Έντυπη Έκδοση

Η απαξίωση της πολιτικής

Μπορεί να αποτυπωνόταν στις έρευνες. Μπορεί να συζητούσαμε εδώ και χρόνια -αν και όταν ερχόταν η ώρα της κάλπης οι περισσότεροι το ξεχνούσαμε- για το έλλειμμα αντιπροσώπευσης, για την έλλειψη εμπιστοσύνης σε πολιτικούς και βουλευτές, για την ανικανότητα των πολιτικών κομμάτων να απαντήσουν στα κοινωνικά προβλήματα, για μια πολιτική χωρίς όραμα που την κατάντησαν διαχείριση αγκιστρωμένη σε δείκτες οικονομικούς.

Μπορεί να μιλούσαμε για σκάνδαλα, διαφθορά και διαπλοκή ανάμεσα σε πολιτικές και οικονομικές ελίτ και για την αδυναμία των κομμάτων να εκφράσουν το συλλογικό συμφέρον. Ποτέ όμως δεν εκφράστηκε ρητά, έστω και μέσω συνθημάτων, τόσο μαζικά, από ανθρώπους λιγότερο ή περισσότερο πολιτικοποιημένους, από ανθρώπους (έτσι δεν συνηθίζουμε να τους αποκαλούμε;) της διπλανής πόρτας, από διαφορετικές συλλογικότητες -και όχι μόνο από συγκεκριμένες ομάδες διαδηλωτών που τα 'χουν ξαναπεί- τόση απαξίωση για το πολιτικό σύστημα όσο τούτες τις μέρες. Και δεν ήταν μόνο τα συνθήματα για τα λαμόγια και τους κλέφτες ή για το μπουρδέλο. Δεν ήταν το σύνθημα: «Τα σκουπίδια στη Βουλή όχι στη χωματερή» ή το «Είμαστε χιλιάδες, είμαστε πολλοί, θα μπούμε όλοι μέσα στη Βουλή». Ηταν (είναι) περισσότερο η αγανάκτηση και η οργή, μαζί με την αίσθηση πως τίποτα πια δεν θα είναι το ίδιο, πως τίποτα πια δεν είναι όπως χθες.

Τέσσερις καθηγητές μιλούν σήμερα στην «Ε» και προσεγγίζουν την απαξίωση που νιώθουν οι πολίτες για τους πολιτικούς, μέσα από διαφορετικούς δρόμους.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ

Αδυναμία των πολιτικών ελίτ

Το φαινόμενο της αποστασιοποίησης ή ακόμα και οργισμένης απόρριψης των πολιτικών ελίτ από μερίδα των πολιτών δεν ανάγεται σε μία μόνο αιτία, όπως, για παράδειγμα, στη λεγόμενη μη τήρηση των προεκλογικών δεσμεύσεων.

Αυτός ο λόγος είναι βέβαια σημαντικός, ήταν πάντα ώς ένα βαθμό υπαρκτός, αλλά δεν επαρκεί για να εξηγήσει το μεταξύ τους εχθρικό πλέον χάσμα, αναφέρει ο Ανδρέας Πανταζόπουλος, επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο ΑΠΘ.

Βλέποντας, προσθέτει, μια πλευρά της εικόνας, από τη μεριά της κοινωνίας, μπορεί κάποιος να παρατηρήσει την έκφραση ενός αντιφατικού αιτήματος ατομικής αυτονομίας και αυτοπραγμάτωσης (απουσία εξωτερικών καταναγκασμών, κυρίως κρατικών) με την ταυτόχρονη ατομική επιθυμία προστασίας από το κράτος. Η αδυναμία των πολιτικών ελίτ να ανταποκριθούν σε αυτές τις αντιφατικές προσδοκίες, που όμως συνυπάρχουν στο πλαίσιο ενός ενιαίου «θέλω», δημιουργεί απογοητεύσεις, εκβάλλει σε θλίψη, ενίοτε και σε οργή. Η κοινωνική οργή ωστόσο μόνο κατ' όνομα είναι συλλογική, προδίδει την πτώση ενός ατομικού ονείρου ανέλιξης που είχε γίνει αντικείμενο φαντασίωσης ή και πραγμάτωσης με ατομικιστικό τρόπο. Η διάψευση των ελπίδων του ριζικού ατομικισμού, ιδιαίτερα του νεο-μικροαστικού, καταλήγει σε ένα συγκινησιακό «μέτωπο της άρνησης» της ίδιας της πολιτικής ελίτ.

Ιδωμένη η ίδια η εικόνα από την πλευρά του πολιτικού προσωπικού, η αδυναμία του να ανταποκριθεί κάποιες φορές ακόμα και σε στοιχειώδη αιτήματα προστασίας οφείλεται στην εκούσια παραίτησή του από τα καθήκοντά του. Δεσμευμένο αυτό το πολιτικό προσωπικό αποκλειστικά σε οικονομικούς μονόδρομους, κατασκευάζει ένα μείζον λαϊκό έλλειμμα στην πολιτική του. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι το τωρινό λαϊκό φαντασιακό αναπαριστά τα μείζονα διακυβεύματα, εν μέσω παγκοσμιοποίησης, ως σύγκρουση ανάμεσα στους πολλούς «χαμένους» και τους λίγους «κερδισμένους», τότε μπορούμε να κατανοήσουμε τους ηθικολογικούς και συγκινησιακούς όρους με τους οποίους αντιδρούν οι πρώτοι.

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΒΕΡΝΑΡΔΑΚΗΣ

Χρειάζεται μια νέα μεταπολίτευση

Για δομική κρίση του πολιτικού συστήματος κάνει λόγο ο Χριστόφορος Βερναρδάκης, επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο ΑΠΘ και επιστημονικός σύμβουλος της VPRC.

Επισημαίνει ότι υπάρχει κλιμάκωση της απαξίωσης. Ξεκίνησε από έλλειμμα εμπιστοσύνης απέναντι στους πολιτικούς, στους βουλευτές και στα κόμματα και εξελίχθηκε σε απαξίωση γενικευμένη για το πολιτικό σύστημα.

Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η κρίση αυτή; Κατά την άποψή του, με ένα νέο πολιτικό σύστημα, με μια νέα μεταπολίτευση.

Η εποχή που ζούμε και η συγκυρία, λέει, είναι ανάλογη με εκείνη του '74, όπου υπήρχε το αίτημα για μια νέα οργάνωση και λειτουργία της δημοκρατίας. Το ίδιο αίτημα υπάρχει και σήμερα.

Η δομική αυτή κρίση οφείλεται, θα πει, στο ότι το πολιτικό σύστημα σήμερα, με όλες τις λειτουργίες και τις δομές του, δεν εγγυάται κανενός είδους κοινωνικό συμβόλαιο.

Σε κάθε φάση της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας υπήρχε μεταξύ πολιτικής εξουσίας και κοινωνίας μια πολιτική και κοινωνική συμφωνία επωφελής και για τα δύο μέρη. Αυτό δεν υπάρχει σήμερα.

Αντίθετα, σήμερα, το πολιτικό σύστημα μοιάζει να επιτίθεται στην κοινωνία. Πραγματοποιεί την πιο βίαιη επίθεσή του, στην ιστορία του ελληνικού κράτους, στον κόσμο της εργασίας. Δεν εξασφαλίζει τίποτα και σε κανέναν. Πόσο μάλλον στους νέους ανθρώπους που τελειώνουν το πανεπιστήμιο και σκέφτονται ότι δεν θα έχουν δουλειά, δεν θα πληρώνονται, δεν θα έχουν ασφάλιση.

Την ίδια ώρα δεν διαφαίνεται ούτε κάποια αναπτυξιακή προοπτική. Στο παρελθόν οι περίοδοι λιτότητας συνδέονταν με υποσχέσεις για ανάπτυξη. Ούτε κι αυτό υπάρχει τώρα. Σε αυτό το περιβάλλον δεν μπορεί παρά να εκδηλωθεί βία, κοινωνική και πολιτική, απέναντι στους θεσμούς.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΚΟΡΩΝΑΙΟΥ

Το τέλος μιας εποχής

«Οι πολιτικοί δεν αντιλαμβάνονται τις δυνάμεις που δρουν στο εσωτερικό της κοινωνίας.

Είναι αποκομμένοι από την κοινωνική πραγματικότητα που βιώνει ο κόσμος, τον οποίον αντιπροσωπεύουν. Υπάρχει έλλειμμα αντιπροσώπευσης. Οι πολιτικοί επίσης δεν είναι αξιόπιστοι. Είναι τέτοια η αναντιστοιχία μεταξύ των λόγων και των πράξεών τους, που ο κόσμος δεν μπορεί να το καταπιεί άλλο αυτό. Δεν μπορείς να λες πριν από τις εκλογές "έχουμε λεφτά" και τρεις μήνες μετά, "βυθιζόμαστε". Δεν πείθεις», επισημαίνει η Αλεξάνδρα Κορωναίου, αναπληρώτρια καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πάντειο, δίνοντας τη δική της απάντηση στο γιατί οι πολίτες απαξιώνουν του πολιτικούς.

Κάνει, επίσης, λόγο για το τέλος μιας εποχής. «Αυτό έχει να κάνει, εξηγεί, πρωτίστως, με το ότι δεν πείθουν πλέον τα εγκλωβιστικά μηνύματα του πολιτικού κόσμου τους πολίτες, κάτι που συνέβαινε για δεκαετίες.

Ζήσαμε στο παρελθόν το "Καραμανλής ή τανκς" και ξαναζούμε τώρα το "ΔΝΤ ή χρεοκοπία". Τα διλήμματα αυτά φαίνεται ότι δεν λειτουργούν πια σε πολιτικό επίπεδο.

Ο πολιτικός κόσμος έχει ξεπεραστεί και αν δεν υπάρξει ένα άλλος πολιτικός λόγος, δεν εννοώ ξύλινος ή μη ξύλινος, αλλά ένα λόγος ουσιαστικός, που να αναλύει σε βάθος το γιατί και το πώς φτάσαμε ώς εδώ, το μόνο που απομένει θα είναι μια πολύ άγρια σύγκρουση των αγορών και της κοινωνίας. Είναι ξεκάθαρο πια στην πλειονότητα των ανθρώπων ότι οι αγορές στρέφονται ενάντια στον κόσμο της εργασίας και τελικά στην ίδια την κοινωνία. Κι αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε διεθνές επίπεδο.

Μέχρι χθες οι κυβερνώντες και τα μίντια προσπαθούσαν να πείσουν τον κόσμο ότι η αγορές εξυπηρετούν τα συμφέροντά του. Τώρα ο κόσμος έχει καταλάβει τι συμβαίνει. Γι' αυτό και αναζητεί, έστω και με έναν βίαια απελπισμένο τρόπο, μια διέξοδο από το δίλημμα "ΔΝΤ ή χρεοκοπία". Ολο και περισσότερο καταλαβαίνει ότι οι αγορές τον θεωρούν αναλώσιμο υλικό.

Είναι επίσης διαλυτική, θα πει, η προώθηση από τους πολιτικούς και τα μίντια της συλλογικής ενοχοποίησης. Αυτό το περίφημο "φταίμε όλοι" εξοργίζει περισσότερο, στον βαθμό που οι ανισότητες ανάμεσα στον πλούτο και στη φτώχεια οξύνονται. Πόσω μάλλον όταν κάποιοι από τους πολιτικούς δήλωναν ανερυθρίαστα ότι το νόμιμο είναι και ηθικό, ενώ συγχρόνως εξασφάλιζαν με αθέμιτα, από κοινωνική σκοπιά, μέσα τον πλούτο των παιδιών τους. Σε τελική ανάλυση, μοναδική διέξοδος από ένα σκηνικό οργής, θυμού, βίας είναι ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που μέλλει να συνδιαμορφώσουμε όλοι, πολίτες και πολιτικό σύστημα».

ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΚΟΥΚΟΥΤΣΑΚΗ

Ρητορικός όρος η απαξίωση

Η «απαξίωση των πολιτικών» θα έλεγα ότι είναι μια ρητορική μάλλον παρά ένα φαινόμενο-σημείο των καιρών, σημειώνει η Αφροδίτη Κουκουτσάκη, επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παντείου.

Είναι ένας όρος, προσθέτει, ο οποίος προσωποποιεί τη δυστοκία να παραχθεί πολιτική ή και να οικοδομηθούν συναινέσεις σ' ένα κατεξοχήν συγκρουσιακό περιβάλλον και με θεσμούς ανάπηρους απέναντι στη βία των οικονομικών όρων και την έλλειψη προοπτικών για ένα καλύτερο αύριο.

Είναι ένας όρος, με δυο λόγια, ο οποίος παραπέμπει σε περιστασιακά φαινόμενα, ενδεχομένως ιάσιμα με την αντικατάσταση των «απαξιωμένων» από «καλύτερους» πολιτικούς. Δεν παραπέμπει κατά συνέπεια στη μεγάλη εικόνα, αυτήν της βαθιάς δομικής και θεσμικής κρίσης, η οποία κυοφορεί επικίνδυνα φαινόμενα τόσο στο επίπεδο των δράσεων όσο και των ρητών ή υπόρρητων κοινωνικών αιτημάτων. Αν δούμε, για παράδειγμα, πόσο ετερόκλητα είναι τα υποκείμενα ή οι συλλογικότητες που συναντιούνται στην εκφορά απαξιωτικού λόγου για τους πολιτικούς, θα διαπιστώσουμε ενδεχομένως την απαξίωση της ίδιας της πολιτικής δράσης με όρους συλλογικών διεκδικήσεων: τι σημαίνει, λοιπόν, το σύνθημα «να καεί, να καεί το μπουρδέλο η Βουλή»; Η ιστορική μνήμη ανακαλεί αβίαστα τους λαϊκισμούς δικτατορικών καθεστώτων και τις ρητορικές του χάους που προηγήθηκαν. Μιλώντας δε για εναλλακτικά μοντέλα πολιτικών, δεν αποφεύγω τον πειρασμό να αναφερθώ στις πρόσφατες συζητήσεις για το ενδεχόμενο να αναλάβει ο επιχειρηματίας κ. Βγενόπουλος μείζονα πολιτικό ρόλο για το νοικοκύρεμα της οικονομίας. Για ένα ελληνικό μοντέλο μπερλουσκονισμού, με άλλα λόγια.

Το τραγικό δε είναι ότι η ρητορική περί ανάξιων (πουλημένων, λαμόγιων...) πολιτικών συμπίπτει, ως τραγική ειρωνεία, με τη χειρότερη από τις επικείμενες εξελίξεις σε διεθνές επίπεδο: την υποχώρηση του λόγου των εθνικών κυβερνήσεων και τον πρωταγωνιστικό ρόλο που αποκτούν οι ανεξέλεγκτες αγορές.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Πολιτική