Έντυπη Έκδοση

Η ακλόνητη προτομή

Οι αντιφατικές σχέσεις που διατηρούσαν οι κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις στη μεταπολεμική Ελλάδα με το καθεστώς του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική συμπυκνώνονται με κωμικοτραγικό τρόπο στην ιστορία μιας προτομής.

Πρόκειται για την προτομή του θεμελιωτή του ρατσιστικού κράτους στρατάρχη Γιάν Σματς, η οποία φιλοτεχνήθηκε από τον γλύπτη Βάσο Φαληρέα με παραγγελία ελλήνων ομογενών και τοποθετήθηκε στο ελληνικό κοινοβούλιο στις αρχές του 1954, με πρωτοβουλία του βασιλέως Παύλου. Η μαρμάρινη στήλη της προτομής φέρει την ακόλουθη επιγραφή: «Γιαν Κρίστιαν Σματς. Τον φιλόσοφον κυβερνήτην και της δικαιοσύνης υπέρμαχον εκ των ιδίων ανήγειραν οι κατά την Νότιον Αφρικήν Ελληνες, 1950».

Η τοποθέτηση του Σματς μέσα στη Βουλή και δίπλα σε μορφές της Αρχαίας Ελλάδας ήταν ασφαλώς παράξενη, εφόσον κανένας άλλος ξένος δεν τιμήθηκε ποτέ με παρόμοιο τρόπο από το ελληνικό κοινοβούλιο. Μέσα στο μετεμφυλιακό κλίμα δεν διαμαρτυρήθηκε κανείς. Επικράτησε ως δικαιολογία το γεγονός ότι κατά την περίοδο της Κατοχής και της απελευθέρωσης ο Σματς υποστήριξε τις ελληνικές θέσεις στους διάφορους διεθνείς οργανισμούς και στο πλαίσιο της βρετανικής κοινοπολιτείας. Αυτή τη «φιλελληνική» του στάση τραγούδησε ακόμα και η Σοφία Βέμπο: «Απ' όλους τους Συμμάχους μας / σ' Ανατολή και Δύση / ο Σματς και η Πατρίδα του / χίλια χρόνια να ζήσει».

Ηταν βέβαια κοινό μυστικό ότι η ξεχωριστή περιποίηση που επιφύλασσε το ελληνικό κράτος στον Σματς οφειλόταν στην ιδιαίτερα στενή σχέση του με τη βασιλική οικογένεια και ειδικότερα με τη Φρειδερίκη. Αλλωστε και η οδός Βουκουρεστίου μετονομάστηκε την ίδια περίοδο «οδός Γιάν Σματς». Η μετονομασία δεν κράτησε παρά λίγα χρόνια. Αλλά μικρό το κακό. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το ρέμα που βρισκόταν εκεί που ανοίχτηκε η Βουκουρεστίου ονομαζόταν Χεζοπόταμος.

Η προτομή ξεχάστηκε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '80, όταν το καθεστώς του απαρτχάιντ άρχισε να κλονίζεται από την κινητοποίηση του λαού της Νότιας Αφρικής και τη διεθνή κατακραυγή. Αναρωτηθήκαμε τότε από τις στήλες του περιοδικού «Σχολιαστής» για ποιο λόγο η Ελλάδα τιμάει ακόμα τον Γιαν Σματς (τ. 32, Νοέμβριος 1985, τχ. 35, Φεβρουάριος 1986). Ακολούθησαν διαβήματα των κομμάτων της αριστεράς και διαδοχικές επιστολές του Μανώλη Γλέζου προς τον πρόεδρο της βουλής Γιάννη Αλευρά με το αίτημα να απομακρυνθεί η προτομή.

Το ζήτημα έφτασε στην ολομέλεια του σώματος στις 11.11.1986. Για να πείσει τους συναδέλφους του, ο Αλευράς έπλεξε το εγκώμιο του Γιάν Σματς αναφερόμενος στην «φιλελληνικότητα» και την «πυριφλεγή ελληνικότητά του». Οσο για τις σχέσεις του Σματς με το ρατσιστικό καθεστώς, ο Αλευράς κατέφυγε στην εγκυκλοπαίδεια Γκραν Λαρούς, όπου αναφέρεται ότι ο Σματς «ανετράπη από τους σκληρούς εθνικιστές και ηγήθηκε της αντιπολιτεύσεως εναντίον των φυλετικών διακρίσεων». Τελικά με τις ψήφους του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ. αποφασίστηκε να παραμείνει η προτομή στη Βουλή.

Η ιστορική αλήθεια είναι βέβαια ότι ο πράγματι «φιλέλλην» Σματς υπήρξε ταυτόχρονα και ρατσιστής. Υποστήριζε ότι οι μαύροι μπαντού χαρακτηρίζονται ως φυλή από έναν «παιδισμό που έχει βιολογικές καταβολές», κατά συνέπεια δεν μπορούν να αυτοκυβερνηθούν. Οσο για τη σχέση του με τη θέσπιση του απαρτχάιντ, ήταν αυτός που νομοθέτησε τους περιορισμούς των αστικών ζωνών που αποτελούσαν μαζί με το νόμο για την έγγειο ιδιοκτησία το θεμέλιο της πολιτικής των λευκών έναντι των μαύρων. Ο Νέλσον Μαντέλα, αγορεύοντας στην ιστορική δίκη του το 1962 μνημόνευσε τις δυο φρικιαστικές σφαγές που διέταξε ο Σματς με θύματα κυρίως γυναίκες και παιδιά (1921 και 1923).

Ολα αυτά η ελληνική κυβέρνηση τα θυμήθηκε μόνο μετά την πτώση του απαρτχάιντ και την εκλογή του Μαντέλα στη θέση του προέδρου της Νότιας Αφρικής. Ο κ. Πάγκαλος που εκπροσώπησε το Συμβούλιο της Ε.Ε. στις επίσημες τελετές ορκωμοσίας της νέας ηγεσίας το Μάιο του 1994 στην Πρετόρια όταν ρωτήθηκε σχετικά από τον Σκάι, δήλωσε ότι εισηγήθηκε στον πρόεδρο της Βουλής Απόστολο Κακλαμάνη να μεταφέρει από τη Βουλή σε άλλο χώρο την προτομή, χαρακτηρίζοντας τον Σματς και φιλέλληνα και εμπνευστή του απαρτχάιντ. Ηταν καιρός. Γιατί τις ίδιες μέρες μετονομαζόταν η λεωφόρος Γιαν Σματς της Πρετόρια λεωφόρος Νέλσον Μαντέλα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Πολιτική
Στη στήλη
Ιός Κυριακής
Κύριο θέμα
Οι έλληνες φίλοι του απαρτχάιντ