Έντυπη Έκδοση

«Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» ...σήμερα

Η φετινή επέτειος του Πολυτεχνείου βρίσκει την Ελλάδα καταχρεωμένη, στον κορσέ του ΔΝΤ, με τους δείκτες ανεργίας να καλπάζουν σε δυσθεώρητα ύψη και με την πανεπιστημιακή κοινότητα και πάλι σε αναβρασμό.

Πώς φωτίζεται σήμερα το σύνθημα που συνέπαιρνε τους φοιτητές εκείνες τις μέρες; Τι αντίκρισμα έχει το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» σε καιρούς δημοκρατικούς; Εξι προσωπικότητες από το χώρο του πολιτισμού αναζητούν το ουσιαστικό νόημα των τριών σημαδιακών λέξεων, σ' αυτή την κρίσιμη συγκυρία, χωρίς να πέφτουν στην παγίδα της νοσταλγίας ούτε να καταστροφολογούν

ΡΕΑ ΓΑΛΑΝΑΚΗ Συγγραφέας

«Υπάρχουν πια πολλές ερμηνείες»

Η αλήθεια αυτών των τριών λέξεων, ο κίνδυνος που συνεπάγονταν, το τιμιότερο στη μνήμη μας...

Σήμερα, που έχει τελειώσει η τόσο υβρισμένη μεταπολίτευση -για να αντικατασταθεί εν μέρει από την επίσημη ανάδειξη της άκρας δεξιάς, από την αποκατάσταση του σταλινισμού, από τη βία της βόμβας αντί του πολιτικού στοχασμού και της συμμετοχής στα κοινά- τι σημαίνουν;

Σαν σύνθημα-σύμβολο ερμηνεύεται πλέον με ποικίλους τρόπους, κι αυτό είναι ιδιαίτερα παραπλανητικό. Διακυβεύοντας τη δική μου άποψη θα έλεγα ότι η λέξη «ψωμί» εκφράζει ακέραια, αν όχι και πιο οδυνηρά, το ίδιο αίτημα. Αβυσσος χωρίζει την «παιδεία» στα σκοτάδια της χούντας από τη σημερινή, νομιμοποιείται όμως ακόμη ο διεκδικητικός της χαρακτήρας. Οσο για την «ελευθερία», θα ακριβολογούσε περισσότερο αν διευκρινιζόταν ως «δημοκρατία». Υπενθυμίζω ότι, σε πολιτικό επίπεδο, ακριβώς την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ζητούσαμε και τότε με τη λέξη «ελευθερία». Οι δημοκρατικοί θεσμοί είναι που βάλλονται σήμερα εν μέσω μιας ελευθερίας τόσο ανεκτικής, που επιτρέπει -και καλά κάνει- σε κάποιους φανατισμένους νέους να ισχυρίζονται ότι ζούμε σε δικτατορία! «Ανίδεοι και χορτάτοι», όπως θα έλεγε ο Σεφέρης. Παράδεισος φυσικά δεν υπάρχει σε κανένα πολίτευμα, η δημοκρατία όμως είναι το μόνο που, παρά τις αναπηρίες του, επιδέχεται βελτιώσεις.

ΣΥΛΛΑΣ ΤΖΟΥΜΕΡΚΑΣ Σκηνοθέτης

«Οι λέξεις αντέχουν στο χρόνο»

Καμιά λέξη δεν σημαίνει τίποτα για καιρό όταν εκφέρεται ως σύνθημα. Σταδιακά, οι πράξεις μας καταντούν τις λέξεις όλο και λιγότερο κυριολεκτικές, όλο και πιο ψεύτικες.

Πέρα από τα νοσταλγικά ντελίρια, τις σπασμένες φωνές και τις δικαιολογίες όλων των κακών μαθητών, το ερώτημα εν προκειμένω είναι τι θα το κάνουμε το ψωμί, τι κάναμε στην παιδεία, με τι και πόσο πρέπει να συγκρουστείς για την ελευθερία. Καλώς ή κακώς, οι λέξεις -και αυτές που μας αρέσουν (ελευθερία, γνώση κ.λπ.) και αυτές που δεν μας αρέσουν (σκλαβιά, φτώχεια κ.ά.)- αντέχουν περισσότερο από μας στο χρόνο. Και καμιά φορά εκδικούνται.

ΝΙΚΟΣ ΠΟΡΤΟΚΑΛΟΓΛΟΥ Τραγουδοποιός

«Ελευθερία σημαίνει ευθύνη»

Στα χρόνια της χούντας το σύνθημα είχε νόημα ξεκάθαρο.

Για μένα, που ήμουν μαθητής γυμνασίου, μπορεί το «ψωμί» να μην έλεγε πολλά, όμως οι άλλες δύο λέξεις σήμαιναν τα πάντα. Σήμερα, μετά από ένα μεγάλο κύκλο σχεδόν 40 χρόνων, τι σημαίνουν άραγε;

Το «ψωμί», που για μια μεγάλη περίοδο ευημερίας ήταν αυτονόητο, αποκτά ξανά δραματικό νόημα στην εποχή της ύφεσης και της ανεργίας.

Η πολύπαθη «παιδεία», ποτέ, με καμία κυβέρνηση, δεν πέρασε από το μεσαίωνα της αποστήθισης στην εποχή της προσωπικής γνώμης. Ακόμα ενθαρρύνουμε τα παιδιά μας να παπαγαλίζουν και όχι να διαμορφώνουν ατομική σκέψη. Και βέβαια στα πανεπιστήμια εξακολουθούν τα κόμματα να εκπαιδεύουν τους νέους στο ρουσφέτι. Κι όμως, ποτέ δεν διαμαρτυρηθήκαμε για όλα αυτά με την αγωνιστικότητα που επιδείξαμε για τον «φασιστικό» αντικαπνιστικό νόμο.

Ο λόγος λοιπόν για την «ελευθερία». Κάποιοι υποστηρίζουν πως για την ανελευθερία μας (όπως και για τη χρεοκοπία, το μνημόνιο κ.λπ.) φταίει το κράτος, οι πολιτικοί, το σύστημα. Αποψη δημοφιλέστατη, που χρησιμοποιούν κατά κόρον «θυμωμένοι» δημοσιογράφοι και επαναστατημένοι καλλιτέχνες. Παρ' όλο που δεν είχα ποτέ συναλλαγές με πολιτικούς, ούτε με υπουργεία, βρίσκω αυτή την άποψη υπερβολικά εύκολη κι επικίνδυνη. Νομίζω πως σήμερα η ελευθερία μας ταυτίζεται με ευθύνη και ενηλικίωση. Αν δεν αποφασίσουμε να κλείσουμε αυτόν τον ατέλειωτο κύκλο της εφηβείας, που ξεκινά απ' τη μεταπολίτευση, θα παραμείνουμε εσαεί «αντάρτες της πορδής με τα λεφτά του μπαμπά». Αρα για πάντα επαναστατημένοι κι όχι επαναστάτες. Αρα ανελεύθεροι.

Συμπέρασμα: Το αίτημα παραμένει ανοιχτό υπό τον όρο ν' αποκτήσει νέο νόημα. Πιο δύσκολο και πιο ωραίο.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ Σκηνοθέτις

«Να το φωνάξουμε μαζί»

«Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» είναι ένα ισχυρό σύνθημα που αναφέρεται στις πιο βασικές ανάγκες μιας κοινωνίας.

Η μητέρα μου ήταν στο Πολυτεχνείο και μου είχε διηγηθεί ό,τι συνέβη εκείνη τη νύχτα. Αλλά πέρα από την προσωπική διάσταση, έχω κάθε λόγο σήμερα ν' ακούω την επιταγή αυτών των τριών λέξεων με την ουσιαστική τους σημασία. Ακούγεται άλλωστε πιο επίκαιρη παρά ποτέ.

Τι έχει αλλάξει από τότε; Τα ποσοστά ανεργίας, κυρίως στους νέους, είναι στα ύψη, το σύστημα παιδείας κατεστραμμένο και η παραπαιδεία ανθίζει. Για μένα αυτά είναι τα μεγάλα προβλήματα της σημερινής κοινωνίας και μάλιστα αλληλένδετα. Μα ούτε ελευθερία έχουμε. Κι αν επί δικτατορίας η απουσία της ήταν προφανής, σήμερα λειτουργεί υπογείως και μεθοδικά. Μπορεί να μη μας δέρνουν στα υπόγεια -ας αφήσουμε που κάποτε συμβαίνει και αυτό- αλλά, μέσα στο πλαίσιο που μας βάζουν, δεν είμαστε ελεύθεροι να αποφασίσουμε και να οργανώσουμε με αξιοπρέπεια τη ζωή μας. Εχεις καθαρό μυαλό να επιλέξεις όταν τα πάντα εξαρτώνται από την επιβίωσή σου; Οταν η πολιτεία σου στερεί την παιδεία και την ελπίδα για μια καλύτερη ζωή; Ελεύθερος είσαι όταν ξέρεις τους δρόμους που σου ανοίγονται. Οταν ξέρεις ότι θα σπουδάσεις, θα μάθεις τρεις γλώσσες, θα βγεις στην αγορά εργασίας. Κάπως έτσι γινόμαστε ένα γρανάζι στο βαλτωμένο, άκαρπο σύστημα που διαιωνίζεται.

Το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» θα είχε μεγάλη δύναμη αν ακουγόταν σήμερα μαζικά κι όχι από μια μερίδα νοσταλγών του παρελθόντος. Είναι αποκαρδιωτικό η γενιά που πάλεψε για κάποιες κοινωνικές κατακτήσεις, μετά από 37 χρόνια να βλέπει το ίδιο τοπίο και ίσως ακόμα χειρότερο. Θα έβγαινα στους δρόμους να ενώσω τη φωνή μου με άλλους πολλούς, για κοινούς και δίκαιους στόχους. Αν και οι πορείες, ένα παλιός, αυθόρμητος και αποτελεσματικός τρόπος διαμαρτυρίας, μοιάζει να έχει τρωθεί κι αυτός από τα μέσα».

ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΚΑΝΑΣ Ποιητής, στιχουργός

«Τότε ξέραμε τους εχθρούς»

ΨΩΜΙ: Το χορτάσαμε μετά τη μεταπολίτευση κι όσοι αγωνιζόμασταν για τον επιούσιο κι όσοι το αντικατέστησαν με παντεσπάνι. Φοβάμαι όμως ότι σύντομα θα πούμε το ψωμί... ψωμάκι.

ΠΑΙΔΕΙΑ: Πάγιο αίτημα της γενιάς του 1-1-4 (1963), της γενιάς του Πολυτεχνείου (1973) και κάθε γενιάς ελληνοπαίδων μέχρι σήμερα. Προσβλέπω στο 2013, που θα βγούμε, λέει, από την κρίση, για την επίλυση του προβλήματος.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ: Τότε τη ζητούσαμε γιατί μας τη στερούσαν οι εχθροί της δημοκρατίας. Ξέραμε όμως τους εχθρούς. Τώρα την κουτσουρεύουν οι φίλοι και οι σύμμαχοί μας, ηγέτες των μεγάλων δημοκρατιών της Δύσης. Και δεν ξέρουμε ποιους να πολεμήσουμε, γιατί βάλαμε κι εμείς το χεράκι μας.

Τρομάζω πραγματικά όταν σκέφτομαι πόσο επίκαιρο είναι ένα σύνθημα που ακούστηκε πριν από 37 χρόνια και έξι χρόνια μετά τους επιτυχημένους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας (τρομάρα μας).

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΤΣΙΚΟΝΟΥΡΗΣ Θεατρικός συγγραφέας

«Λύση είναι η παιδεία»

Κανένα τρίπτυχο στην Ιστορία δεν ευδοκίμησε απόλυτα, όπως και κανένα τρίποδο στη φύση.

Στο τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης, Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη, γρήγορα ξεχάστηκε το τρίτο σκέλος. Και αν στη ρώσικη Επανάσταση ήταν στο πρόγραμμα μαζί με την Ισότητα, έμεινε απ' έξω η Ελευθερία. Σε κάθε εξεγερσιακή-επαναστατική διακήρυξη, υπάρχει ένας όρος ή μία λέξη που μπαίνει για να εξευγενίζει ίσως την ορμή ή και τη σκληρότητα της εξέγερσης. Συνήθως βέβαια αυτή είναι η πρώτη που ξεχνιέται αμέσως μετά.

Στην περίπτωση του συνθήματος τού Πολυτεχνείου, στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, το ζητούμενο ήταν η Ελευθερία. Τα πρώτα χρόνια επί ΠΑΣΟΚ πήρε κεφάλι το Ψωμί, και μάλιστα αργότερα, επί Σημίτη προσομοίαζε στο παντεσπάνι όσο και η Καΐρ Ρόδου στη γαλλική σαμπάνια. Μήπως τώρα, που η χώρα καταρρέει ήρθε η ώρα για εκείνη τη λέξη την ξεχασμένη εκεί στη μέση του συνθήματος; Που εξευγενίζει και εν τέλει επαληθεύει στην ουσία τους τις άλλες δύο; Και φυσικά δεν απευθύνομαι σε κανένα υπουργείο Παιδείας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Εκπαίδευση