Έντυπη Έκδοση

Περιπέτειες ενηλικίωσης

Νίκος Α. Μάντης

Το χιόνι του καλοκαιριού

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 376, ευρώ 18,99

Ο Νίκος Μάντης μάς εκπλήσσει για δεύτερη φορά. Η πρώτη ήταν προ τετραετίας, όταν πρωτοεμφανίστηκε, με τη συλλογή διηγημάτων «Ψευδώνυμο». Εντεκα διηγήματα, με παράδοξους τίτλους και ευρηματικούς μύθους, που κινούνται μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίωσης. Ολα σε πρώτη δημοσίευση, πολύ πέραν ενός πρωτόλειου. Με την ίδια αφηγηματική άνεση κάνει τη δεύτερη εμφάνισή του, δοκιμάζοντας τις δυνάμεις του στη μυθιστοριογραφία. Το αποτέλεσμα είναι ένα μυθιστόρημα, με ασυνήθιστο τίτλο και ενδιαφέρουσα υπόθεση. Πολυσέλιδο, χωρίς πλατειαστικές παρεκβάσεις και αδέξια περάσματα. Τα διηγήματα είναι ιστορίες γύρω από την ερωτική επιθυμία, όπως αυτή εκδηλώνεται στις ακραίες περιόδους του βίου, δηλαδή κατά την εφηβεία και το γήρας. Υπάρχει και ο θάνατος, περισσότερο, όμως, ως απειλή. Σύμφωνα με τον γενικό τίτλο της συλλογής, που δεν αντιστοιχεί σε κάποιο από τα διηγήματα, όπως συνηθίζεται, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ιστορίες ψευδωνυμίας, καθώς ο συγγραφέας παίζει με εικονικές ταυτότητες και ψευδαισθησιακές καταστάσεις. Στο ίδιο μυθοπλαστικό πλαίσιο κινείται και το μυθιστόρημα, ενώ διατηρεί το βασικό χαρακτηριστικό των διηγημάτων, εκείνο της αφηγηματικής ανατροπής του τέλους.

Ενα από τα διηγήματα, «Το ταμπελάκι», φαίνεται να συγγενεύει θεματικά με το διήγημα του Βιζυηνού «Το μόνον της ζωής μου ταξείδιον». Εκτυλίσσεται σ' ένα χωριό, με πρωταγωνιστές ένα μικρό παιδί και τον παππού του. Στον ίδιο τόπο και σε παραπλήσια ατμόσφαιρα τοποθετείται το μυθιστόρημα. Πιο συγκεκριμένα, σ' ένα παραλιακό χωριό της Αχαΐας, δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή και στην παλαιά εθνική οδό. Κεντρικός ήρωας είναι και πάλι ένα παιδί, οκτώ ετών. Μόνο που, αυτή τη φορά, ο παππούς, που περιγράφεται ξανά ως λεβεντάνθρωπος, έχει πεθάνει. Την οικογένεια, στο μυθιστόρημα, την αποτελούν οι δύο γονείς και η νονά του παιδιού, που είναι και η δεύτερη σύζυγος του παππού.

Το μυθιστόρημα ξεκινάει την ημέρα των γενεθλίων του παιδιού, όταν επιστρέφει η μητέρα του. Γυρίζει, όπως είχε φύγει από πριν ενάμιση χρόνο, απροειδοποίητα και αιφνιδιαστικά. Τότε, δεν το είχε αποχαιρετήσει, ενώ οι μεγάλοι δεν του είχαν δώσει καμία εξήγηση για την απουσία της. Οταν την ξαναβλέπει, δεν την αναγνωρίζει. Του γεννιέται, μάλιστα, η υποψία ότι δεν πρόκειται για την ίδια, αλλά για μια γυναίκα που της μοιάζει. Φτάνει να φαντάζεται ότι ο πατέρας του και η άγνωστη γυναίκα εξυφαίνουν πλεκτάνη με θύμα τη μητέρα του. Οσο για τη νονά του, το μοναδικό πρόσωπο που εμπιστεύεται, δεν αποτελεί αξιόπιστο μάρτυρα, γιατί, μετά το εγκεφαλικό, πάσχει από προσωπαγνωσία. Παραπλήσια, δηλαδή, περίπτωση με τον βασικό ήρωα στο πρόσφατο μυθιστόρημα του Γιώργου Ζαρκαδάκη, «Οδηγός επιβίωσης». Μπορεί να δει τα πάντα, εκτός από τα πρόσωπα των ανθρώπων. Οπότε το παιδί επωμίζεται τον ρόλο του ντετέκτιβ, σε μια ιστορία μυστηρίου, που γίνεται όλο και πιο περίπλοκη.

Το μυθιστόρημα συγγενεύει με το παλαιότερο διήγημα, που προαναφέραμε, και ως προς τον τρόπο της αφήγησης, ο οποίος και στα δύο πεζά αποβαίνει καθοριστικής σημασίας, αφού, χάρη σε αυτόν, δημιουργείται μια αγωνιώδης και αβέβαιη προσμονή. Αφηγητής είναι ένας ενήλικας -στα 32, προσδιορίζεται στο μυθιστόρημα-, ο οποίος διηγείται όσα έζησε ως παιδί. Δεν λειτουργεί, όμως, ως ένας γνώστης αφηγητής, που σπεύδει να διαλευκάνει τις όποιες συγχύσεις δημιουργεί η παιδική πρόσληψη των γεγονότων. Αντιθέτως, ταυτίζεται με τον παρελθοντικό εαυτό του, χωρίς να προδίδει την πληρέστερη γνώση και εμπειρία του. Μόνο σε σύντομες παρεκβάσεις, καθώς προχωράει η αφήγηση, εξηγεί το πώς γίνεται και έχει τόσο πιστή ανάμνηση των παιδικών του χρόνων. Για να βοηθήσει τη μνήμη του καταφεύγει στις ταινίες των 35 (! = οκτώ) χιλιοστών, που τραβούσαν οι οικογένειες πριν προκύψουν οι βιντεοταινίες, καθώς και στις πρώτες ελληνικές σειρές της τηλεόρασης. Γεννημένος ο αφηγητής το 1975, ανήκει στην πρώτη γενιά Ελλήνων που μεγάλωσαν με την τηλεόραση. Αυτές είναι τα υποκατάστατα «της διάσημης μαντλέν στο στόμα του συγγραφέα», όπως παρατηρεί, κάνοντας πλάγια αναφορά στον Προυστ, που στάθηκε ο κορυφαίος χρήστης αυτής της αφηγηματικής μεθόδου.

Η οπτική του παιδιού είναι περιορισμένη. Οσα δεν μπορεί να αντιληφθεί, τα αναπληρώνει με σκηνές από τα αγαπημένα του κόμικς και παραστάσεις από τα εφηβικά μυθιστορήματα. Καλπάζουσα η φαντασία του, γεμίζει τα κενά με τέρατα και εξωπραγματικά πλάσματα, προσθέτοντας στο μυθιστόρημα υπερρεαλιστικές πινελιές. Στην αφήγηση παρεμβάλλονται, όπως και στα διηγήματα, προτάσεις εντός παρενθέσεως, που δίνουν πραγματολογικές διευκρινίσεις ή και διαφορετικές εκδοχές. Δείχνουν σαν ένα, εκ των υστέρων, ορθολογιστικό συμπλήρωμα.

Το παιδί ήταν στενά δεμένο με τη μητέρα του. Με φροϋδικούς όρους, πρόκειται για μια οιδιπόδεια αφοσίωση στη φάση της κορύφωσης, με τον πατέρα στη θέση του αντίζηλου. Οταν εκείνη φεύγει, το παιδί συγκράτησε εικόνες, ήχους, μυρωδιές. Προπαντός μυρωδιές. Με την όσφρηση προσπαθεί να καταλήξει αν η καινούρια είναι η πραγματική του μητέρα. Ωστόσο, στην περίπτωσή του, μεγάλο ρόλο παίζουν και οι ήχοι. Κι αυτό, γιατί με τη μητέρα του μιλούσαν τη γλώσσα της πατρίδας της. Τη «χιονολαλιά», όπως την αποκαλούσαν, γιατί η πατρίδα της ήταν μια χιονισμένη χώρα. Με άλλα λόγια, μια «πατρίδα από βαμβάκι», όπως στο μυθιστόρημα της Ελενας Χουζούρη. Μόνο που εδώ δεν πρόκειται για την Τασκένδη, αλλά για τα μέρη των Ποντίων στη Μαύρη Θάλασσα. Το παιδί ταυτίζει τον χειμώνα με τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ. Συνονόματός του ο σοβιετικός πρόεδρος, πέθανε τον Νοέμβριο του 1982, τον πρώτο χειμώνα, που εκείνο πέρασε χωρίς τη μητρική ζεστασιά. Στη μακρινή πατρίδα της μητέρας του κρύβονταν τα φοβερά μυστικά που σκιάζαν τη ζωή της. Από εκεί έρχεται ο βίαιος άντρας, που αναστατώνει και ανατρέπει τον παιδικό του κόσμο.

Ο Μάντης στήνει δύο χωριστούς κόσμους: τον κόσμο των παιδιών και τον κόσμο των μεγάλων. Ο πρώτος είναι άγριος, σχεδόν πολεμοχαρής, με τη φιλία, όχι ένα τρυφερό συναίσθημα, αλλά μάλλον μια αμυντική συμμαχία των πιο αδύναμων. Κυρίαρχη έγνοια τους, ακόμη και όταν παίζουν, είναι η διεκδίκηση της αρσενικής τους ταυτότητας. Χαρακτηριστικοί οι τύποι των παιδιών, καθορίζονται, εν πολλοίς, από την κοινωνική τους τάξη. Ο κόσμος των μεγάλων απαρτίζεται από τα πρόσωπα της οικογένειας και τους χωρικούς, οι οποίοι, μέσα από την οπτική του παιδιού, προβάλλουν σαν ένας χορός απειλητικών προσώπων.

Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε δύο μέρη και επίλογο. Σε καθένα από αυτά η αφήγηση του παιδιού συμπληρώνεται από ένα συντομότερο κεφάλαιο με το ημερολόγιο, που κρατούσε η μητέρα του κατά την απουσία της. Οι κοφτές, σχεδόν τηλεγραφικές φράσεις αποτυπώνουν την ψυχική της διάθεση, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα την αντικειμενική διάσταση των πραγμάτων. Ο επίλογος έρχεται ως συμπλήρωμα όσων ανιστορούνται στο ημερολόγιο. Εκεί, η επιτάχυνση του ρυθμού αφήγησης υποβάλλει τη διαφορετική διάθεση του ήρωα, δείχνοντας πόσο σκληρός μπορεί να γίνει ένας έφηβος, σε αντίθεση με τον συναισθηματισμό του παιδιού αλλά και του ώριμου άντρα.

Το γοητευτικότερο μέρος του βιβλίου είναι ο κορμός, που θα μπορούσε να εκληφθεί και ως ένα μυθιστόρημα διάπλασης, παραπέμποντας ηθελημένα, όπως δείχνουν οι νύξεις, σε αντίστοιχα εφηβικά μυθιστορήματα και κυρίως σ' εκείνα του Ντίκενς. Η περιπέτεια της ενηλικίωσης αρχίζει εκεί όπου τελειώνει ο οικείος χώρος του χωριού, σ' ένα ξενοδοχείο επί της παλαιάς εθνικής οδού. Η εξερεύνηση του αγνώστου ταυτίζεται με την πρώτη ανίχνευση του ανοίκειου θηλυκού στοιχείου, το οποίο φανερώνεται με τη μορφή μιας αθηναίας κοπέλας και της ημιπαράλυτης μητέρας της. Ο Μάντης ζωντανεύει με τους δικούς του τρόπους την ατμόσφαιρα των «Μεγάλων προσδοκιών». Το παιδί, όπως ο Πιπ του Ντίκενς, χαμένο και αυτό στις ψευδαισθήσεις του, αντιμετωπίζει με θάρρος τον τρομακτικό Ρώσο, έναν κατάδικο σαν εκείνον του Ντίκενς, εδώ, ωστόσο, όχι κυριολεκτικά, αλλά της μοίρας του, ενώ αναζητά τη συντροφιά των δύο γυναικών, που έρχονται από έναν διαφορετικό κόσμο, κοινωνικά υψηλότερο. Μόνο που η κυρία Υβόννη του Μάντη δεν είναι πανούργα, όπως η Μις Χάβερσαμ, ούτε η κόρη της, η Μαρισόλ, άκαρδη, όπως η Εστέλα του Ντίκενς. Οι ήρωες του Μάντη είναι ευάλωτοι, με μια ρομαντική χροιά, όπως δείχνει και το τέλος που επιλέγει για το μυθιστόρημά του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου