Έντυπη Έκδοση

Τζον Κασιόπο

«Το ανθρώπινο είδος επιβίωσε χάρη στο αίσθημα της μοναξιάς»

Γιορτινή ή όχι, η ατμόσφαιρα των ημερών κάνει σίγουρα πιο έντονο το αίσθημα της μοναξιάς, που ταλαιπωρεί όλο και μεγαλύτερες ομάδες πληθυσμού στον δυτικό κόσμο.

Ο Τζον Κασιόπο, διευθυντής του Κέντρου Γνωστικής και Κοινωνικής Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου του Σικάγου, λέει πως αυτό σημαίνει ότι ο οργανισμός μας εκπέμπει σήμα κινδύνου.

Η περίφημη μελαγχολία των Χριστουγέννων συνδέεται με μια μεγάλη παρεξήγηση, λέει ο Τζον Κασιόπο. «Δεν την παθαίνουν μόνο οι άνθρωποι που υποφέρουν από μοναξιά. Αντιθέτως, περισσότερο βασανίζει εκείνους που έχουν υπερβολικές προσδοκίες από τις γιορτινές ημέρες και εκείνους που εργάζονται και δεν μπορούν να βρίσκονται με τους αγαπημένους τους», διευκρινίζει. Οι άνθρωποι που υποφέρουν από μοναξιά έχουν έτσι κι αλλιώς χαμηλές προσδοκίες, ενώ το πρόβλημά τους δεν είναι ότι αισθάνονται απομονωμένοι ειδικά αυτές τις ημέρες - θα το αισθάνονται και μετά την Πρωτοχρονιά.

Υπάρχουν ένα σωρό παρανοήσεις γύρω από τα αίτια, τις επιπτώσεις, ακόμη και την ίδια την έννοια της μοναξιάς. Στο πρόσφατο βιβλίο «Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection» (W.W.Norton), που έγραψε σε συνεργασία με τον Γουίλιαμ Πάτρικ (διευθυντή της επιθεώρησης «The Journal of Life Sciences»), ο Κασιόπο παρουσιάζει τα ευρήματα της έρευνάς του πάνω στις επιπτώσεις που έχει η χρόνια μοναξιά στον ανθρώπινο οργανισμό. Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου ανήκει στη σχολή των εξελικτικών ψυχολόγων -αλλά και βιολόγων- που πιστεύουν πως το είδος μας δεν θα είχε επιβιώσει αν δεν ήμασταν ικανοί να αισθανθούμε μοναξιά. Και επιμένει πως είμαστε πολύ περισσότερο εξαρτημένοι ο ένας από τον άλλο από ό,τι νομίζουμε. Ειδικά στο πλαίσιο μιας κουλτούρας που δοξάζει το πρότυπο του σκληροτράχηλου, μοναχικού και πετυχημένου καβαλάρη: «Πρόκειται περί μύθου, κανείς δεν καταφέρνει μόνος του να φτάσει στην κορυφή», επιμένει.

Αφού υπάρχουν τόσες παρανοήσεις γύρω από την έννοια της μοναξιάς, να ξεκινήσουμε με τον ορισμό της;

«Ναι, γιατί μπορεί να ακούγεται περίεργο, αλλά δεν εννοούμε όλοι το ίδιο όταν μιλάμε για μοναξιά. Πρόκειται για μια αίσθηση κενού, παγωνιάς. Ο άνθρωπος που νιώθει μόνος έχει ένα απροσδιόριστο συναίσθημα φόβου και απειλής. Εννοιολογικά, τώρα, θα το περιέγραφα σαν την αίσθηση κοινωνικής απομόνωσης που μπορεί να έχει κάποιος. Προσέξτε, η μοναξιά έχει να κάνει με το πόσο απομονωμένος αισθάνεσαι πως είσαι ή δεν είσαι, όχι πόσο απομονωμένος είσαι ή δεν είσαι αντικειμενικά. Η μοναξιά είναι αυτό που αισθάνεσαι όταν η ανάγκη σου να συνδεθείς ουσιαστικά με άλλους ανθρώπους, να χτίσεις ουσιαστικές σχέσεις, δεν ικανοποιείται. Βέβαια, ακόμη και η αντίληψη για το τι σημαίνει ουσιαστική σχέση, είναι υποκειμενική. Επίσης, οι εσωστρεφείς άνθρωποι δεν αισθάνονται απαραιτήτως πιο συχνά μοναξιά. Απλώς έχουν ανάγκη λιγότερους ανθρώπους προκειμένου να μην αισθάνονται μόνοι».

Εννοείτε πως η μοναξιά είναι μια έννοια σχετική;

«Ναι, αν και σίγουρα έχεις περισσότερες πιθανότητες να νιώσεις μοναξιά ζώντας μόνος - αλλά δεν είναι απαραίτητο. Στο πλαίσιο της έρευνας διαπιστώσαμε πως οι άνθρωποι μπορεί να βρίσκονται συνέχεια μέσα σε κόσμο, να είναι σπάνια μόνοι τους, αλλά μεταξύ τους παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές ως προς το πόσο μόνοι αισθάνονται. Είδαμε ανθρώπους που έχουν πολλούς φίλους αλλά παρ' όλ' αυτά αισθάνονται μόνοι, γιατί αυτούς τους φίλους που έχουν δεν τους αισθάνονται πολύ κοντινούς, δεν αισθάνονται πως μπορούν να τους εμπιστευθούν τα πάντα. Να σας φέρω ένα παράδειγμα προσωρινής μοναξιάς, ώστε να γίνει σαφές αυτό που λέω: Πάρα πολλοί πρωτοετείς φοιτητές υποφέρουν από μοναξιά, αν και βρίσκονται σε ένα κάμπους περικυκλωμένοι από συνομηλίκους τους. Είναι όμως αποκομμένοι από τους πιο στενούς φίλους τους και χρειάζονται χρόνο για να χτίσουν στενές σχέσεις.

Γενικότερα, πάντως, είδαμε πως υπάρχει ένα ποσοστό 25% του δείγματος που μελετήσαμε το οποίο βιώνει τακτικά το αίσθημα της μοναξιάς, κι αυτό δεν έχει να κάνει με την ηλικία. Το ίδιο ποσοστό υποφέρει συχνά από μοναξιά σε εθνικό επίπεδο. Φαίνεται, λοιπόν, πως υπάρχει ένα ποσοστό του πληθυσμού -που κυμαίνεται μεταξύ 20-30%- που αισθάνεται συχνά μοναξιά. Παλαιότερα αυτό το ποσοστό κυμαινόταν μεταξύ 19-25%».

Αυτή η αύξηση δεν συνδέεται με την αύξηση του αριθμού των ανθρώπων που ζουν μόνοι;

«Μια σταθερή σχέση είναι η καλύτερη άμυνα απέναντι στη μοναξιά. Αυτό, όμως, σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι ο γάμος σε προφυλάσσει από τη μοναξιά, γιατί αν κανείς αισθάνεται μόνος σε ένα γάμο, τότε αισθάνεται περισσότερο μόνος από κάποιον που δεν έχει σχέση».

Οι πιο πρόσφατες έρευνες επιμένουν πως η μοναξιά κάνει κακό στην υγεία. Πόσο κακό;

«Αυτό συμβαίνει όταν πρόκειται για χρόνια κατάσταση. Το αίσθημα της μοναξιάς -προσέξτε επιμένω να μιλάω για το αίσθημα της μοναξιάς και όχι την αντικειμενική μοναξιά, έχει σημασία η διαφοροποίηση- μπορεί να έχει δυσάρεστες επιπτώσεις στην υγεία. Συνδέεται με την αύξηση της ορμόνης του στρες και της αρτηριακής πίεσης, ευθύνεται για την κακή ποιότητα του ύπνου, την παχυσαρκία και βεβαίως την κατάθλιψη. Το σημαντικότερο όμως που ανακαλύψαμε είναι ότι μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στη γενετική έκφραση των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος».

Υπάρχει περίπτωση να συγχέουμε τη μοναξιά με την κατάθλιψη;

«Απολύτως, ενώ πρόκειται για δύο διαφορετικές διαδικασίες. Και το κρίσιμο είναι πως διαφέρει η αντιμετώπισή τους, γι' αυτό πρέπει να είμαστε σε θέση να καταλαβαίνουμε τι ακριβώς μας συμβαίνει. Ξεκινώντας την έρευνα, θελήσαμε να εξετάσουμε αν υπάρχουν περιπτώσεις που αυτές οι δυο καταστάσεις ταυτίζονται. Διαπιστώσαμε πως οπωσδήποτε συνδέονται, εφόσον το αίσθημα της μοναξιάς μπορεί να προκαλέσει την κατάθλιψη ή να την επιδεινώσει. Αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα».

Μπορεί κάποιοι άνθρωποι να έχουν γενετική προδιάθεση στη μοναξιά;

«Διαπιστώσαμε πως το αίσθημα της μοναξιάς οφείλεται σε κληρονομικά αίτια σε ποσοστό 50% και στο άλλο 50% σε αίτια που σχετίζονται με το κοινωνικό περιβάλλον. Πρέπει, όμως, οι δύο παράγοντες να αλληλεπιδράσουν, προκειμένου να εκδηλωθεί το πρόβλημα. Εκείνο που κληρονομείται είναι μια αυξημένη ευαισθησία στο αίσθημα της κοινωνικής απομόνωσης. Για παράδειγμα, όσο πιο ευαίσθητος είναι κανείς, τόσο περισσότερο θα τον επηρεάσει μια μετακόμιση σε μια καινούργια πόλη».

Υποστηρίζετε πως το αίσθημα της μοναξιάς, αν και δυσάρεστο, μας είναι απαραίτητο. Γιατί;

«Ούτε ο πόνος είναι ευχάριστο συναίσθημα, αλλά είναι απαραίτητος ώστε να καταλαβαίνουμε αν υφίσταται κάποια βλάβη το σώμα μας. Η μοναξιά, σαν τον πόνο, προστατεύει τον οργανισμό μας. Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό είδος. Αν οι άνθρωποι ήταν απομονωμένοι ο ένας από τον άλλον, το είδος μας θα είχε χαθεί. Ας δοκιμάσει κάποιος να αμυνθεί μόνος του ενάντια σε ένα άγριο ζώο με μοναδικό όπλο ένα κομμάτι ξύλο. Ο λόγος που δεν μας εξολόθρευσαν τα μεγαλύτερα και δυνατότερα ζώα, είναι επειδή κινούμασταν σε ομάδες. Ζούσαμε σε φυλές. Ενας άνθρωπος που κοιμάται μόνος του τη νύχτα είναι εύκολο θήραμα, αν όμως κοιμάσαι ως μέλος μιας ομάδας είσαι λιγότερο ευάλωτος.

Η μοναξιά είναι ένα σήμα στο οποίο πρέπει να ανταποκριθούμε, ένα μήνυμα του οργανισμού όπως η πείνα και η δίψα, που μας βοηθάει να επιβιώνουμε και να προοδεύουμε. Είναι ένα σήμα πως κάτι δεν πάει καλά. Οταν ο άνθρωπος αναγνώριζε τα σημάδια της μοναξιάς, καταλάβαινε πως έχουν αδυνατίσει οι δεσμοί με τα άλλα μέλη της ομάδας, ότι είναι απομονωμένος. Σε συνθήκες απομόνωσης, ο άνθρωπος αισθάνεται πως είναι ευάλωτος σε απειλές, πως κινδυνεύει η ίδια η επιβίωσή του. Αυτό είναι κάτι που δεν αναγνωρίζεις συνειδητά ανά πάσα στιγμή, το αναγνωρίζει όμως ο εγκέφαλός σου που παραμένει πάντα σε εγρήγορση».

Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να αντιδρά σε έναν πρωτόγονο φόβο; Κι αυτό πώς εκδηλώνεται;

«Η αίσθηση πως απειλείσαι, πως είσαι ευάλωτος σε επιθέσεις, επηρεάζει τον τρόπο που βλέπεις και αντιμετωπίζεις τους άλλους. Οταν οποιοσδήποτε από εμάς αισθάνεται μόνος, έχει περισσότερες πιθανότητες να δει τους άλλους σαν απειλή. Αν για παράδειγμα υποφέρω από μοναξιά, έχω περισσότερες πιθανότητες να ερμηνεύσω τα λόγια σου αρνητικά, να παρεξηγήσω ένα σχόλιο και να αντιδράσω αναλόγως. Επηρεάζοντας την κρίση μας, το αίσθημα της μοναξιάς υπονομεύει την ικανότητά μας να ασκούμε αυτοέλεγχο και να διαπραγματευόμαστε. Αυτό εξηγεί γιατί η μοναξιά φέρνει κι άλλη μοναξιά».

Θα λέγατε πως τα επίπεδα μοναξιάς είναι υψηλότερα στα αστικά κέντρα ή στις επαρχιακές πόλεις;

«Η έρευνα έδειξε πως υπάρχει μεγαλύτερη μοναξιά στις επαρχιακές πόλεις. Βέβαια, έχουν αλλάξει πολύ οι πόλεις τις τελευταίες δεκαετίες. Για παράδειγμα, έχει πέσει δραστικά η εγκληματικότητα, με αποτέλεσμα να γίνουν ελκυστικές για τους νεαρούς επαγγελματίες και τις οικογένειες. Επίσης, υπάρχουν πια πολλές δραστηριότητες στις οποίες συμμετέχει όλη η κοινότητα. Στο Σικάγο, για παράδειγμα, κάθε εβδομάδα, στη διάρκεια του καλοκαιριού, ο δήμος οργανώνει μια δωρεάν εκδήλωση στο κέντρο της πόλης -συναυλίες, θέατρο δρόμου κ.λπ.».

Μήπως η περίφημη μοναξιά των μεγαλουπόλεων δεν είναι παρά ένας ακόμη αστικός μύθος;

«Παλιότερα ήταν πιο απρόσωπα τα πράγματα, υπάρχουν και ένα σωρό ταινίες που περιγράφουν την κατάσταση. Τα τελευταία χρόνια, όμως, αυτό αλλάζει. Οι άνθρωποι έχουν συνειδητοποιήσει πόσο σημαντικό είναι το αίσθημα της κοινότητας κι έτσι είμαστε μάρτυρες ενός νέου φαινομένου - της ανάδυσης της γειτονιάς στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις. Σχηματίζονται κοινότητες κατοίκων που ενδιαφέρονται για τη γειτονιά τους και αυτό τους φέρνει κοντά. Στο παρελθόν λέγαμε, και έτσι ήταν, πως στις πόλεις κυριαρχούσε η αποξένωση. Σήμερα, όμως, παρατηρούμε να περιορίζεται το φαινόμενο της μοναξιάς στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Οι πόλεις μοιάζουν πολύ με τις νέες τεχνολογίες που έχουμε στη διάθεσή μας. Μπορούν να εντείνουν ή να απαλύνουν τη μοναξιά, ανάλογα με τη χρήση τους. Στις πόλεις, χάρη στις νέες τεχνολογίες, έχεις πολύ περισσότερες ευκαιρίες να συναντηθείς και να συνεργαστείς με άλλους ανθρώπους. Αλλά πρέπει να βγεις έξω, να συναντηθείς πρόσωπο με πρόσωπο. Εξακολουθεί να είναι ο μόνος τρόπος να φτιάξεις αληθινές σχέσεις».

Το αίσθημα της μοναξιάς μπορεί να συνδέεται ακόμη και με την πόλη στην οποία ζεις;

«Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία. Και γι' αυτό, ένας πολιτικός με όραμα για την κοινότητα που υπηρετεί μπορεί να κάνει σπουδαία πράγματα για να βελτιώσει και αυτόν τον δείκτη ποιότητας ζωής. Στο πλαίσιο της έρευνάς μας, μελετήσαμε τα επίπεδα μοναξιάς και στο εσωτερικό διαφορετικών ομάδων, και διαπιστώσαμε πως παίζει ρόλο η κοινότητα στην οποία κάποιος ανήκει. Να θυμίσω πως, πριν από εκατό χρόνια, ο Εμίλ Ντιρκέμ, στην περίφημη μελέτη του για την αυτοκτονία, είχε εντυπωσιαστεί από το εύρημά του πως σε μια δεδομένη κοινωνική ομάδα τα ποσοστά αυτοκτονιών παρέμεναν σταθερά για μια σημαντική χρονική περίοδο.

Δεν έχουμε αμφιβολίες, λοιπόν, πως το τονωμένο αίσθημα αλληλεγγύης είναι απαραίτητο για μια κοινότητα και είναι μέσα στις ευθύνες των τοπικών αρχόντων να ενισχύουν τους κοινωνικούς δεσμούς και να αυξάνουν έτσι το κοινωνικό κεφάλαιο της πόλης. Και μιας χώρας, αν θέλετε. Τα τελευταία οκτώ χρόνια, αυτό είναι κάτι που έχουμε σοβαρά παραμελήσει στις ΗΠΑ. Ενας από τους παράγοντες που επηρεάζουν την ζωή στο εσωτερικό μιας κοινότητας και αναπόφευκτα -και αποδεδειγμένα- τα επίπεδα μοναξιάς που συναντούμε μεταξύ των μελών της, είναι ο βαθμός κοινωνικής εμπιστοσύνης - όταν η πολιτική ηγεσία την υπονομεύει, ταυτόχρονα υπονομεύει και την ποιότητα ζωής των πολιτών».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Βίοι και Πολιτείες