Έντυπη Έκδοση

Το σχέδιο Μάρσαλ και η Ελλάδα τού χθες και του σήμερα

Η Ευρώπη έχει ασφαλώς περάσει και δυσκολότερες στιγμές σε σύγκριση με το σήμερα. Η αλληλοεξάρτηση που άρχισε να υπάρχει μεταξύ Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών, τουλάχιστον από τις αρχές του εικοστού αιώνα, επηρέασε σοβαρά τις ευρωπαϊκές εξελίξεις.

Ο πρωθυπουργός Σοφούλης με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ. Πίσω διακρίνεται ο Κ. Καραμανλής Ο πρωθυπουργός Σοφούλης με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ. Πίσω διακρίνεται ο Κ. Καραμανλής Ετσι τόσο η οικονομική κρίση που ξέσπασε στη Βόρεια Αμερική την περίοδο του μεσοπολέμου όσο και η πρόσφατη οικονομική κρίση που ξεκίνησε στο αμερικανικό έδαφος επηρέασαν σοβαρά και επηρεάζουν την ευρωπαϊκή ήπειρο και φυσικά την Ελλάδα.

Η ηγέτιδα τάξη της βόρειας Αμερικής πίστευε ότι υπερτερούσε έναντι της Ευρώπης γιατί ήταν μακριά από το επίκεντρο των ενδοευρωπαϊκών αντιθέσεων -εθνικών, πολιτικών, κοινωνικών- που θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί προς όφελός της την κατάλληλη χρονική στιγμή, ώστε να πετύχει το βασικό της όνειρο: την παγκόσμια επικράτηση.

Από το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου -που είχε επίκεντρο την Ευρώπη- οι περισσότερες χώρες βρέθηκαν να χρωστούν στις ΗΠΑ 10 δισ. δολάρια, όπως επίσης στην Αγγλία και τη Γαλλία.

Οι ΗΠΑ έγιναν τότε «ο μεγαλύτερος πιστωτής του δυτικού κόσμου και η σημαντικότερη πηγή επενδυτικών κεφαλαίων». Δάνειζαν την ηττημένη Γερμανία «ώστε να μπορεί να καταβάλλει τις πολεμικές της επανορθώσεις στους νικητές (Γαλλία, Αγγλία)» και εκείνοι με τη σειρά τους να εξοφλούν την Αμερική «για τα πολεμικά δάνεια που είχαν συνάψει μαζί της»(1).

Υπήρχε πλέον μια στενή αλληλοεξάρτηση της αμερικανικής και της ευρωπαϊκής οικονομίας, έτσι που η οικονομική κρίση που ξέσπασε το 1929 στις ΗΠΑ να έχει τον αντίκτυπό της στην Ευρώπη. Οι Αμερικανοί λόγω της κρίσης απέσυραν τα χρήματά τους από την Ευρώπη και επέβαλαν περιορισμούς στις εξαγωγές των ευρωπαϊκών χωρών προς τις ΗΠΑ.

Επρόκειτο για μια κρίση αναπάντεχη, που έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία και επηρέασε τις παγκόσμιες εξελίξεις.

Οπως γράφει ο Βρετανός ιστορικός Ερικ Χόμπσμπαουμ, «οι ίδιες οι υπερήφανες ΗΠΑ, που τις θεωρούσαν ασφαλές λιμάνι απέναντι στους σεισμούς λιγότερο τυχερών ηπείρων, έγιναν το επίκεντρο του μεγαλύτερου παγκόσμιου σεισμού που κατέγραψαν ποτέ οι οικονομικοί ιστορικοί στην κλίμακα Ρίχτερ της Μεγάλης Υφεσης του Μεσοπολέμου. Με μια φράση: στη μεσοπολεμική περίοδο η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία φάνηκε να καταρρέει. Ουδείς γνώριζε πώς θα μπορούσε να επανακάμψει»(2).

Η οικονομική κρίση επέδρασε βαθιά στην ιστορία του 20ού αιώνα και συνέβαλε στην άνοδο του Χίτλερ. Επομένως επέδρασε έμμεσα στο ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, που το τέλος του βρήκε τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες κατεστραμμένες και τις ΗΠΑ τον νέο παγκόσμιο επιδιαιτητή που μπορούσε κάτω από προϋποθέσεις να τις βοηθήσει να επανακάμψουν ώστε ν' αντιμετωπίσουν συντονισμένα τον νέο, μεγάλο και βασικό αντίπαλο της αμερικανικής ηγεσίας: τη Σοβιετική Ενωση.

Στα τέλη Απριλίου του 1947, ο Αμερικανός υπουργός των Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ, επιστρέφοντας από τη διάσκεψη των υπουργών Εξωτερικών των μεγάλων δυνάμεων στη Μόσχα, έθεσε κατ' αρχήν το πρόβλημα της ευρωπαϊκής ανοικοδόμησης, επισημαίνοντας σε ραδιοφωνική ομιλία του ότι «η ανάκαμψη της Ευρώπης υπήρξε πολύ βραδύτερη από ό,τι αναμενόταν... Ο ασθενής καταρρέει ενώ οι γιατροί διαβουλεύονται...

Οποιαδήποτε ενέργεια είναι δυνατή για την αντιμετώπιση των πιεστικών προβλημάτων πρέπει να αναληφθεί χωρίς καθυστέρηση».

Η ραδιοφωνική ομιλία του Απριλίου ήταν ο προάγγελος του σχεδίου Μάρσαλ, που βέβαια είχε πολιτικούς στόχους και φυσικά οικονομικούς.

Το σχέδιο Μάρσαλ στόχευε αναμφίβολα στην εξασθένιση της επιρροής της ΕΣΣΔ, αλλά θα λειτουργούσε καλύτερα από προπαγανδιστικής πλευράς αν παρουσιαζόταν σαν «κάτι θετικό και ελκυστικό και όχι μόνο σαν αντικομμουνισμός». Ηδη υπήρχαν «ενδείξεις καχυποψίας και σκεπτικισμού» στον τρόπο που «οι ξένοι λαοί αρχίζουν να βλέπουν την αμερικανική βοήθεια».

Στην ομιλία του στο Χάρβαρντ στις 5 Ιουνίου 1947, ο Μάρσαλ, εκθέτοντας το σχέδιό του, τόνισε ότι «η παγκόσμια κατάσταση ήταν πολύ σοβαρή». Οι απαιτήσεις της Ευρώπης για την κάλυψη αναγκών πρώτης ανάγκης τα επόμενα «τρία ή τέσσερα χρόνια, κυρίως από την Αμερική, ήταν πολύ μεγαλύτερες» από την αγοραστική της δύναμη σε ρευστό χρήμα.

Υπήρχε μια αλληλοεξάρτηση των οικονομικών των ΗΠΑ και της Ευρώπης και η μη ευρωπαϊκή ανάκαμψη θα είχε «συνέπειες στην οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών». Λόγοι οικονομικοί επέβαλαν τη βοήθεια προς την Ευρώπη, ώστε να ξαναλειτουργήσει ομαλά η αγορά της. Η Ευρώπη, παραδοσιακά, ήταν ο καλύτερος πελάτης των βιομηχανικών και αγροτικών προϊόντων των ΗΠΑ.

Οαληθινός προάγγελος του σχεδίου Μάρσαλ ήταν το δόγμα Τρούμαν για τη βοήθεια προς την Ελλάδα και την Τουρκία, γι' αυτό εκπρόσωπος της αμερικανικής διοίκησης πρότεινε «την επεξεργασία του ελληνο-τουρκικού μας προγράμματος προς μια κατανοητή δήλωση εξωτερικής πολιτικής», όπου θα προβαλλόταν «η επέκταση της βοήθειας» από τις ΗΠΑ «προς τις ξένες χώρες γενικότερα».

Εξι ημέρες μετά την ομιλία του Μάρσαλ η ουκρανική «Πράβδα» δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Το δόγμα Μάρσαλ».

«Τα ολέθρια αποτελέσματα του δόγματος Τρούμαν -έγραφε η "Πράβδα"- της αμερικανικής πολιτικής υποστήριξης των αντιλαϊκών δυνάμεων γίνονται αισθητά όλο και περισσότερο, κάθε μέρα, από τους λαούς της Ευρώπης. Αυτό το δόγμα επεκτείνεται βάφοντας με αίμα τις πλαγιές των θεσσαλικών βουνών, όπου οι ελληνικές κυβερνητικές δυνάμεις, εξοπλισμένες από τους Βρετανούς και Αμερικανούς, εξαλείφουν από προσώπου γης εξεγερμένα χωριά»(3).

Τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες με την εξαγγελία του δόγματος Τρούμαν όσο και η Σοβιετική Ενωση εστίαζαν την προσοχή τους, αλλά και την προπαγάνδα τους, πάνω στο ελληνικό πρόβλημα.

Ηνέα οικονομική κρίση του 21ου αιώνα ξεκίνησε και πάλι από τις ΗΠΑ. Τυχαία ή όχι, θα δοκίμαζε εκ νέου την Ευρώπη -όπως η εποχή του μεσοπολέμου-, τη συνοχή και τη συνεργασία των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Ας μην ξεχνάμε ότι οι εσωτερικές αυτές παλιότερες έριδες διευκόλυναν άλλες δυνάμεις να επωφεληθούν από αυτές. Μήπως η επανεμφάνισή τους θα μπορούσε να εξασθενίσει το νέο ευρωπαϊκό όραμα;

Η ελληνική επίσημη πλευρά δεν είχε αντιληφθεί τη σοβαρότητα της κατάστασης. Αντίθετα μάλιστα ο πρωθυπουργός Καραμανλής υποστήριζε δημόσια ότι η Ελλάδα αντιστέκεται στην παγκόσμια ύφεση καλύτερα από την υπόλοιπη Ευρώπη και συνέχιζε τους διορισμούς στο Δημόσιο.

Η Νέα Δημοκρατία πίστευε ότι είχε βρει το ελιξίριο για τη θεραπεία κάθε κακού. Γιατί το ΠΑΣΟΚ έμεινε 20 χρόνια στην εξουσία; Οι ιθύνοντες της Ν.Δ. για να παραμείνουν μακροχρόνια στη διακυβέρνηση της χώρας και να νέμονται τ' αγαθά της εξουσίας έπρεπε να μιμηθούν, όπως πίστευαν, «τη συνταγή» του ΠΑΣΟΚ.

Ο Καραμανλής άρχισε ν' αυτοπροσδιορίζεται ως εκφραστής του «Κοινωνικού Κέντρου» και το Δημόσιο παρ' όλες τις υποδείξεις άρχισε να διογκώνεται για να κερδηθούν ψηφοφόροι. Ποιος πλήρωνε; Ο εργαζόμενος κόσμος.

Η χώρα, παρ' ότι η καμπάνα του κινδύνου είχε σημάνει σε διεθνές επίπεδο, προχωρούσε με τον δικό της ρυθμό και τρόπο. Η είσοδός μας στην ευρωζώνη δεν σημαίνει μόνο δικαιώματα και απολαβές, εμπεριέχει και μια στοιχειώδη υποχρέωση: να διαφυλάξουμε κι εμείς με τη σειρά μας την καλή λειτουργία του ευρώ.

Δεν είναι δυνατόν να προκαλούμε με την πολιτική μας και να δίνουμε την ευκαιρία στους αντιπάλους του ευρώ, με αφορμή την Ελλάδα, να εξαπολύουν επιθέσεις εναντίον του.

Η κυβέρνηση της Ν.Δ. βρέθηκε μπρος στη χιονοστιβάδα των εξελίξεων ανέτοιμη και άδραξε την ευκαιρία ν' αποχωρήσει.

Αλλά και η αντιπολίτευση δεν είχε αντιληφθεί όλο το βάθος του προβλήματος, γιατί αν το είχε αντιληφθεί, δεν θα έλεγε ότι «λεφτά υπάρχουν».

Και όταν δεν είσαι έτοιμος απ' την αρχή, είναι φυσικό να κάνεις και λάθη.

Πάντως, ως κυβέρνηση, έκανε και συνεχίζει να κάνει προσπάθειες ώστε να βγει η χώρα από το τούνελ, έστω και αν ορισμένες κινήσεις της είχαν και έχουν στοιχεία ερασιτεχνισμού.

Οι δεινές ευρωπαϊκές εμπειρίες του παρελθόντος, όπως και οι δικές μας παλιές «πικρές γεύσεις» από την περίοδο του Σχεδίου Μάρσαλ και του Δόγματος Τρούμαν θα έπρεπε να μας κάνουν πιο ώριμους και πιο έτοιμους ν' αντιμετωπίσουμε έκτακτες καταστάσεις. Με περισσότερη γνώση.

Αντίθετα, βρεθήκαμε και πάλι «αθώοι εν πλήρει συγχύσει» μέσα στη ζούγκλα των ανθρώπινων κοινωνιών. Ιδιαίτερα τις μέρες που ανέβαιναν τα spreads πολύ ψηλά, η Ελλάδα έμοιαζε μ' ένα ανυπεράσπιστο πρόβατο έτοιμο να το κατασπαράξουν οι λύκοι.

(1) Θ. Βερέμης, Ελλάδα-Ευρώπη (Πλέθρον), σελ. 15-18.

(2) Ε. Hobsbawm, Η εποχή των άκρων (Θεμέλιο), σελ. 117, 125.

(3) «Πράβδα» (ουκρανική έκδοση), 11/6/1947. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Με λέξεις-κλειδιά
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα