Έντυπη Έκδοση

Ο ερωτικός Παπαδιαμάντης μέσα από τη ματιά του ζωγράφου Δημήτρη Μοράρου

«Να είχεν ο έρωτας σαΐτες...»

Τις αρετές μιας τέτοιας διάρκειας είναι που αναζητώ στον Παπαδιαμάντη, όπως σ' έναν ποιητή. Μεταπηδώντας από το πρώτο στάδιο -που είναι η παρατηρητικότητα- στο δεύτερο -που είναι η μαγεία-, εκεί που εξακολουθούν να παλιώνουν τα πράγματα, παραμένει όμως καινούριος ο Θεός.

Και, φυσικά, οι λέξεις που τον εκφράζουν.1 Αυτό που τελικά ασκεί ανεξάντλητη γοητεία ακόμη και στον σημερινό αναγνώστη, εκατό χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου Σκιαθίτη, είναι η καθολικότητα της πεζογραφίας του· σε κάθε διήγημα αναδύονται πτυχές, ομολογημένες και μη, της ανθρώπινης ύπαρξης. Homo sum: humani nihil a me alienum puto. Τι πιο ανθρώπινο, λοιπόν, απ' τον έρωτα που γεννά η φύση, είτε ως ένστικτο είτε ως μπερξονική ζωική ορμή είτε ως υπερβατική πραγματικότητα που πηγάζει απ' τον μύχιο χώρο του ασυνειδήτου;

Οι βιογράφοι και μελετητές μίλησαν για δειλία και συντηρητικότητα, η ερωτική διάσταση του παπαδιαμαντικού έργου υπέστη σειρά ερμηνειών και βολεύτηκε μέσα σε όρους θεωριών και ιδεοληψιών άσχετων με τη λογοτεχνία. Μια εικόνα αγιοσύνης στήθηκε γύρω από τον Παπαδιαμάντη, τον τάχα σπουδαίο, άσπιλο και αμόλυντο ιδιοφυή άνθρωπο που έγινε συγγραφέας χωρίς να το καταλάβει, επιβάλλοντας έτσι το προφίλ ενός εξαιρετικά απωθητικού και μυστήριου ατόμου. Ομως, στην πραγματικότητα το ερωτικό ένστικτο του συγγραφέα είναι ακατανίκητο και ασυγκράτητο και αυτό που πάντα παρεμβάλλεται μέχρι την πραγματοποίηση είναι ένα εμπόδιο που άλλοτε βαφτίστηκε θρησκεία, άλλοτε πίστη, ηθική, αφιέρωση και άλλα.2 Εδώ, λοιπόν, μάλλον πρόκειται για έναν ομολογημένο κυνηγό αισθησιακών στιγμών που τις συλλαμβάνει με αυτοδύναμη αξία. Είναι ο πεζογράφος που έκανε γιορτή τα στήθη της Ματής και τα σφυρά της Μοσχούλας, μέσα σε μιαν υπέροχη Πρωτομαγιά ή σε μια σεληνοφώτιστη νύχτα.3 Ο έρωτας στον Παπαδιαμάντη δεν αφορά μόνο τη μονόπλευρη ή αμφίδρομη έλξη δύο ανθρώπων. Λειτουργεί ως ελιξίριο κατά της παρακμής και της οριστικής κατάπτωσης (Ερωτας στα χιόνια), ηδονή και απόλυτος αισθησιασμός (Νοσταλγός), φεγγαρόλουστη οπτασία (Ονειρο στο κύμα), παραζάλη που οδηγεί σε παράβαση θεϊκών και ανθρώπινων νόμων (Ερως-Ηρως), αγνή και ατόφια αγάπη που υπερνικά λογής εμπόδια (Βλαχοπούλα), κίνητρο ηρωικής δράσης (Θέρος-Ερος), αποτέλεσμα μαγγανείας και μαγείας (Φαρμακολύτρια).

Ο Παπαδιαμάντης συλλαμβάνει και αποδίδει τον ερωτισμό και τον αισθησιασμό μ' έναν τρόπο μοναδικό και ιδιότυπο και σ' αυτό συμβάλλει καθοριστικά η ανεξάντλητη τεχνική της εικονοποιΐας, δίνοντας έτσι κάποιες από τις πιο ατμοσφαιρικές και αισθησιακές περιγραφές στη νεοελληνική πεζογραφία. Η φύση βέβαια έχει πάντα πρωταγωνιστικό ρόλο, είτε σε επίπεδο περιγραφικό είτε σε επίπεδο συμβολικό.

Ο Παλαμάς (1899) μίλησε για έναν τεχνίτη που κατέχει τόσο ζωηρά τη δύναμη που οι ψυχολόγοι ονομάζουν συμπαθητική φαντασία και για την ομοιαλήθεια που απλώνεται στα διηγήματά του.4 Είναι ένας παρατηρητής σε συνεχή εγρήγορση, που φαντασιώνεται σκέψεις, ιστορίες, στιχομυθίες.5 Πλάθει και απολαμβάνει τις εικόνες με όλες του τις αισθήσεις. Εικόνες με διάφορους χρωματισμούς και αποχρώσεις, προσιτές και απρόσιτες, γήινες και μυστηριακές, ρεαλιστικές και υπερρεαλιστικές, εικόνες που εξυμνούν τις αντιθέσεις, που απεικονίζουν τον εξωτερικό ή εσωτερικό κόσμο, εικόνες αισθησιακές άλλοτε με την τεχνική της πολυφωνίας και της αντίστιξης κι άλλοτε με κινηματογραφική σκηνοθεσία, εικόνες οπτικές, οσφρητικές, ακουστικές, εικόνες σαν πίνακες ζωγραφικής γεμάτοι φως και ομορφιά.6 Εξάλλου, ο Παπαδιαμάντης συχνά παραβάλλεται από τους κριτικούς με ζωγράφο και παρομοιάζεται μέρος ή το σύνολο του έργου του με την τεχνοτροπία της ολλανδικής ή φλαμανδικής ζωγραφικής, η οποία θεωρήθηκε (αυτό που αποδόθηκε) ως ζωγραφική της καθημερινότητας (peinture de genre).7 Ωστόσο, ο παπαδιαμαντικός ρεαλισμός κινείται σε προσωπικές γραμμές, η εξωτερική πιστότητα στην καθημερινή πραγματικότητα δεν είναι εν τέλει ταυτόσημη με την αλήθεια του συνόλου. Και την αλήθεια του συνόλου την ανακαλύπτει ο αναγνώστης, αν δεν κρίνει βιαστικά και ασυσχέτιστα, αλλ' αν επιμένει να εξετάζει το πώς η κοινοτοπία της ζωής εξιδανικεύεται, ως αναπαράσταση ορισμένων αιώνιων ανθρώπινων αξιών, με τη φροντίδα της τέχνης.8

Ο ζωγράφος Δημήτρης Μοράρος9 απομονώνει και εξεικονίζει κομβικές στιγμές από εφτά ερωτικά διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και με μεράκι και μαεστρία εγκολπώνει σημαίνοντα και σημαινόμενα του παπαδιαμαντικού κόσμου. Μέσα σ' ένα ειδυλλιακό, ολάνθιστο φυσικό τοπίο πραγματοποιείται η συνάντηση ανάμεσα στη Βλαχοπούλα και τον νεαρό φαντάρο που μέσα σε αντίξοες συνθήκες αγαπήθηκαν βαθιά και αληθινά και συναντήθηκαν τυχαία στον κοινό τόπο καταγωγής τους. Ο ζωγράφος αποδίδει τη σκηνή της «κινηματογραφικής» αποκάλυψης της κρυφής, αλλά αγνής, ερωτικής ιστορίας των δύο παιδιών μέσα σε μια οργιώδη και αναγεννώμενη φύση, που προδιαθέτει κι ενθαρρύνει. Ο Ερωτας, κατά κόσμον μπαρμπα-Γιαννιός, βαρύς και κουρασμένος από τα παθήματα της πολυτάραχης ζωής του, ανεβαίνει γι' άλλη μια φορά το μακρύ στενό σοκάκι, για να παραπονεθεί στην αγαπημένη του γειτόνισσα που δεν ανταποκρίνεται στο κάλεσμά του. Να σημειωθεί ότι το θηλυκό στοιχείο απουσιάζει από τον πίνακα, αφού και στο διήγημα εμφανίζεται για πολύ λίγο και πάλι δεν συναντιούνται ούτε καν τα βλέμματά τους. Ο Ερωτας αποτείνει κάτω απ' τον εξίσου βαρύ ουρανό ένα κάλεσμα-βοήθεια για να κρατηθεί στη ζωή, αφού μονάχα ο έρωτας έχει πια απομείνει πριν από την οριστική παράλυση και πτώση. Στο ειδύλλιον της Πρωτομαγιάς, στον πίνακα για το Θέρος-Ερος, εκεί όπου η φύση ετοιμάζει νέους καρπούς και υπόσχεται, η περικαλλής Ματή διαβάζει με μύχια χαρά το ερωτικό γράμμα του Ερωτα, όπως τον αποκαλεί η γριά Φωτεινή, απειλούμενη από τον κίνδυνο του αιμοβόρου και αγριάνθρωπου Αγρίμη (συνήθης αυτού του είδους η ονοματοδοσία στον Παπαδιαμάντη). Ωστόσο, η παρουσία στο βάθος του Ερωτα - Κωστή παραπέμπει στο ξάγρυπνο βλέμμα του έρωτα και της αγάπης, που σώζει αισίως την εύθραυστη καλλονή από τα χέρια ενός σκοτεινού και κτηνώδους ανθρώπου. Ο συγγραφέας δίνει έμφαση στα νύχια του Αγρίμη και το ίδιο κάνει τεχνηέντως και ο ζωγράφος. Τέλος, στον πίνακα για τη Φαρμακολύτρια απουσιάζουν εντελώς οι πρωταγωνιστές, αφού ο έρωτας παρουσιάζεται μέσα απ' τη μοναδική οπτική της μάνας κι ερήμην των ερωτευμένων. Δεν υπάρχει καμιά μαγική ατμόσφαιρα, το σκηνικό τοποθετείται απλώς μέσα σε μια φθινοπωρινή μέρα. Δεν είναι ούτε ανοιξιάτικη ούτε καλοκαιρινή, όπου το φως και οι διαθλάσεις (είτε του ήλιου είτε του φεγγαριού) ξεγελούν, συνθέτοντας διαφορετικά οποιοδήποτε τοπίο. Κυριαρχούν καθαρές γεωμετρικές γραμμές, η πέτρα, η ψυχρή και μακρινή θάλασσα, το χώμα, τα παράθυρα, οι τοίχοι. Τα χρώματα, απ' την άλλη, είναι μαλακά και θαμπά, συνυποδηλωτικά της έλλειψης πάθους. Ο έρωτας εδώ τίθεται υπό τη σκέπη μιας φιλοσοφικής αναζήτησης.

Οσον αφορά τα διηγήματα Ερως-Ηρως, Ονειρο στο κύμα και Νοσταλγός, η θάλασσα κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο, καθώς είναι το φυσικό στοιχείο των αρρένων ηρώων. Είναι χαρακτηριστική η συναισθηματική σχέση νέου ανθρώπου και φύσης σ' έναν ενιαίο κόσμο που αγνοεί τη χρονική φθορά, συνδηλώνει την αλλοτινή χωρίς όρια ελευθερία, την κυριαρχικότητα και την ανένδεια ακόμη για την ανθρώπινη γνώση.10 Επιπλέον, αποτελεί και τον χώρο επαφής τους με την αγαπημένη, όπου η πραγματικότητα διακόπτει απότομα το σύντομο όνειρο κι επιβεβαιώνει την επικυριαρχία της. Ο συσχετισμός βέβαια του υγρού στοιχείου, του καθαρού κρυστάλλινου νερού με τη γυμνή γυναίκα είναι παγκόσμιος και η γύμνια εκλαμβάνεται ως η φυσική κατάσταση που υπερασπίζεται την αθωότητα.11 Συγκεκριμένα, ο μικρός ναύτης, ο Γιωργής της Μπούρμπαινας, αναπαύεται γαλήνιος στην αγκαλιά της θάλασσας, την δευτέραν μεγάλην μητέραν, την προσφιλήν και υγράν και άπιστον, κάτω απ' το γιορτινά κατάφωτο σπίτι της Αρχόντως. Η θάλασσα, που βάζουν ο συγγραφέας και ο ζωγράφος να θάλλει τον μικρό ήρωα, αργότερα θα μεταβληθεί σε συνένοχη και συνεργό στα δόλια σχέδια που γεννά η σκοτισμένη φαντασία του αθεράπευτα πλέον πληγωμένου Γιωργή. Τελικά, όμως, θα τα εγκαταλείψει καταστέλλοντας το πάθος του και θα φανεί ήρωας στον έρωτά του. Για το Ονειρο στο κύμα ο ζωγράφος αποδίδει την πιο κρίσιμη στιγμή, που τα δύο αγαπημένα πρόσωπα απειλούνται. Η αιθέρια Μοσχούλα, ο πειρασμός, λούζεται ολόγυμνη κάτω ακριβώς απ' το φως του φεγγαριού, την ώρα που η ομώνυμη κατσίκα αρχίζει το προδοτικό βέλασμα κι ένα αλιευτικό περνά απ' το ίδιο σημείο. Ο Παπαδιαμάντης στο επόμενο λεπτό θα δώσει στο νεαρό βοσκόπουλο τη γλυκόπικρη χαρά να αναφωνήσει πως είναι ο άνθρωπος που κατόρθωσε να συλλάβει με τα χέρια του το ίδιο του το όνειρο. Στη Νοσταλγό εμφανίζεται και πάλι το τρίπτυχο θάλασσα-γυναικείο σώμα-φεγγάρι και το Λιαλιώ ενσαρκώνει τη γυναικεία γοητεία και αποπλάνηση. Το κατάλευκο φόρεμα, το οποίο εύγλωττα τονίζει ο ζωγράφος, σύμβολο αγνότητας και αθωότητας, στη συνέχεια θα μεταβληθεί σε μαρτυρική εικόνα για τον νεαρό Μαθιό, που θα το βλέπει να κυματίζει στη θέση αυτοσχέδιων πανιών κι ενώ η νεαρή καλλονή θα έχει παραμείνει σχεδόν γυμνή. Τα παραπάνω διηγήματα ανθολογούνται στην έκδοση Να είχεν ο έρωτας σαΐτες - Επτά αγαπητικά διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, επιμέλεια: Κώστας Ακρίβος, ζωγραφιές: Δημήτρης Μοράρος (εκδόσεις Μεταίχμιο, 2010).

Τα έργα που κοσμούν το βιβλίο, μαζί με κάποια νέα του καλλιτέχνη Δημήτρη Μοράρου, παρουσιάστηκαν σε έκθεση στον πολυχώρο ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ από την 1η Δεκεμβρίου π.έ. μέχρι τις 15 Ιανουαρίου 2011, που το έτος αυτό συμπίπτει με τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Αλ. Παπαδιαμάντη.

Παρά τη συνεχιζόμενη καλλιτεχνική ανησυχία κι ενασχόληση του Δημήτρη Μοράρου με τον Παπαδιαμάντη, η πλήρης σειρά των έργων που απασχόλησε τον ζωγράφο γύρω από τις εκδόσεις που φιλοτέχνησε, θα παρουσιαστεί στο πλαίσιο μιας αφιερωματικής έκθεσης για τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα στο Κέντρο Τέχνης Giorgio de Chirico του Δήμου Βόλου, στα μέσα Φεβρουαρίου 2011. *

1. Οδυσσέας Ελύτης, Η μαγεία του Παπαδιαμάντη, Ερμείας, Αθήνα 1977, σ. 12.

2. Γιώργος Ιωάννου, «Επιζωγραφισμένης εικόνας αποκατάσταση», Φώτα Ολόφωτα-Ενα αφιέρωμα στον Παπαδιαμάντη και τον κόσμο του, επιμ.: Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, ΕΛΙΑ, Αθήνα 1981, σ. 83-88.

3. Οδυσσέας Ελύτης, ό.π., σ. 39.

4. Κωστής Παλαμάς, «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης», Εισαγωγή στην πεζογραφία του Παπαδιαμάντη - επιλογή κριτικών κειμένων, επιμέλεια: Γεωργία Φαρίνου - Μαλαματάρη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2005, σ. 63.

5. Μ. Θεοδοσοπούλου, «Παπαδιαμαντικές εμπλοκές», Μετ' έρωτος και στοργής - κείμενα για τον Παπαδιαμάντη, Νεφέλη, Αθήνα 2001.

6. Ελένη Κιτσοπούλου, «Αλ. Παπαδιαμάντη - Η απεικόνιση», Πρακτικά Α' Διεθνούς Συνεδρίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Δόμος, Αθήνα 1991, σ. 295-309.

7. Η μετάφραση του όρου ανήκει στη Λίνα Κάσδαγλη, που επιμελήθηκε τη μετάφραση του Ε.Η. Gombrich, Το χρονικό της τέχνης, Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2006 (α' έκδοση 1989), σ. 433.

8. Γεωργία Φαρίνου - Μαλαματάρη, «Η διηγηματογραφία του Παπαδιαμάντη και η ολλανδική ζωγραφική», Πρακτικά Α' Διεθνούς Συνεδρίου..., ό.π., σ. 457-468.

9. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο βολιώτης ζωγράφος καταπιάνεται με τον σκιαθίτη συγγραφέα. Εχουν προηγηθεί τα εξής: Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Ο Ερωτας στα χιόνια, Διήγημα με 15 ζωγραφιές κι ένα χαρακτικό -οξυγραφία- του ζωγράφου, Μυγδονία, Θεσσαλονίκη 2001 και Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Ο ξεπεσμένος δερβίσης, Διήγημα με 15 ζωγραφιές του Δημήτρη Μοράρου, επιλογικό σημείωμα Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου, Μυγδονία, Θεσσαλονίκη 2004.

10. Γεωργία Φαρίνου - Μαλαματάρη, Αφηγηματικές τεχνικές στον Παπαδιαμάντη, 1887-1910, Κέδρος, Αθήνα 1987, σ. 269.

11. Για τη θάλασσα στην πεζογραφία του Παπαδιαμάντη βλέπε Elizabeth Constantinides, Love and death: The sea in the work of Alex. Papadiamantis, Modern Greek Studies Yearbook, University of Minesota, volume 4, 1988, σ. 99-110.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία