενδεικνυόμενες δράσεις για την προώθησή τους.

Το πρόβλημα...

Το επιμελώς συγκαλυμμένο περιβαλλοντικό πρόβλημα είναι πασίδηλο: όπως έγραψε ο Paul Krugman «μια άνοδος της θερμοκρασίας τόσο μεγάλη που να είναι σχεδόν αφάνταστη... αποτελεί την πιο πιθανή εξέλιξη αν συνεχίσουμε στον σημερινό μας δρόμο». Και οι επιπτώσεις είναι εξίσου γνωστές: τήξη των πάγων, πλημμύρες και αφανισμός ολόκληρων περιοχών του πλανήτη, σεισμογενείς τεκτονικές μετατοπίσεις και εκρήξεις ηφαιστείων, ξηρασία και αύξηση των ερημικών περιοχών, κατάρρευση της πρωτογενούς παραγωγής και επίταση φαινομένων εκτεταμένου λιμού.

Οι προβληματικές συνθήκες είναι τόσο πιεστικές που η παράκαμψή τους καθίσταται αδύνατη. Αυτός είναι ο λόγος που κυβερνήσεις και επίσημοι φορείς εγγράφουν το «περιβαλλοντικό» στην ημερήσια διάταξη των διαβουλεύσεών τους με όρους πομπώδεις, συχνά εκκωφαντικούς. Ομως πρόκειται για τακτικισμό -για κινήσεις κατά βάση επικοινωνιακές που προβάλλουν το πρόβλημα για να το απαλύνουν, με απώτερο στόχο να το συγκαλύψουν εξουδετερώνοντας τις αντιστάσεις. Από τη Συνθήκη του Κιότο ώς αυτήν της Κοπεγχάγης εύκολα διακρίνει κανείς εξαιρέσεις, προσαρμογές, περίτεχνες ακυρώσεις για τους ισχυρούς και σημαίνοντες. Ο λόγος είναι απλός: κυβερνήσεις και οργανισμοί υλοποιούν αθέατους ιδιωτικούς καταναγκασμούς -δέσμιοι των ίδιων συμφερόντων που έχουν οδηγήσει τον πλανήτη σε συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής απόγνωσης. Οι προβλεπόμενες περικοπές στις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου είναι δραματικά κατώτερες των περιστάσεων· οι ρήτρες αποφυγής για τους επιχειρηματικούς μεγιστάνες πάμπολλες· οι κυρώσεις, όπου και όταν εμφανίζονται, πολύ κάτω από τις προσδοκώμενες κερδοφορίες. Δεν αποτελεί έκπληξη ότι στο διάστημα μεταξύ 1997 και 2004 οι 40 πιο αναπτυγμένοι εταίροι του Κιότο, αντί να μειώσουν τις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου, τις αύξησαν.

Οι τεχνικές διαστάσεις της εφιαλτικής περιβαλλοντικής πραγματικότητας, όπως και η ανεπάρκεια των προτεινόμενων λύσεων είναι δεδομένες. Ομως πώς αντιδρούν τα επερχόμενα θύματα, οι «διαφωνούντες»;

...και ο αντίλογος;

Στα προοδευτικά κόμματα και στις κινηματικές πρωτοβουλίες των τελευταίων ετών το περιβαλλοντικό έχει όντως προκύψει ως κομβικό ζήτημα πολιτικής πίεσης και διαπραγμάτευσης. Εμφανίζεται επίσης σειρά «πράσινων» κομμάτων καθώς και το ιδεολόγημα της πράσινης -πλην καπιταλιστικής- ανάπτυξης. Ομως στη συντριπτική τους πλειονότητα παραμένουν αμήχανα ως προς τις συστημικές καταβολές του προβλήματος και τις προϋποθέσεις για την αντιμετώπισή του: την ανεξέλεγκτη ατομική διαχείριση κοινωνικού υπερπροϊόντος από μια μικρή και ολοένα συρρικνούμενη ομάδα που, χωρίς την παραμικρή νομιμοποίηση ή λογοδοσία, ιδιοποιείται, ελέγχει και κατευθύνει την αξιοποίηση όσων ο πλανήτης παράγει. Δεν αποτελεί έκπληξη ότι τεχνολογικές καινοτομίες και εφαρμογές παραμένουν έξω και μακριά από τον κοινωνικό έλεγχο. Πρόκειται για τεχνολογίες που, ενώ είναι σαφές ότι μπορούν να αναστρέψουν την οικολογική καταστροφή, είτε μένουν αδρανείς είτε υποχρεώνονται να λειτουργήσουν με τρόπους περιβαλλοντικά επιβαρυντικούς. Στη σημερινή πιεστική συγκυρία καθήκον των οικολογικά ενεργών οργανώσεων και πολιτών είναι να αναδείξουν την αδιάρρηκτη σχέση μεταξύ καπιταλιστικής κοινωνικο-οικονομικής οργάνωσης και περιβαλλοντικού ολέθρου. Τα προτεινόμενα σχέδια για αντιμετώπιση της κρίσης θα παραμένουν θνησιγενή και ατελέσφορα στον βαθμό που δεν θίγουν το εκκωφαντικό έλλειμμα παραγωγικής (συνακόλουθα και περιβαλλοντικής) λογοδοσίας.

Εχει σημασία στο πλαίσιο αυτό να ανασκευαστούν δύο κομβικές εικόνες που αναπαράγονται μαζικά και πιεστικά. Η πρώτη αποδίδει ευθύνες (και παραπέμπει τη λύση του προβλήματος) σε επίπεδο ατομικό. Ομως οι εκστρατείες ανακύκλωσης, εν γένει περιβαλλοντικής ευαισθησίας κ.λπ. είναι έωλες στον βαθμό που δεν προσδιορίζεται το πλαίσιο ενεργοποίησης και αναφοράς τους. Αν αποτελούν μεταβατικά βήματα καθ' οδόν προς μια ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος (του κοινωνικού ελέγχου της παραγωγής), είναι αξιέπαινες· αν όμως αποτελούν εμβαλωματικές προσαρμογές-εφαλτήρια για τη νομιμοποίηση του υπάρχοντος καθεστώτος διαχείρισης του οικοσυστήματος τείνουν να λειτουργούν αποπροσανατολιστικά.

Η δεύτερη δοξασία ρέπει προς τον ουτοπικό αναχρονισμό. Σύμφωνα με αυτή το πρόβλημα δεν συνίσταται στην κοινωνικά ανεξέλεγκτη χρήση της τεχνολογίας αλλά στην ίδια την τεχνολογία. Βέβαια η τεχνολογία και ο συναφής της καταναλωτισμός δεν είναι άμοιρα ευθυνών για τις σημερινές καταστροφικές συνθήκες. Ομως ποιος, πώς και με τι κίνητρα χειραγωγεί τις ανθρώπινες ανάγκες; Στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 2000 οι επιχειρηματικοί κολοσσοί των ΗΠΑ ξόδευαν κατά μέσο όρο 55 δισ. δολάρια ετησίως για διαφημίσεις (κατά τι λιγότερο απ' ό,τι δαπανιόταν για την παιδεία) -πόροι που με έλλογη διαχείριση θα αρκούσαν για ριζική αντιμετώπιση του περιβαλλοντικού προβλήματος. Συμπέρασμα: Η απροσδιόριστη επίθεση στην τεχνολογία συνιστά υποβολιμαία υπεκφυγή. Εκτός από το ότι η τεχνολογία είναι ανεπίστρεπτη, η διαχείρισή της υποκρύπτει ανθρώπινα υποκείμενα. Αν θέλουμε να ελέγξουμε την τεχνολογική χρήση, πρέπει να ελέγξουμε τη δράση όσων τη διαχειρίζονται -και εδώ οι σιωπές είναι εξόχως αποκαλυπτικές.

Η παγκόσμια οικονομική κρίση φέρνει μαζί της και το φάσμα της οικολογικής καταστροφής. Πρόκειται για πρόβλημα που, για να αντιμετωπιστεί, απαιτεί λόγο και δράσεις γνήσια ριζοσπαστικές και διεθνιστικές. Οι καιροί ου μενετοί...

* Επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Life Member in Politics & History στο Πανεπιστήμιο του Cambridge (CLH)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Διεθνή
Κύριο θέμα
Το μήνυμα της ισλανδικής τέφρας