Έντυπη Έκδοση

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΙΚΗ:ΑΠΟ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΞΑΓΩΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΝΑ ΕΞΑΦΑΝΙΣΤΕΙ

Ο γίγαντας έχει πήλινα πόδια

Κουίζ: Ποια ελληνική τέχνη κατάφερε να επιβιώσει σχεδόν 8.000 χρόνια, αλλά κινδυνεύει σήμερα να εξαφανιστεί; Κι ενώ υπάρχουν πρώτη ύλη, μάστορες, τεχνογνωσία, η διδασκαλία της δεν έχει ενταχθεί στα αναλυτικά προγράμματα του υπουργείου Παιδείας;

Χώμα από τις Μαργαρίτες χρησιμοποιεί ο Γ. Δαλαμβέλας Χώμα από τις Μαργαρίτες χρησιμοποιεί ο Γ. Δαλαμβέλας Η ελληνική αγγειοπλαστική ασθενεί, παρότι θα μπορούσε να είναι εύρωστος παραγωγικός και εξαγωγικός τομέας της ελληνικής οικονομίας. Κατά καιρούς υπήρξαν προγράμματα κυρίως μέσω του ΕΟΜΜΕΧ, ενώ έγιναν σημαντικά βήματα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση (Μαρούσι, Αίγινα, Θραψανό και Μαργαρίτες στην Κρήτη, Λέσβος κ.α.), που έδωσαν ώθηση.

Ο κανόνας, όμως, ήταν αποσπασματικές προσπάθειες, με θεωρητικές προσεγγίσεις και χωρίς συνέχεια. Ισως, διότι ουδέποτε υπήρξε ένας ενιαίος φορέας διαχείρισης, αφού η αγγειοπλαστική πάσχει από... διχασμό προσωπικότητας: άλλοτε θεωρείται τέχνη (υπουργείο Πολιτισμού) κι άλλοτε χειρωνακτικό επάγγελμα (υπουργείο Ανάπτυξης).

Η ελληνική αγγειοπλαστική πέρασε μεγάλη κρίση στις δεκαετίες '50 και '60 λόγω εξέλιξης της τεχνολογίας, όταν πλαστικό και αλουμίνιο αντικατέστησαν είδη κεραμικής στην καθημερινή ζωή. Δεκάδες παραδοσιακά εργαστήρια έκλεισαν, διότι:

- Η μεταφορά νερού έπαψε να γίνεται με πήλινα σκεύη.

- Καταργήθηκαν ξυλόφουρνοι και κεραμικά σκεύη φαγητού, λόγω ηλεκτρικών κουζινών.

- Ψυγεία αντικατέστησαν πήλινα αντικείμενα, που χρησιμοποιούνταν ως αποθηκευτικοί χώροι.

Υπήρξε μαζική παραγωγή βιομηχανοποιημένων κεραμικών από το εργοστάσιο του Κεραμεικού ώς τη δεκαετία του '80, που έκανε εξαγωγές αλλά έκλεισε.

Εστω και με σημαντικές απώλειες, η ελληνική παραδοσιακή κεραμική επανέκαμψε. Σ' αυτό βοήθησαν:

* Η άνοδος του τουρισμού στη χώρα μας με την παραγωγή πήλινων ενθυμημάτων, που άνοιξε και τη στρόφιγγα των εξαγωγών.

* Η μόδα. Αυξήθηκε λ.χ. η ζήτηση σε διακοσμητικά πιθάρια και στάμνες για μπαλκόνια και κήπους.

* Η διάδοση των τζακιών και των τηλεοπτικών παραγωγών μαγειρικής, που οδήγησαν σε κάθετη αύξηση της ζήτησης σε γάστρες και άλλα κεραμικά είδη κουζίνας!

* Η ανάπτυξη του Διαδικτύου.

Ομως, αφενός η διεθνής οικονομική συγκυρία, αφετέρου η μαζική παραγωγή βιομηχανοποιημένων κεραμικών και οι απομιμήσεις απειλούν ξανά το ελληνικό κεραμικό, που αδυνατεί ν' ανταγωνιστεί σε τιμές τις χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ και ιδίως τις ασιατικές. Η πολιτεία οφείλει να στρέψει επιτέλους με σοβαρότητα το βλέμμα στην ελληνική αγγειοπλαστική διότι:

1ον. Πέρα από τα τυποιημένα ελληνικά κεραμικά υπάρχουν τα χειροποίητα, που είναι μικρά έργα τέχνης.

2ον. Ορισμένα πήλινα αντικείμενα, π.χ. το αρχαγγελίτικο πιάτο της Ρόδου, το πιθάρι του Θραψανού Κρήτης, τα σιφνέικα αγγεία, δεν τα συναντάμε αλλού στον κόσμο.

3ον. Τα ελληνικά κεραμικά σκεύη κουζίνας είναι φτιαγμένα με βάση τις αυστηρές διεθνείς προδιαγραφές για το μαγείρεμα τροφίμων.

Ουσιαστικά, πρόκειται για ώρα μηδέν για τα ελληνικά παραδοσιακά κεραμικά, που πληρώνουν την αδιαφορία και την άγνοια των ελληνικών κυβερνήσεων, οι οποίες απέφυγαν ν' ακολουθήσουν ολοκληρωμένη στρατηγική σε ό,τι αφορά την προβολή, προώθηση και διάθεσή τους. Ακόμη κι έξω από τα ελληνικά μουσεία, τα τουριστικά μαγαζιά πωλούν αντίγραφα και απομιμήσεις κατά 90% από την Κίνα, την Ταϊβάν...

Τα προβλήματα

Τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν σήμερα οι Ελληνες αγγειοπλάστες:

* Η πρώτη ύλη για την κατασκευή αξιόλογων κεραμικών είναι ακριβή, αφού αγγίζει το 20-40% της χονδρικής τιμής του προϊόντος. Υπάρχει το Ελληνικό Κέντρο Αργιλομάζης, που παράγει πρώτη ύλη από ελληνικά χώματα, αλλά δεν επαρκεί.

Με εξαίρεση τα κρητικά εργαστήρια, ο πηλός ως επί το πλείστον εισάγεται από Αγγλία και Ιταλία, σε ποσοστό 50%-60% για τα καλλιτεχνικά κεραμικά και περίπου 80% για τα πυρίμαχα κεραμικά. Ενώ η Ελλάδα διαθέτει κατάλληλο χώμα για εξειδικευμένα κεραμικά, δεν έχει γίνει σωστή οργάνωση ώστε να παραχθούν ικανές ποσότητες πηλού και να μειωθούν οι εισαγωγές.

* Δεν έχει γίνει συστηματική προβολή-διαφήμιση των ελληνικών κεραμικών, ούτε στην εγχώρια αγορά ούτε στο εξωτερικό, ώστε ν' αποφεύγονται οι απομιμήσεις.

* Παρατηρούνται προβλήματα στη διάθεση των προϊόντων λόγω υψηλού κόστους μεταφοράς.

* Εχει μειωθεί η ζήτηση κεραμικών από τουρίστες. Αφενός διότι μειώθηκε η αγοραστική τους δύναμη λόγω διεθνούς κρίσης, αφετέρου επειδή τα φτηνά τουριστικά πακέτα εγκλωβίζουν τους τουρίστες στα ξενοδοχεία, οπότε δεν έχουν οι ίδιοι άποψη για τις αγορές τους.

* Μολονότι υπάρχει η δυνατότητα για αύξηση των εξαγωγών, τα περισσότερα αγγειοπλαστεία λειτουργούν προσανατολισμένα στην ελληνική αγορά. Μόνο αγγειοπλάστες από το Θραψανό Ηρακλείου, τις Μαργαρίτες Ρεθύμνου και την Αττική (Μαρούσι, Μενίδι, Αγιος Στέφανος, Παιανία, Μαρκόπουλο) έχουν κατορθώσει να εξάγουν συστηματικά κεραμικά στο εξωτερικό.

* Κίνα, Ταϊβάν, Ινδονησία, Βουλγαρία, Πολωνία απειλούν το ελληνικό κεραμικό, που μπορεί να κερδίσει τις διεθνείς αγορές μόνο άμα προβληθεί η εξαιρετική ποιότητά του.

Τέχνη 8.000 ετών

* Η ελληνική αγγειοπλαστική συναντάται γύρω στο 6000 π.Χ. Αναπτύσσεται κυρίως σε εύφορες πεδιάδες, που διέθεταν κατάλληλο χώμα, άφθονο νερό και καύσιμη ύλη.

Τα σπουδαιότερα κέντρα παραγωγής αγγειοπλαστικής ήταν: Κυκλάδες, Θεσσαλία, Μακεδονία, Κρήτη και Πελοπόννησος.

* Μινωικά αγγεία έφταναν ώς το Γιβραλτάρ, ενώ κλασικά αγγεία συναντάμε στη Μεσόγειο και στη Μεσοποταμία.

* Στα ελληνικά σπίτια, γύρω στη δεκαετία του '50, βρίσκουμε τις εξής κατηγορίες κεραμικών:

1) Σε μεγαλοαστικές οικογένειες ή νησιά που είχαν επαφές με το εξωτερικό (Σάμος, Σύρος, Σκύρος κ.ά.), κυριαρχούν τα ευρωπαϊκά εισαγόμενα κεραμικά (πορσελάνες).

2) Σε αστικά σπίτια συναντάμε περισσότερο διακοσμημένα ελληνικά κεραμικά, τα οποία δεν εξυπηρετούν μόνο πρώτες ανάγκες αλλά είναι προσανατολισμένα και στην αισθητική.

3) Σε αγροτικά σπίτια συναντάμε τα λιγότερο διακοσμημένα ελληνικά κεραμικά, που χρησιμοποιούνται για οικιακή και επαγγελματική χρήση.

4) Ξεχωρίζουν τα κεραμικά των Ιόνιων νήσων, που επηρεάστηκαν ποικιλότροπα από τη δυτική παράδοση.

* Η παράδοση της ελληνικής αγγειοπλαστικής μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά, από πατέρα σε γιο, αφού οι γυναίκες είχαν κυρίως βοηθητικούς ρόλους. Πωλητής και αγγειοπλάστης δεν ήταν αναγκαστικά το ίδιο πρόσωπο. Στην Κύπρο, στον Κόρνο και το Φοινί πρωταγωνιστικό ρόλο στην παραδοσιακή αγγειοπλαστική έχουν μέχρι σήμερα οι γυναίκες.

* Καλός μάστορας θεωρείται όποιος φτιάχνει καλές στάμνες, αφού είναι το πιο δύσκολο πήλινο αντικείμενο στην κατασκευή, λόγω του «λαιμού».

* Μια γυναίκα παλαιότερα θεωρούνταν έτοιμη για γάμο άμα μπορούσε να κουβαλήσει μόνη της μια στάμνα γεμάτη νερό. Καλός τεχνίτης θεωρούνταν, όχι απλώς αυτός που έψησε σωστά ή έφτιαξε ένα όμορφο αισθητικά αντικείμενο, αλλά ένα λεπτό αγγείο, ώστε να μη ζυγίζει πολύ, καθιστώντας απαγορευτικό το βάρος του.

ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΣΤΟΝ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟ

7.500 αντικείμενα και φωτογραφίες από το 1950

Ως και πήλινες... θερμοκοιτίδες υπήρχαν, δηλαδή κρεβατάκια ειδικής κατασκευής, που τοποθετούνταν δίπλα στο τζάκι για να ζεσταίνεται το μωρό.

Κούπες της δικαιοσύνης, πιθάρια, σφυρίχτρες, τροχοί συγκαταλέγονται στα περίπου 7.500 αντικείμενα του Κέντρου Μελέτης Νεότερης Κεραμικής στον Κεραμεικό, μαζί με αρχειακό υλικό, φωτογραφίες, συνεντεύξεις, αποτυπώσεις εργαστηρίων, ντοκιμαντέρ.

Πρωτοπόρος στην εθνολογική έρευνα η Μπέτυ Ψαροπούλου, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του '50 συγκέντρωσε υλικό για το ελληνικό κεραμικό, που θα ζήλευαν ξένοι ερευνητές. Γόνος αστικής αθηναϊκής οικογένειας του Μεσοπολέμου, είχε επαφές με τον Βασίλη Ρώτα, τον Κώστα Βάρναλη, τον Νίκο Πουλαντζά, τον Τίτο Πατρίκιο, ενώ η ηθοποιός Μαλένα Ανουσάκη ήταν θεία της. Εξαιτίας των δημοκρατικών πεποιθήσεων της οικογένειας, εκτοπίστηκε στον Εμφύλιο σε στρατόπεδο κορασίδων.

Η Μπέτυ Ψαροπούλου γύρισε πόρτα πόρτα τα ελληνικά αγγειοπλαστεία της εποχής. Μίλησε, φωτογράφησε και κινηματογράφησε αγγειοπλάστες, κατέγραψε τεχνικές κατασκευής και το γλωσσάρι τους, ενώ αγόρασε και πλήρεις σειρές της παραγωγής τους.

Το 1987 δημιουργήθηκε το Ιδρυμα Οικογένειας Γ. Ψαροπούλου και το Κέντρο Μελέτης Νεότερης Κεραμικής (Μελιδώνη 4-6,τηλ.: 2103318491-5), που χρηματοδοτείται κυρίως από πόρους της οικογένειας Ψαροπούλου (καταπίστευμα), έχει έσοδα από εκδηλώσεις του και συμπληρωματικά παίρνει μικρή επιχορήγηση από το υπουργείο Πολιτισμού. Η συλλογή της Μ.Ψαροπούλου σταδιακά εμπλουτίστηκε κι από μικρότερες, όπως της Αγγελικής Χαριτωνίδου.

Από το 1993, στο θεσμό αυτό υλοποιούνται εκπαιδευτικά προγράμματα στα οποία συμμετέχουν μαθητές άνω των 5 ετών. Περισσότερα από 70 άτομα παρακολουθούν συστηματικά τα μαθήματα αγγειοπλαστικής που παραδίδονται.

Μία μόνιμη έκθεση, περιοδικές εκθέσεις, γνωριμία με νέους κεραμίστες, εκδόσεις είναι η πολιτική που έχει ακολουθήσει το Κέντρο, μας εξήγησε η αρχαιολόγος Ειρήνη Γαβριλάκη, γραμματέας του Ιδρύματος Οικογένειας Ψαροπούλου και διευθύνουσα του Κέντρου Μελέτης Νεότερης Κεραμικής. Επιδιώκουν το κέντρο να μην έχει τη μορφή ενός αποστεωμένου οργανισμού, αλλά να είναι πυρήνας για την αγγειοπλαστική-κεραμική, με λόγο στο σήμερα. Τόσο η Ειρήνη Γαβριλάκη όσο και ο αρχαιολόγος Νίκος Λιάρος έδωσαν στην «Ε» πολύτιμες πληροφορίες για το ελληνικό κεραμικό.

! Ο μακροβιότερος θεσμός στην ιστορία της νεοελληνικής αγγειοπλαστικής είναι η Πανελλήνια Εκθεση Καλλιτεχνικής Κεραμικής στο Μαρούσι, που κλείνει φέτος 49 χρόνια. Εγκαινιάζεται τη Δευτέρα στο Κεραμικό Κέντρο Αμαρουσίου (λεωφόρος Κηφισίας 207, αίθουσα «Αλ. Γαρδέλης») στις 8.30 το βράδυ. Συνδιοργανώνεται από την Πανελλήνια Ενωση Κεραμιστών και Αγγειοπλαστών, το Δήμο Αμαρουσίου και το Κέντρο Τέχνης και Πολιτισμού.

ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΕΣ:

Μας έφαγαν τα κινέζικα

«Από την ώρα που θα δεθείς με τον πηλό, τέλειωσες... Οταν τον αγαπήσεις, δεν μπορείς να φύγεις», υποστηρίζει ο 57χρονος Στέλιος Σταμάτης, γέννημα-θρέμμα του Μανταμάδου Λέσβου.

Ο Στ. Φτούλης επέστρεψε στην πατρίδα και την τέχνη του Ο Στ. Φτούλης επέστρεψε στην πατρίδα και την τέχνη του Με πατέρα, παππού και προπάππο αγγειοπλάστες, άρχισε απ' τα 10 του χρόνια να μαθαίνει τον ποδοκίνητο τροχό. Προτού πάει σχολείο, βοηθούσε στο κουβάλημα του νερού, των κλαδιών και του χώματος. Είναι απ' τους τελευταίους αγγειοπλάστες του Μανταμάδου. Από τα 60 αγγειοπλαστεία της περιοχής σήμερα έχουν απομείνει μόνο 4, τρία στο Μανταμάδο κι ένα στον Αγιο Στέφανο.

«Εξήντα καμίνια ήτανε στην παραλία, στη δεκαετία του '50, κι έβγαζαν γύρω στα 3 εκατομμύρια σταμνιά. Ερχονταν καΐκια και πήγαιναν από Αλεξανδρούπολη μέχρι την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Το 1960 παρουσιάστηκε το πλαστικό. Τότε σταμάτησαν τα περισσότερα αγγειοπλαστεία...».

Ο 49χρονος Γιώργης Διακονικολάου, με καταγωγή απ' την Κω, μεγάλωσε στον Αρχάγγελο Ρόδου. Τότε υπήρχαν 6-7 αγγειοπλαστεία, σήμερα μόνο 1 στον Αρχάγγελο κι άλλο ένα στ' Αφάντου. «Ισως του χρόνου να ψάχνω για δουλειά», παρατηρεί.

Σκυριανός ο 65χρονος Σταμάτης Φτούλης, απ' το εργαστήρι του στα Ιλίσια έφτασε να κάνει εξαγωγές ώς το Ορεγκον και τα νησιά Φίτζι. Ηταν προσωπική επιλογή του όμως να εγκατασταθεί μόνιμα στη Σκύρο. Ασχολήθηκε συστηματικά με τον κόκκινο πηλό του νησιού του, όταν «έφυγαν» οι παραδοσιακοί μαστόροι, «διότι ήρθαν έμποροι να μας φέρουν απομιμήσεις».

Κοντά σε Σιφνιούς μαστόρους μεγάλωσε ο 49χρονος Κερκυραίος, Κώστας Γαλάνης, πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενωσης Κεραμιστών-Αγγειοπλαστών, που αριθμεί σχεδόν 1.500 κεραμίστες-αγγειοπλάστες.

Στο Μαρούσι στις δεκαετίες του '70 και του '80 υπήρχαν τουλάχιστον 50-60 εκθεσιακοί χώροι με κεραμικά όλων των ειδών. Ηταν τα λεγόμενα «Κανατάδικα», γύρω στα 500-1.000 μέτρα από το Μέγαρο του ΟΤΕ ώς τα σχολεία του Αμαρουσίου. Επειδή το Μαρούσι είχε καλό χώμα και νερό, τροφοδοτούσε με χιλιάδες στάμνες την Αθήνα. Σήμερα απέμειναν περίπου 10-15 αγγειοπλάστες-κεραμίστες και μόλις 3-4 εργαστήρια με παραδοσιακά προϊόντα.

Λόγω των υψηλών ενοικίων στο Μαρούσι, «οι περισσότεροι αγγειοπλάστες έχουν μετακομίσει στο Μενίδι, στον Αυλώνα, γενικά στη βόρεια Αττική. Η αγορά ολοένα απομακρύνεται από τα ελληνικής παραγωγής χειροποίητα κεραμικά. Δεν είναι μόνο τα φτηνά εργατικά χέρια από τρίτες χώρες, όπως η Κίνα, αλλά και οι μεγάλες εισαγωγές από Βουλγαρία, Πολωνία...».

Στον μοναχογιό του θα μείνει η οικογενειακή επιχείρηση του 50χρονου Σερραίου, Αγγελου Βάκαλου, που είχε παππού, πατέρα και θείο αγγειοπλάστες.

«Μια παλέτα κεραμικών ύψους 2 μέτρων, για να μεταφερθεί στη Μυτιλήνη κοστίζει 150-200 ευρώ», λέει. «Τα μεταφορικά είναι άνω του 15-20%. Παλαιότερα ο ΕΟΜΜΕΧ ήταν ο μεγάλος μας συμπαραστάτης. Τώρα, είτε γιατί δεν έχει τις δυνατότητες, είτε γιατί δεν υπάρχει εξειδικευμένο προσωπικό, δεν έχουμε κάποια στήριξη. Δυστυχώς, δεν υπάρχει προβολή του ελληνικού κεραμικού. Η τάση είναι πτωτική, χάνονται οι παλιοί τεχνίτες και δεν αντικαθίστανται. Αν δεν υπάρξουν κίνητρα, η αγγειοπλαστική θα γίνει μουσειακή τέχνη».

Σιφνιός ο 42χρονος οικογενειάρχης Γιάννης Αποστολίδης, κρατάει από γενιά μαστόρων. Η Σίφνος αριθμεί περί τα 16 εργαστήρια. Πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο είχε 90, κυρίως στα παράλια.

«Η ελληνική αγγειοπλαστική έχει πίσω της χιλιάδες χρόνια. Μερικές φορές "κάθεται", αλλά για κάποιον λόγο δεν πεθαίνει», υποστηρίζει ο Γ. Αποστολίδης. «Πολύς κόσμος μπαίνει στα μαγαζιά, αλλά δεν μπορείς να συναγωνιστείς τα κινεζικά. Πρέπει να διαχωριστεί η βιομηχανική παραγωγή από τα χειροποίητα».

Στις Μαργαρίτες Ρεθύμνου γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Γιώργος Δαλαμβέλας, παντρεμένος και πατέρας 3 κοριτσιών. Γράφτηκε κρυφά απ' τον πατέρα του σε σχολή, ώστε να συνεχίσει την οικογενειακή παράδοση. Σήμερα, στις Μαργαρίτες υπάρχουν 17 εργαστήρια αγγειοπλαστικής και 20 αγγειοπλάστες.

Στο εργαστήρι του 40χρονου οικογενειάρχη Γιώργου Κουτράκη στο Θραψανό Ηρακλείου χρησιμοποιούν χειροκίνητους, ποδοκίνητους και ηλεκτροκίνητους τροχούς για την κατασκευή του παραδοσιακού πιθαριού. «Η κρίση -λέει- μας έχει χτυπήσει τα τελευταία 1-2 χρόνια. Η παραγωγή έχει πέσει.

Υπάρχουν απομιμήσεις, βιομηχανοποιημένα προϊόντα, από Κίνα, Ταϊβάν, Ινδονησία, και η διαφορά στην τιμή είναι τεράστια, αν κάποιος δεν ξέρει να ξεχωρίσει την ποιότητα...».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Τελευταίες ειδήσεις στην κατηγορία Ελλάδα
Διαμαρτυρία στη ΓΑΔΑ από τις καθαρίστριες
Κάλυψη των ανασφάλιστων δικηγόρων από το Νοσοκομείο «ΕΛΠΙΣ»
Oι Δήμαρχοι συζητούν για τον ENΦΙΑ
Ποινή φυλάκισης 6 μηνών με αναστολή στη Θέμιδα Σκορδέλη
Mινωικό κτήριο στην Κάρπαθο - αποκάλυψη ανασκαφής