Έντυπη Έκδοση

Εθνικό Θέατρο

«Παραμύθι χωρίς όνομα» στην εποχή του Μνημονίου

Ενας ρεμπεσκές βασιλιάς, μια κατεστραμμένη χώρα κι ένα ρομαντικό βασιλόπουλο που θα φέρει αξιοπρέπεια και ειρήνη. Εκατό χρόνια πριν έγραψε η Πηνελόπη Δέλτα το αριστουργηματικό βιβλίο της. Η Παιδική Σκηνή του Εθνικού το μεταφέρει μπιτάτο και οικολογικό στο σήμερα. Η διασκευή του Καμπανέλλη και οι μουσικές του Μάνου Χατζιδάκι από το 1960 κάνουν το στοίχημα ακόμα πιο ενδιαφέρον. Τουλάχιστον για τους γονείς

Η χώρα «Μοιρολατρία» έχει βασιλιά τον «Αστόχαστο» που θέλει μόνο να καλοπερνά. Μια Αυλή από «Πανούργους» κλέβει ασύστολα το θησαυροφυλάκιο. Ο λαός υποφέρει, αλλά ταυτόχρονα επιδεικνύει και υπερβολική... πονοψυχία: «Αφήνουμε ελεύθερο όποιον πιάνουμε να κλέβει γιατί σκεφτόμαστε ότι οι άλλοι έκαναν χειρότερα», παραδέχονται. Οξυδερκές κι απογοητευμένο, το νεαρό βασιλόπουλο θέλει, μετά απ'όλα αυτά, να φύγει με την αδελφή του στο εξωτερικό!

Μοιάζει με σύγχρονη, ελληνική, πολιτική αλληγορία. Κι όμως γράφτηκε πριν από 100 χρόνια ακριβώς. Ηταν το 1910 όταν πρωτοεκδόθηκε το «Παραμύθι χωρίς όνομα» της Πηνελόπης Δέλτα, που δεν έζησε καν τα περιπετειώδη κεφάλαια της πρόσφατης Ιστορίας μας: γεννημένη το 1874, αυτοκτόνησε στις 2 Μαΐου του 1941, τη μέρα που μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα. Το αριστούργημά της πέρασε, όμως, στη νεότερη καλλιτεχνική μας ιστορία, κυρίως χάρη σε μια παράσταση του 1959. Τότε το «Νέο Θέατρο» του Βασίλη Διαμαντόπουλου είχε ανεβάσει το «Παραμύθι χωρίς όνομα» στην ελεύθερη διασκευή για ενηλίκους του Ιάκωβου Καμπανέλλη, με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. Από εκείνη την παράσταση έμειναν τα οκτώ εμβληματικά τραγούδια που, με στίχους του Καμπανέλλη, δισκογραφήθηκαν το '65 με τον Λάκη Παππά και κυκλοφόρησαν μαζί με τον «Ματωμένο γάμο». Εκτοτε υπήρξαν κι άλλες απόπειρες ανεβάσματος του έργου, οι περισσότερες όμως θύμιζαν κυρίως Καμπανέλλη και λιγότερο Δέλτα. Διαφορετική πρόθεση έχει η Παιδική Σκηνή του Εθνικού Θέατρου.

Επίκαιρο περιεχόμενο

Το τόσο επίκαιρο, αλληγορικό περιεχόμενο, αλλά και η ξεχωριστή πορεία του ίδιου του έργου μέσα στα χρόνια πολλαπλασιάζουν προφανώς τις ευθύνες όποιων καταπιάστηκαν σήμερα με το «Παραμύθι χωρίς όνομα». Πολύ περισσότερο αφού το επιχειρούν για μια παιδική παράσταση. Πάντως, αυτό κάνει ο Τάκης Τζαμαργιάς, σκηνοθετώντας για την Παιδική Σκηνή το αριστούργημα της Δέλτα, σε διασκευή δική του και του Βαγγέλη Ραπτόπουλου και μουσική του Δημήτρη Μαραμή. Απ'ό,τι φαίνεται, έλυσαν τον γόρδιο δεσμό επιλέγοντας να σταθούν απέναντι στο έργο της Δέλτα σαν να ήταν θεατρικά και μουσικά «παρθένο». Το διαπιστώσαμε και ιδίοις όμμασι «υποκλέπτοντας» μερικές εικόνες απ' τις πρόβες...

Ενα λεπτό πριν, ο Πέτρος Σπυρόπουλος χαλαρώνει τραγουδώντας μόνος του τον «Βραχνό προφήτη» του Θανάση Παπακωνσταντίνου. Ενα λεπτό μετά συστρατεύεται με τον υπόλοιπο θίασο, που παίρνει θέση εκατέρωθεν των καθισμάτων. Στη σκηνή βρίσκονται μόνον η Αλεξάνδρα Αϊδίνη (Ρηνούλα) κι ο Μάνος Καρατζογιάννης (Βασιλόπουλο). «Κοιμούνται» ανάμεσα σε σκηνικά φτιαγμένα από σκουπίδια. Το σύνθημα δίνει η έναρξη της μουσικής: ηλεκτρονική, «μπιτάτη» και υποβλητική, φτιάχνει αμέσως ατμόσφαιρα. Ο θίασος κατηφορίζει. Γρήγορα αντιλαμβάνεται κανείς την αποστολή του: υποδύονται τα καμένα και ακρωτηριασμένα «δέντρα» της «Μοιρολατρίας». Ολοι μαζί αφηγούνται καλύτερες εποχές ανθοφορίας. Και με υπόκρουση το ωραίο μουσικό μοτίβο του Μαραμή, τραγουδούν: «Στη χώρα των Μοιρολατρών, παντού απλώνεται ερημιά, στη σκοτεινιά των ουρανών, πετούν του φόβου τα πουλιά. Στη χώρα των Μοιρολατρών, τα σύνορα έχουν χαθεί, ποιος είναι ποιος δεν ξέρει πια και δεν ρωτάει το γιατί». Στη σκηνή πια, εκτελούν μια «ρομποτική» μοντέρνα χορογραφία...

Η παρουσία ενός Χορού από «Δέντρα» «παρεισέφρησε» στην αφήγηση της Δέλτα κατ'επιλογήν του σκηνοθέτη, εξυπηρετώντας διπλό στόχο: υποστηρίζοντας το οικολογικό μήνυμα της παράστασης και δίνοντας μια χορωδιακή λύση για την ερμηνεία των τραγουδιών.

Ανάμεσα στις σκηνές που «περνά» ο θίασος, πετυχαίνουμε και μια από τις πιο χαριτωμένες, συμβολικές κι αναγνωρίσιμες στο «Παραμύθι χωρίς όνομα»: στο βασίλειό του ο «Αστόχαστος» (Δημήτρης Φραγκιόγλου) ξαπλώνει, ξύνεται και βαριέται, όσο ο υπασπιστής «Πανούργος» (Στράτος Χρήστου) προσπαθεί κρυφά κάτι να αρπάξει. Η άφιξη ενός δώρου από τον άρχοντα του διπλανού βασιλείου και θείο του «Αστόχαστου» σπάει τη μονοτονία. Ολοι συγκεντρώνονται για να θαυμάσουν το περίτεχνο περιτύλιγμα και να ακούσουν την επιστολή που το συνοδεύει. Ο «θείος» συμβουλεύει τον «ανιψιό» του να εκτιμήσει το περιεχόμενο γιατί «αν καταλάβεις τι σημαίνει, τότε θα ωφεληθείς». Οταν το αστραφτερό περιτύλιγμα φεύγει, στα χέρια του απορημένου βασιλιά μένει μια γαϊδουροκεφαλή. Κι όμως μόνον το βασιλόπουλο αντιλαμβάνεται αμέσως τη μέγιστη πολιτική προσβολή...

Οικονομική εξαθλίωση και παιδιά

Το έργο άλλωστε ήταν εξ αρχής πολιτική αλληγορία. Αλλά κι ένα από τα γοητευτικότερα κλασικά παιδικά αναγνώσματα της ελληνικής λογοτεχνίας. Αυτός ήταν ο βασικός λόγος που ο Τάκης Τζαμαργιάς πρότεινε για την Παιδική Σκηνή του Εθνικού το «Παραμύθι χωρίς όνομα» - έχοντας ωστόσο στο πίσω μέρος του μυαλού του την επικαιρότητά του. «Η δυσκολία», παραδέχεται, «ήταν να μεταγράψουμε το κείμενο που είχε ήδη δοκιμαστεί δραματουργικά από τον Καμπανέλλη, ο οποίος το είχε προσαρμόσει στις ανάγκες εκείνης της εποχής και βέβαια του ενήλικου κοινού. Η δική μας προσπάθεια ήταν να το αντιμετωπίσουμε ως μια πολιτική παραβολή, στο πλαίσιο του παραμυθιού που είχε ορίσει η Δέλτα. Αναζητήσαμε έναν τρόπο να μιλήσουμε για την απογοήτευση του ανθρώπου μπροστά στην οικονομική εξαθλίωση, σε παιδιά που βομβαρδίζονται από τέτοιες ειδήσεις, λέγοντάς τους πώς μπορεί καθένας να παλέψει για το κοινό καλό. Προσέξαμε να μη διολισθήσουμε στον διδακτισμό, αλλά αντίθετα να καλλιεργήσουμε έναν γόνιμο προβληματισμό που θα δώσει τη δυνατότητα στον δάσκαλο ή στον γονιό για περαιτέρω συζητήσεις». Ακριβώς π.χ. για την αποφυγή του διδακτισμού, οι ηρωίδες-κλειδιά «Κυρα-Φρόνηση» και «Γνώση» δεν συμβουλεύουν κατά πρόσωπο «δασκαλίστικα» το βασιλόπουλο, αλλά στήνουν μια παράσταση κουκλοθέατρου.

Στα ερείπια της τεχνολογίας

Ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος, με σπουδές παιδαγωγικής στο ενεργητικό του, έχει σχέση με το σινεμά (νουβέλες του έχουν γίνει ταινίες) και λιγότερο με το θέατρο. Στο παιδικό, μάλιστα, κάνει μια «πρωτιά». Φυσικά είχε διαβάσει κι εκείνος παιδί το «Παραμύθι χωρίς όνομα». Χρειάστηκε να το ξαναδιαβάσει, όταν ο Τάκης Τζαμαργιάς, παλαιός συμφοιτητής του και όψιμος συνεργάτης του (όπως στη φεστιβαλική παράσταση-μελέτη του λόγου του Χειμωνά που ανέβηκε στην Πειραιώς), του πρότεινε τον περασμένο Ιούλιο να διασκευάσει το έργο για παιδιά. Κι έτσι ο Ραπτόπουλος ξανάζησε τα δεινά της «Μοιρολατρίας» ή τα... αειθαλή «στραβά της Ανατολής, σε συνδυασμό με τον βαλκανικό παροξυσμό».

Δεν θέλησε ωστόσο να επικαλεστεί καθόλου την εκδοχή του Καμπανέλλη. Αντίθετα, προτίμησε να κοιτάξει μπροστά και, με απόλυτο σεβασμό στη Δέλτα, να φανταστεί τη «Μοιρολατρία» ως μια χώρα-απομεινάρι κάποιας τεράστιας μελλοντολογικής καταστροφής. Ετσι, καταστάσεις γνώριμες στα σημερινά παιδιά, παρεισφρέουν στην παράσταση. Π.χ. η θεατρική αφήγηση ξεκινά Χριστούγεννα που, λόγω κλιματικών αλλαγών, έρχονται με... καύσωνα: «Η "Μοιρολατρία" ζει στα ερείπια μιας υπερτεχνολογικής εποχής, επιστρέφοντας αναγκαστικά σ' ένα Μεσαίωνα...».

Ο συγγραφέας χώρισε το έργο σε τρεις πράξεις, «Παρακμή», το «Κοινό Καλό» κι ο «Πόλεμος». Ακολουθούν όσο το δυνατόν πιστότερα το βιβλίο, επιτρέποντας βέβαια στον Ραπτόπουλο να δίνει έμφαση σε μια διαπίστωσή του. «Το βασιλόπουλο», λέει, «ανταποκρίνεται σε μια δική μας υπαρξιακή αγωνία. Είναι ένας ήρωας που κατοικεί μέσα μας ως η πιο ανιδιοτελής, δονκιχωτική πλευρά μας». Ξεκαθαρίζει πως προσπάθησε να μείνει πιστός στη Δέλτα. Παρέδωσε τη διασκευή του στον Τάκη Τζαμαργιά κι εκείνος, με γνώμονα σκηνοθεσία, πρόβες και ηθοποιούς, έκανε μια διασκευή της διασκευής, κρατώντας, όπως επισημαίνει με τη σειρά του, «όχι το γράμμα, αλλά το πνεύμα της Δέλτα». *

info:Πρεμιέρα στις 12/10, στην Παιδική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε διασκευή Β. Ραπτόπουλου - Τ. Τζαμαργιά, σκηνοθεσία Τ. Τζαμαργιά, σκηνικά Γ. Θεοδωράκη, κοστούμια Κ. Μακ Λέλλαν, μουσική Δ. Μαραμή, κίνηση Ζ. Χατζηαντωνίου, βίντεο Π. Ράππα, φωτισμούς Κ. Μαραγκουδάκη.

Παίζουν οι: Αλεξάνδρα Αϊδίνη, Δημήτρης Βέργαδος, Γρηγόρης Γαλάτης, Σοφιάννα Θεοφάνους, Μαίρη Λούση, Μάνος Καρατζογιάννης, Κωνσταντίνος Καρβέλης, Μιχάλης Κοιλάκος, Πέτρος Σπυρόπουλος, Φωτεινή Τιμοθέου, Δημήτρης Φραγκιόγλου, Κατερίνα Φωτιάδη, Στράτος Χρήστου.

«Ζήτω η πατρίδα» χωρίς φόβο και πάθος

Το κείμενο της Πηνελόπης Δέλτα μεταφερμένο στο παιδικό θέατρο έθετε εξ αρχής μερικούς προβληματισμούς. Στο πρωτότυπο π.χ. οι κλέφτες και προδότες της πατρίδας οδηγούνται στην κρεμάλα. «Στην παράστασή μας προτιμήσαμε να συνετίζονται και να δουλεύουν μαζί με όλους τους υπόλοιπους για το κοινό καλό», διευκρινίζει ο σκηνοθέτης. Διαφορετική άποψη είχε ωστόσο ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος που, αν και αναγνωρίζει πως πολλοί γονείς κι εκπαιδευτικοί είναι κατά της βίας τέτοιων σκηνών, παρατηρεί πως «τα σημερινά παιδιά τρελαίνονται με το "γκόθικ" του Χάρι Πότερ π.χ.». Ο σκηνοθέτης πάντως προτίμησε για λόγους λειτουργικότητας να μην αναπαριστώνται ούτε οι πολεμικές σκηνές. Εξ ου και τα βίντεο του Παναγιώτη Ράππα.

Οσο για την έννοια της «πατρίδας» που, αν στο «Παραμύθι» της Δέλτα είναι η βασικότερη αναφορά, σήμερα είναι πεδίο διαφόρων παρεξηγήσεων, ο Τζαμαργιάς απαντά: «Οι έννοιες "πατρίδα" και "πατριωτισμός" έχουν γίνει συχνά αντικείμενο πατριδοκαπηλίας. Απ' την άλλη δεν θα μιλάμε γι' αυτές για τον φόβο της παρεξήγησης; Οταν ο Βρετανός μιλάει δηλαδή για την πατρίδα του, γιατί δεν αντιδρούμε; Το θέμα είναι ο τρόπος που θα αναπτυχθεί στη σκηνή να μην είναι σχηματικός, αλλά ζεστός και ουσιαστικός. Και τα "ζήτω η πατρίδα" που ακούγονται δεν καταλαβαίνω σε τι μπορεί να ενοχλήσουν, όταν καλούν σε προσπάθεια για το γενικό καλό. Μήπως επειδή ζούμε σε εποχή που βασιλεύει ο ατομισμός;».

Ισως όμως το μεγαλύτερο πρόβλημα που έπρεπε να λύσει η παράσταση είναι ότι εκ των πραγμάτων όφειλε να είναι εύληπτη σε διαφορετικές ηλικιακές κατηγορίες: από παιδιά δημοτικού και των πρώτων τάξεων του Γυμνασίου, μέχρι γονείς και εκπαιδευτικούς. Εδώ την απάντηση μοιάζει να δίνει το ίδιο το «πολυεπίπεδο και πολυπρισματικό», κατά τον Ραπτόπουλο, «έργο της Δέλτα». Κάθε ηλικία το προσλαμβάνει κατά περίσταση: οι μικρότεροι απλά σαν παραμύθι που μάλιστα «φέρει», τονίζει ο Τζαμαργιάς, «όλα τα αναγνωρίσιμα στοιχεία: βασιλιάς, βασιλοπούλα, θετικοί ήρωες, "κακοί" κ.λπ.».

Μινιμαλιστική μουσική για παιδικά αυτιά

Πρόβλημα θα μπορούσε να είναι το, ανεξίτηλης χατζιδακικής σφραγίδας, μουσικό «παρελθόν» του έργου.

Δημήτρης Μαραμής, ο συνθέτης Δημήτρης Μαραμής, ο συνθέτης Το ανέλαβε ο Δημήτρης Μαραμής που, με σπουδές σύνθεσης και πιάνου στο Royal Welsh College of Music and Drama, μπορεί να είναι μόλις 35 ετών, καταμετρά όμως ήδη 34 θεατρικές συνεργασίες. Ανάμεσα στις παραστάσεις με δική του μουσική υπήρξε πέρυσι από ένα παιχνίδι της τύχης και «Ο ματωμένος γάμος» του Λόρκα (ΚΘΒΕ, 2009, σε σκηνοθεσία Γ. Ιορδανίδη). Αρα δεν «αναμετράται» πρώτη φορά με μουσική του Χατζιδάκι. «Και τότε και τώρα κινήθηκα», ξεκαθαρίζει, «σε εντελώς διαφορετικό μουσικό δρόμο. Χρησιμοποίησα για τα τραγούδια μια έντελώς σύγχρονη ηλεκτρονική μουσική. Τα σημερινά παιδιά είναι εξαιρετικά εξοικειωμένα με την "μπιτάτη" μουσική. Εδώ λοιπόν επεδίωξα να γράψω μικρά μοτίβα ρυθμικότερης μουσικής που παραπέμπει στον μινιμαλισμό -με αναφορές στον "τρόπο" του Φιλιπ Γκλας και του Μάικλ Νάιμαν. Η προσπάθειά μου ήταν να είμαι όσο γίνεται πιο πρωτότυπος -χωρίς τις κοινοτοπίες της κακώς εννοούμενης παιδικής μουσικής. Κι επίσης προσπάθησα η μουσική να "βγάζει" τον λόγο προς τα έξω ξεκάθαρα».

Τα τραγούδια του Μαραμή μοιάζουν με Χορικά. Οσο για τους στίχους... «είναι επίσης δικοί μου! Ψάχναμε στιχουργό, έκανα κάτι προσχέδια και άρεσαν». Τώρα πια ο Δημήτρης Μαραμής μπορεί να διαπιστώνει: «Δύο είναι τα δυσκολότερα θεατρικά είδη: το παιδικό και το αρχαίο δράμα. Οποιος καταφέρνει να γράψει καλή μουσική για παιδικό, μπορεί να στραφεί και στα Χορικά...».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Θέατρο
Τελευταίες ειδήσεις στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός
«Θεσμοφοριάζουσες» στο Ανοιχτό Θέατρο άλσους Βεΐκου
Εισαγωγικές Εξετάσεις στην ανώτερη σχολή δραματικής τέχνης «δήλος»
«ΡΑΜΟΝΑ travel / η γη της καλοσύνης»
Ο Μichelangelo Pistoletto στα Αισχύλεια
Μικρούτσικος, Κότσιρας, Αντωνοπούλου στο Φεστιβάλ Αμαρουσίου