Έντυπη Έκδοση

ΙΝΔΙΑ, ΒΡΑΖΙΛΙΑ, ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ

Αναπάντεχες συμμαχίες

Ενα δημοκρατικό σύμφωνο των δυνάμεων του Νότου - Αναπτυσσόμενοι και εναλλακτικοί

Τον περασμένο Δεκέμβριο, η Νότια Αφρική προσχώρησε τελικά στην ομάδα χωρών BRIC -Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διεύρυνση διευκολύνθηκε από το έργο ενός άλλου μορφώματος, στο πλαίσιο του οποίου δραστηριοποιούνταν ήδη Μπραζίλια, Πρετόρια και Νέο Δελχί: πρόκειται για το IBAS, το οποίο δημιουργήθηκε επτά χρόνια πριν. Η συνεργασία μεταξύ των χωρών του Νότου επιταχύνεται.

Στη δεκαετία του 1990, κατά τη διάρκεια των μεγάλων διαπραγματεύσεων για το διεθνές εμπόριο, οι χώρες του Νότου επέδειξαν ικανότητες συνεννόησης και άσκησης επιρροής στη μάχη κατά της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου αγροτικών προϊόντων. Η Αργεντινή, η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία και η Νότια Αφρική εμφανίστηκαν ιδιαίτερα δραστήριες. Για να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τις διαπραγματευτικές τους δυνατότητες στο πλαίσιο των διεθνών οργανισμών, οι τρεις τελευταίες χώρες αποφάσισαν να συγκροτήσουν ένα άτυπο G3, γνωστό ως IBAS (Ινδία, Βραζιλία, Νότια Αφρική).

Το IBAS διοργανώνει την πρώτη του συνάντηση ως ειδική σύνοδο υπουργών, τον Ιούνιο του 2003 στη Μπραζίλια, πριν συγκροτηθεί επίσημα τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου, στο περιθώριο της 58ης Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, σε επίπεδο αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων (επρόκειτο, τότε, για τους Ατάλ Μπιχάρι Βατζπαγί, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα και Τάμπο Μπέκι). Στόχος της κίνησης ήταν η υποστήριξη κοινών θέσεων στο πλαίσιο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και, κυρίως, του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ).

Το νεοσύστατο φόρουμ επιχείρησε να παίξει το ρόλο αρχικού πυρήνα για μια ευρύτερη μελλοντική ομάδα αναπτυσσόμενων χωρών, ιδέα που προωθούσε ο τότε υπουργός Εμπορίου και Βιομηχανίας της Νότιας Αφρικής, Αλεκ Εργουιν, ο οποίος, εκείνη την εποχή, τόνιζε ότι η Νότια Αφρική κινδύνευε «να βρεθεί απομονωμένη σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, που χαρακτηρίζεται από το διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στις ανεπτυγμένες και τις λιγότερο προοδευμένες χώρες (1)». Η Πρετόρια είχε επιπρόσθετους λόγους να ενδιαφέρεται, αφού, την ίδια περίοδο, η Κίνα, η Βραζιλία και η Ινδία προωθούσαν σημαντικές μεταρρυθμίσεις για να ανοίξουν τις οικονομίες τους στις διεθνείς επενδύσεις.

Το φόρουμ αυτό, έκφραση ενός ήπιου πολυμερούς συντονισμού -το IBAS δεν διαθέτει μόνιμη γραμματεία- αποτυπώνει τις τελευταίες εξελίξεις στο πεδίο των διεθνών σχέσεων: τον διηπειρωτικό χαρακτήρα των θεσμών, τη συμμετοχή ενός περιορισμένου αριθμού παραγόντων στο όνομα της οικονομικο-διπλωματικής αποτελεσματικότητας («minilateralisme»), καθώς και τη βούληση για αποτελεσματική εμβάθυνση των διμερών σχέσεων και παράκαμψη των περιορισμών της πολυμερούς προσέγγισης στα ζητήματα διεθνούς εμπορίου.

Δεν είναι η πρώτη φορά που συγκροτείται ένα διακρατικό μόρφωμα με ιδεολογικά κριτήρια ή με τάσεις αμφισβήτησης της κυριαρχίας του ανεπτυγμένου Βορρά. Δύο στοιχεία, όμως, διακρίνουν τα κράτη-μέλη του IBAS: είναι χώρες δημοκρατικές και δεν ανήκουν στη Δύση. Η τριάδα όχι μόνο δεν βρίσκεται στην υπηρεσία κάποιας κυρίαρχης δύναμης που θα επιθυμούσε να προωθήει τα συμφέροντά της στο πλαίσιο διαφόρων διεθνών θεσμών, αλλά, αντίθετα, ενισχύει την περιφερειακή θέση των χωρών που συμμετέχουν και προκρίνει διαδικασίες συνεργασίας.

Στο όνομα των κοινών αξιών, η Αργεντινή παραμερίστηκε. Στην Πρετόρια δεν ξέχασαν τους στενούς δεσμούς της τελευταίας στρατιωτικής κυβέρνησης της Αργεντινής (1976-1983) με το καθεστώς του απαρτχάιντ, ούτε τις «ουδέτερες» σχέσεις της κυβέρνησης Μένεμ (1989-1999) με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πάντως, η θεώρηση αυτή θα μπορούσε να επανεξεταστεί και ορισμένοι προαναγγέλλουν την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ του IBAS και της Κοινής Αγοράς του Νότου, της γνωστής Mercosur (2).

Οσο για τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, αποκλείστηκε τόσο για το αυταρχικό πολιτικό καθεστώς της, όσο και γιατί οι βλέψεις της να γίνει υπερδύναμη προκαλούν ανησυχία. Η σιωπηλή εχθρότητα δεν εμποδίζει και κάποιες συγκλίσεις: η τελευταία σύνοδος κορυφής του IBAS, που πραγματοποιήθηκε στη Μπραζίλια, στις 15 Απριλίου 2010, διοργανώθηκε παράλληλα με τη σύνοδο κορυφής του BRIC (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα). Στις 24 Δεκεμβρίου 2010, η ομάδα BRIC μετεξελίχθηκε σε BRICS, για να συμπεριλάβει τη Νότια Αφρική.

Το τελευταίο διάστημα, άρχισαν να αναδύονται στη διεθνή σκηνή διάφορες τετραμερείς συνεργασίες. Ετσι, στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για την κλιματική αλλαγή και κατά τη δεύτερη σύνοδο υπουργών (Απρίλιος 2010), εμφανίστηκε μια ομάδα χωρών με το ακρωνύμιο Basic (Βραζιλία, Νότια Αφρική, Ινδία, Κίνα) μέσω της οποίας τα τέσσερα κράτη εξέφρασαν την υποστήριξή τους στη συμφωνία της Κοπεγχάγης για την κλιματική αλλαγή.

ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΑΠΟ ΟΜΠΑΜΑ

Οι προσεγγίσεις αυτού του τύπου αντέχουν και εδραιώνουν τη σημασία του φόρουμ. Ο αμερικανός πρόεδρος, Μπαράκ Ομπάμα, το διαισθάνθηκε ήδη από τη σύνοδο κορυφής της Κοπεγχάγης και επιδίωξε συνάντηση με την ομάδα Basic, πεπεισμένος ότι οι χώρες αυτές προσέφεραν τη μόνη πιθανότητα για μια συμφωνία της τελευταίας στιγμής. Είναι αλήθεια ότι η ομάδα Basic αρθρωνόταν ήδη γύρω από τις μελέτες ειδικών και επεξεργαζόταν τη συνέχεια που θα έπρεπε να δοθεί στο πρωτόκολλο του Κιότο μετά το 2012 (για παράδειγμα, τις μειώσεις αερίων του θερμοκηπίου που θα έπρεπε να ζητηθούν από τις ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες). Η συμμαχία ενισχύθηκε σε βάρος των ευρωπαϊκών χωρών, τις οποίες οι αναπτυσσόμενες χώρες κατηγορούν ως υπεύθυνες για την αποτυχία της παγκόσμιας συνόδου κορυφής για την κλιματική αλλαγή. Μπορεί, όμως, κάλλιστα να στραφεί και εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η σύγκλιση των προσεγγίσεων και των στρατηγικών δημιουργεί ρουτίνες εργασίας και ενισχύει το πολιτικό βάρος και τη δυναμική του IBAS. Βέβαια, η ομάδα χωρών που αναδύεται μετά το 2003 δεν αποτελεί μια μετα-κυβέρνηση, αλλά εκφράζει την ενίσχυση του ρόλου των περιφερειακών κρατών, με άξονα τις διακυβερνητικές συνεργασίες (δεκαεπτά μη κυβερνητικές ομάδες εργασίας και διαλόγου). Με τον τρόπο αυτό, μπαίνει σε εφαρμογή μια στρατηγική παράκαμψης των πολυμερών θεσμών, οι οποίοι έχουν παραλύσει από τον μεγάλο αριθμό των κρατών που συμμετέχουν.

Τα κράτη που ίδρυσαν την ομάδα IBAS επιδιώκουν να γίνουν μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το Νέο Δελχί και η Μπραζίλια το δηλώνουν απερίφραστα. Για την Πρετόρια ο συγκεκριμένος στόχος είναι δυσκολότερος, καθώς η χώρα δεσμεύεται από απόφαση του Οργανισμού Αφρικανικής Ενότητας, που υιοθετήθηκε στο Χαράρε, το 1997, και προτείνει τη διεύρυνση της σύνθεσης του Συμβουλίου Ασφαλείας ώστε να συμμετέχουν πέντε αφρικανικές χώρες με τετραετή, μη ανανεώσιμη θητεία και χωρίς δικαίωμα βέτο. Περιορισμός που είχε ως συνέπεια να απουσιάζει η Νότια Αφρική από τον κατάλογο των χωρών που είναι υποψήφιες για μια θέση μόνιμου μέλους στο Συμβούλιο Ασφαλείας -Γερμανία, Ιαπωνία, Βραζιλία και Ινδία, το λεγόμενο G4.

Ακόμη κι αν τα κράτη μέλη του IBAS έχουν κοινό σχέδιο για τα Ηνωμένα Εθνη, πρέπει οπωσδήποτε να κινηθούν διακριτικά. Πράγματι, υπάρχει κίνδυνος να ενοχληθούν πολλές χώρες που τρέφουν τις ίδιες φιλοδοξίες, από την Αργεντινή και το Μεξικό μέχρι τη Νιγηρία, την Αλγερία, την Αίγυπτο ή ακόμη και το Πακιστάν -χωρίς να αναφερθεί κανείς και στις επιφυλάξεις της Κίνας, η οποία είναι ήδη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας και δεν βλέπει θετικά ενδεχόμενη εισδοχή της Ινδίας.

Η επιθυμία των χωρών του IBAS να ενσαρκώσει η καθεμία την ήπειρό «της» στη διεθνή σκηνή, να αποτελέσει «τον» εκπρόσωπό της, δεν είναι ευκολότερο να πραγματοποιηθεί. Οπωσδήποτε και οι τρεις χώρες είναι γίγαντες στην κλίμακα της ευρύτερης περιοχής τους και η αμοιβαία αναγνώρισή τους δεν είναι διόλου αβάσιμη. Επιβάλλεται, όμως, να δείξουν μια κάποια μετριοπάθεια, έτσι ώστε να αποφύγουν να προκαλέσουν την εχθρότητα άλλων αναδυόμενων χωρών, η οποία θα μπορούσε να καταλήξει στη δημιουργία μιας συμμαχίας των «μικρών» απέναντι σε μια θεωρούμενη ως ηγεμονική δύναμη.

Οπως συμφωνήθηκε στη σύνοδο κορυφής του Νέου Δελχί, το 2008, οι τρεις χώρες του IBAS εργάζονται για να γίνουν οι διεθνείς θεσμοί «πιο δημοκρατικοί, πιο αντιπροσωπευτικοί, να αποκτήσουν ευρύτερη νομιμοποίηση, μέσω της πιο ουσιαστικής εμπλοκής των αναδυόμενων χωρών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων». Για τον σκοπό αυτό, κινητοποιούν συστηματικά τους αρχηγούς των κρατών και των κυβερνήσεών τους, ενώ εκεί κατατείνουν και οι συναντήσεις που διεξάγονται στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών ή άλλων διεθνών φόρουμ (Συμβούλιο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, Παγκόσμιος Οργανισμός για την Πνευματική Ιδιοκτησία, Σύμφωνο της Ανταρκτικής, Διάσκεψη για την Ανοικοδόμηση της Παλαιστίνης κ.ά.).

ΑΘΟΡΥΒΕΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ

Οι συναντήσεις αυτές δίνουν την ευκαιρία στις τρεις χώρες να γνωριστούν και να κατανοήσουν η μία την άλλη καλύτερα, να διαμορφώσουν κοινές θέσεις ή ακόμη και να εδραιώσουν τη συμμαχία τους μέσω κλαδικών συνεργασιών. Φυσικά, δεν υπάρχει μια κοινή ταυτότητα «IBAS». Αλλά οι διακρατικές συνεργασίες, μολονότι αθόρυβες, αποδεικνύονται αποτελεσματικές, ακόμη και σε ζητήματα ασφάλειας. Μετά τη συνάντησή τους στην Πρετόρια, τον Φεβρουάριο του 2004, οι υπουργοί Αμυνας του IBAS κατάφεραν να προωθήσουν την παραγωγή πυραύλων αέρος-αέρος νέας γενιάς, στη βάση και της συμφωνίας Βραζιλίας-Νότιας Αφρικής, το 2005, ενώ οργάνωσαν κοινά ναυτικά γυμνάσια στα ανοιχτά της Νότιας Αφρικής, τον Μάιο του 2008.

Επίσης, τα κράτη-μέλη του IBAS έχουν κατορθώσει να επεκταθούν και σε κοινές πολιτικές διακηρύξεις για τα περισσότερα διεθνή ζητήματα, όπως η διακήρυξη 45 σημείων, η οποία υιοθετήθηκε τον Απρίλιο του 2010, κατά την 4η σύνοδο κορυφής του IBAS. Η διακήρυξη αναφέρεται στον αφοπλισμό και τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων, στη μάχη κατά της τρομοκρατίας, στις ειρηνευτικές αποστολές του ΟΗΕ, στο Ιράν, στο Αφγανιστάν, αλλά και σε ζητήματα όπως οι ταραχές στη Γουϊνέα-Μπισάου, η εφαρμογή της συμφωνίας της Ουαγκαντούγκου για τη Γουινέα (3) ή ακόμη και η αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης στη Μαδαγασκάρη.

Το IBAS, ένα πρωτίστως πολιτικό μόρφωμα, δεν επηρεάστηκε από τις εναλλαγές εξουσίας στα κράτη-μέλη του. Ούτε η ανάδειξη νέας πλειοψηφίας στην Ινδία (και η αντικατάσταση του πρωθυπουργού Βατζπαγί, ηγέτη του ινδουιστικού εθνικιστικού κόμματος Μπαρατίγια Τζανάτα [BJP], από τον Μανμοχάν Σινγκ, του Κόμματος του Κονγκρέσου) ούτε η παράδοση της σκυτάλης από τον Τάμπο Μπέκι στον Τζάκομπ Ζούμα στην προεδρία της Νότιας Αφρικής έβαλαν σε κίνδυνο μια συμμαχία που βασίζεται σε συγκλίνουσες γεω-οικονομικές θεωρήσεις. Οι τρεις χώρες οραματίζονται τη δημιουργία μιας τεράστιας ζώνης ελεύθερου εμπορίου, στην κατεύθυνση των περιφερειακών εμπορικών συμφωνιών που προβλέπει το άρθρο 24 της Γενικής Συμφωνίας για τους Δασμούς και το Εμπόριο (GATT), με τη συμμετοχή των οικονομιών της Mercosur, της ινδικής χερσονήσου και της Τελωνειακής Ενωσης των Νοτιοαφρικανικών Κρατών (SACU).

Ο στόχος είναι φιλόδοξος. Το 2008, ο όγκος των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ των τριών κρατών έφθασε τα 10 δισεκατομμύρια δολάρια (αύξηση 156% σε επτά χρόνια), αριθμός που πρέπει, πάντως, να τεθεί στις σωστές του διαστάσεις: την ίδια χρονιά, μόνο η αξία των εμπορικών συναλλαγών Κίνας-Βραζιλίας ανήλθε σε 43 δισεκατομμύρια δολάρια. Οχι μόνο οι αποστάσεις αυξάνουν τις τιμές (το κόστος μεταφοράς αντιστοιχεί στο 12% της αξίας των συναλλαγών Ινδίας-Βραζιλίας και στο 10% της αξίας του εμπορίου Ινδίας-Νότιας Αφρικής), αλλά και η εικόνα που έχουν οι καταναλωτές για τους παραγωγούς δεν είναι πάντα κολακευτική: έτσι, οι Βραζιλιάνοι θεωρούν συχνά χαμηλής ποιότητας τα ινδικά προϊόντα.

Γι' αυτό, σε κάθε σύνοδο κορυφής, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων συνοδεύονται από σημαντικές αντιπροσωπείες επιχειρηματιών: πρόκειται για έναν τρόπο να πεισθούν οι επιχειρηματίες για το συμφέρον που έχουν από την ενίσχυση του πολιτικού σχεδίου του IBAS, καθώς και για τις οικονομικές συνέργειες που μπορεί να πυροδοτήσει. Το έργο είναι τεράστιο: οι περισσότεροι επιχειρηματίες των τριών χωρών δεν έχουν ακούσει ποτέ για το IBAS και πολλοί το αντιμετωπίζουν ως μια καθαρά γεωπολιτική συμμαχία.

Το 2007, στο Νέο Δελχί, η υιοθέτηση ενός σχεδίου δράσης είχε στόχο να δείξει ότι το IBAS δεν είναι μια αρένα δημαγωγίας, μια συμμαχία νέων «μικρο-ιμπεριαλιστών», αλλά μάλλον ένας τόπος επεξεργασίας στρατηγικών δράσης και συνεργειών οικονομικών (εναρμόνιση των τελωνειακών διαδικασιών, μείωση του κόστους συναλλαγών και του κόστους μεταφοράς... ) και τεχνολογικών (ερευνητικά προγράμματα για την ελονοσία, το AIDS, τα αγροκαύσιμα, τις νανοτεχνολογίες, την ωκεανογραφία κτλ.). Ολα αυτά τα σχέδια, καθώς και η προβολή τους από τα μέσα ενημέρωσης, αποσκοπούν, επίσης, στην αλλαγή της διεθνούς εικόνας των τριών πρωταγωνιστών.

ΤΡΙΜΕΡΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ

Κλαδικές ομάδες εργασίας έχουν συσταθεί για να εξερευνήσουν τις πιθανές συνέργειες και να ενημερωθούν για τις πρακτικές «καλής διακυβέρνησης» (δημόσια διοίκηση, αγροτική παραγωγή, εμπόριο και επενδύσεις, φορολογία, υγεία, επιστήμες και τεχνολογία, μεταφορές, τουρισμός... ). Το έργο των ομάδων έχει ήδη ως αποτέλεσμα την υπογραφή δώδεκα συμφωνιών τριμερούς συνεργασίας (πολιτική αεροπορία, αγροκαύσιμα, αιολική ενέργεια, ανώτατη εκπαίδευση, ισότητα), ενώ ακόμη πέντε συμφωνίες βρίσκονται στο στάδιο των διαπραγματεύσεων (κυρίως για τις θαλάσσιες μεταφορές).

Συνεπώς, γινόμαστε μάρτυρες μιας συμβολικής οικοδόμησης, στην οποία οι διαπεριφερειακές συμμαχίες χρησιμεύουν στο σχεδιασμό των αυριανών συνεργασιών (γεωργία, ηλεκτρονική «διακυβέρνηση», ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κοινό ταμείο για την έρευνα και την ανάπτυξη κτλ.), καθώς και στην εδραίωση μιας κοινής κουλτούρας συνεργασίας στο πλαίσιο των διεθνών θεσμών, ακόμη και μιας κουλτούρας αλληλεγγύης (ένα ταμείο ανθρωπιστικής βοήθειας του IBAS ενσωματώθηκε στο Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη και χρηματοδοτεί έργα στην Αϊτή, στο Λάος, στο Μπουρουντί, στο Πράσινο Ακρωτήριο και στη Γουινέα-Μπισάου). Επίσης, προωθούνται οι ανταλλαγές μεταξύ των λαών σε πολλαπλά επίπεδα, μέσω των διαφόρων φόρουμ επιχειρηματιών, γυναικών, βουλευτών, συνταγματικών κανόνων και πολιτιστικών εκδηλώσεων.

Μολονότι το IBAS έχει πιο περιορισμένη παρουσία και επιρροή από ό,τι τα τρία κράτη-μέλη του ξεχωριστά, και δεν μπορεί, στη φάση αυτή, να θεωρηθεί ως σημαντικός διεθνής παράγοντας, ο ρόλος του ως κοινής ομπρέλας για πολλαπλές πρωτοβουλίες επιτρέπει να συνδυαστούν τα συμφέροντα των κρατών με την ενίσχυση των ανταλλαγών στο πεδίο της κοινωνίας των πολιτών. Μήπως πρόκειται για ένα νέο υπόδειγμα συνεργασίας για τις χώρες του Νότου;

Παρόλο που η ανάγκη διεθνούς συνεργασίας μεταξύ διαφόρων κυβερνήσεων είναι μάλλον αποδεκτή, ο συντονισμός των ισχυρών παικτών και η παράκαμψη των περιφερειακών θεσμών προκαλούν τη δυσφορία των «μικρών», οι οποίοι δεν έχουν θέση στο τραπέζι, αλλά και όσων είναι προσδεδεμένοι σε μια θεσμική και ενίαια προσέγγιση των παγκόσμιων προβλημάτων. Ετσι, παράλληλα με το IBAS, Βραζιλία και Ινδία εξακολουθούν να μεριμνούν για την ανάπτυξη σχέσεων με όλους τους παράγοντες της αφρικανικής σκηνής, κράτη και περιφερειακούς οργανισμούς [Νέα Συνεργασία για την Ανάπτυξη στην Αφρική (Nepad), Κοινότητα Ανάπτυξης των Νοτιοαφρικανικών Κρατών (CDAA) κ.ά.].

Οι διασκέψεις κορυφής Ινδίας-Αφρικής (Νέο Δελχί, Απρίλιος 2008) ή Βραζιλίας-Αφρικής (Φορταλέζα, Ιούνιος 2003, διάλογος για τη διατροφική ασφάλεια, Μάιος 2010) αποτελούν αποδείξεις της πολιτικής αυτής, ακριβώς όπως και οι διασκέψεις κορυφής Αφρικής-Νότιας Αμερικής (Αμπούτζα, Νοέμβριος 2006, Μέριδα, Σεπτέμβριος 2009), ένας από τους πρωτεργάτες των οποίων υπήρξε ο βραζιλιάνος πρόεδρος Λούλα ντα Σίλβα. Οπως είχε ευχηθεί ο νοτιοαφρικανός πρόεδρος Μπέκι από το 1996, στο Νέο Δελχί, η Νότια Αφρική μετατρέπεται σε γέφυρα μεταξύ Νότιας Αμερικής και Ινδικής χερσονήσου, γεγονός που ενισχύει τόσο το διεθνές της κύρος όσο και την οικονομία της - κυρίως μέσω των λιμανιών του Ντέρμπαν και του Κέιπ Τάουν.

Το γεγονός ότι η ομάδα IBAS δίνει τη δυνατότητα να δημιουργούνται νέοι γεωπολιτικοί δεσμοί, το οφείλει στη στρατηγική θέση της Νότιας Αφρικής και στον ακτιβισμό του προέδρου Λούλα ντα Σίλβα. Κατά τη διάρκεια των δύο θητειών του, ο βραζιλιάνος ηγέτης μετέβη πέντε φορές στη Μαύρη Ηπειρο, επισκέφθηκε είκοσι χώρες, ξεκίνησε, από το 2004, διαπραγματεύσεις ανάμεσα στη Mercosur, την Αίγυπτο και το Μαρόκο, και δεν δίστασε να συμμετάσχει, στις 6 Αυγούστου 2010, στο Καράκας, μαζί με τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Ούγο Τσάβες, στην πρώτη σύνοδο των υπουργών Εξωτερικών Αφρικής-Νότιας Αμερικής.

Οι νέοι διηπειρωτικοί θεσμοί, όπως το IBAS, δεν εδραιώνονται χάρη στην ηγεσία ενός ή δύο προσωπικοτήτων. Δεν αντέχουν παρά μόνο εάν αποδειχτούν αποτελεσματικοί σε παγκόσμιο επίπεδο και ικανοποιήσουν τις προσδοκίες των οικονομικών παραγόντων. Από την εμπειρία του IBAS, οι διάφορες χώρες θα συγκρατήσουν, επίσης, ότι οποιαδήποτε μεσαίου ή μεγαλύτερου μεγέθους χώρα επιθυμεί να ενταχθεί σε ένα διηπειρωτικό μόρφωμα, πρέπει να συνοδεύσει την προσπάθειά της με εθνικές στρατηγικές απέναντι στους υπόλοιπους διαπεριφερειακούς θεσμούς και με δραστήρια διμερή διπλωματία.

(1) Σε λόγο του στο Metal and Engineering Industries Bargaining Council, στο Γιοχάνεσμπουργκ, στις 8 Νοεμβρίου 2002.

(2) Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη, Ουρουγουάη, Βενεζουέλα.

(3) Υπογράφηκε τον Ιανουάριο του 2010 και επέτρεψε τη δημοκρατική μετάβαση στη Γουινέα και τη διεξαγωγή προεδρικών εκλογών τον περασμένο Αύγουστο-Σεπτέμβριο.

* Ερευνητής, συνεργάτης του Ινστιτούτου Choiseul.

Σχέδια για υγεία-αγρότες

Από τους τρεις πυλώνες στους οποίους στηρίζεται η ομάδα IBAS (Ινδία, Βραζιλία, Νότια Αφρική) από τη δημιουργία της, το 2003 -τον πολιτικό συντονισμό στα διεθνή θέματα, τις κοινές ομάδες εργασίας και τη βοήθεια στις αναπτυσσόμενες χώρες- ο τρίτος μπορεί να αξιολογηθεί πιο συγκεκριμένα.

Το Ταμείο IBAS για την Εξάλειψη της Πείνας και της Φτώχειας, το οποίο συστάθηκε το 2004, χρηματοδοτεί σχέδια μικρής και μεσαίας κλίμακας που μπορούν να δοκιμαστούν και αλλού και να χρησιμεύσουν ως υπόδειγμα «καλών πρακτικών»(1) σε τοπικό, περιφερειακό, αλλά και διαπεριφερειακό επίπεδο. Παράλληλος στόχος του ταμείου είναι η προώθηση καινοτόμων πρωτοβουλιών που ξεκινούν από χώρες του Νότου και απευθύνονται σε άλλες χώρες του Νότου(2). Καθένα από τα τρία κράτη-μέλη του IBAS χρηματοδοτεί το ταμείο με το, μικρό ακόμη, ποσό του ενός εκατομμυρίου δολαρίων, στο οποίο μπορούν να προστίθενται κονδύλια από εξωτερικούς χρηματοδότες: τρίτα κράτη, μη κυβερνητικές οργανώσεις, φιλανθρωπικά ιδρύματα κ.λπ.

Η διαχείριση του ταμείου και η διοικητική και επιχειρησιακή παρακολούθηση των επιλεγμένων σχεδίων ανατέθηκε στην Ειδική Μονάδα για τη Συνεργασία μεταξύ Χωρών του Νότου, την οποία διαθέτει το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη. Το γεγονός ότι το καθήκον αυτό ανέλαβε υπηρεσία των Ηνωμένων Εθνών -και όχι χρηματοοικονομικοί θεσμοί, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ)- έχει τη σημασία του. Η ανάθεση της εποπτείας σε υπηρεσία των Ηνωμένων Εθνών επιτρέπει -όπως και στην περίπτωση της Τράπεζας του Νότου (Banco del Sur), την οποία ίδρυσαν Αργεντινή, Βολιβία, Βραζιλία, Ισημερινός, Παραγουάη και Βενεζουέλα με αρχικό κεφάλαιο 20 δισεκατομμύρια δολάρια(3)- να παρακάμπτονται οι θεσμοί του Μπρέτον Γουντς, οι οποίοι δεν τηρούν τις υποχρεώσεις τους. Πλέον, χώρες όπως η Βραζιλία, η Ινδία και η Νότια Αφρική μπορούν να παρακάμπτουν το ΔΝΤ και να δημιουργούν παράλληλα δίκτυα βοήθειας.

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ

Τα σχέδια που χρηματοδοτεί το IBAS καλύπτουν ευρύ φάσμα τομέων, από την εκπαίδευση αγροτών στις βελτιωμένες καλλιεργητικές τεχνικές στη Γουινέα-Μπισάου, την οργάνωση συστήματος ανακύκλωσης απορριμμάτων στην Αϊτή και την ανακαίνιση δύο κέντρων υγείας στο Πράσινο Ακρωτήριο, μέχρι την ανέγερση συμπληρωματικής πτέρυγας σε κέντρο υγείας στην Καμπότζη και τη βελτίωση των εργαλείων καταπολέμησης του AIDS στο Μπουρούντι. Οι επιλογές αυτές είναι συχνά εναρμονισμένες με τους διπλωματικούς στόχους των τριών κρατών-μελών του IBAS.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η ανέγερση αθλητικού κέντρου χιλίων τετραγωνικών μέτρων στη Ραμάλα της Παλαιστίνης, με κόστος που υπολογίζεται γύρω στο ένα εκατομμύριο δολάρια - πρόκειται για το ακριβότερο πρόγραμμα που χρηματοδοτεί το ταμείο, με το σχέδιο στη Γουινέα-Μπισάου να κοστίζει γύρω στα 500.000 δολάρια, το έργο στην Αϊτή να φθάνει τα 550.000 δολάρια και το πρόγραμμα στο Πράσινο Ακρωτήριο να πλησιάζει τα 380.000 δολάρια. Οπως επισημαίνει ο Φρανσίσκο Φιγκεϊρέντο ντε Σόουζα, γραμματέας του τμήματος IBAS στο υπουργείο Εξωτερικών της Βραζιλίας, η πρωτοβουλία της Ραμάλα συνδέεται με τον πολιτικό συντονισμό των τριών χωρών γύρω από την ισραηλινο-παλαιστινιακή διένεξη και τη βούληση της Μπραζίλια να εμπλακεί ως διπλωματική δύναμη στην ειρηνευτική διαδικασία μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστίνης(4). Μολονότι η Βραζιλία ήταν η τελευταία από τις τρεις χώρες του IBAS που αναγνώρισε επίσημα το παλαιστινιακό κράτος, τον Δεκέμβριο του 2010, προχώρησε περισσότερο από τους δύο συμμάχους της, αναγνωρίζοντάς το στα σύνορα του 1967.

(1) www.ibsa-trilateral.org

(2) Από τη δημιουργία του, το Ταμείο IBAS έχει λάβει το Βραβείο των Ηνωμένων Εθνών για τη Συνεργασία μεταξύ Χωρών του Νότου, το 2006, καθώς επίσης και το Βραβείο για τους Στόχους της Χιλιετίας για την Ανάπτυξη, τον Σεπτέμβριο του 2010.

(3) Βλ. Damien Millet και Eric Toussaint, «Οι τραπεζίτες των φτωχών», «Le Monde diplomatique»-«Κ.Ε.», 9-9-07. Βλ. http://www.monde-diplomatique.gr/spip.php?article8

(4) «Emerging Powers : India, Brazil and South Africa (IBSA) and the future of South-South cooperation», έκθεση του Woodrow Wilson Center, Ουάσινγκτον, Αύγουστος 2009, www.wilsoncenter.org

* Υποψήφια διδάκτωρ διεθνών σχέσεων στο Institut d'etudes politiques στο Παρίσι και συνεργάτιδα του CERI-CNRS.

Περιφερειακές συνεργασίες σε πολλά επίπεδα

Από τη σύνοδο κορυφής του Εβιάν (Ιούνιος 2003) και την έναρξη «διευρυμένου διαλόγου» των κρατών-μελών του G8 (Ηνωμένες Πολιτείες, Καναδάς, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιαπωνία και Ρωσία) με άλλες χώρες (Νότια Αφρική, Νιγηρία, Σενεγάλη, Αλγερία, Αίγυπτος, Σαουδική Αραβία, Βραζιλία, Μεξικό, Κίνα, Ινδία, Μαλαισία), οι διαδικασίες διαλόγου μεταξύ κρατών που αποσκοπούν στη μεταρρύθμιση της παγκόσμιας διακυβέρνησης γίνονται ολοένα πιο περίπλοκες και θεσμοποιημένες.

Αντιμέτωπα με την κρίση, τα κράτη του G8 και οι αναπτυσσόμενες χώρες αναζητούν την κατάλληλη αρχιτεκτονική για τη συζήτηση των παγκόσμιων προβλημάτων.

Οι χώρες του G8 διευρύνουν το διάλογο για να συμπεριλάβουν «τις μεγάλες αναδυόμενες δυνάμεις». Το 2007, η λεγόμενη «διαδικασία του Χαϊλίγκενταμ» (G13) συνέδεσε τα κράτη-μέλη του G8 με ένα «G5», το οποίο αποτελούσαν η Νότια Αφρική, η Βραζιλία, η Κίνα, η Ινδία και το Μεξικό. Τον Ιούνιο του 2009, στη σύνοδο κορυφής της Λ' Ακουιλα, το G13 έγινε G14 με τη συμμετοχή και της Αιγύπτου.

Αυτή η δεύτερη ομάδα χωρών επιδιώκει να οργανωθεί καλύτερα ώστε, κάποια στιγμή, ο Τρίτος Κόσμος να μπορεί να μιλήσει με μία φωνή και να σταθεί συντεταγμένα απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρωπαϊκή Ενωση και την Ιαπωνία. Οι προσπάθειές τους να χαράξουν τον δικό τους δρόμο και να ενισχύσουν τη συνεργασία μεταξύ των χωρών του Νότου δεν είναι καινούριο φαινόμενο: από τη δημιουργία της Κίνησης των Αδεσμεύτων, το 1956, που ακολούθησε τη Διάσκεψη του Μπαντούνγκ, το 1955, εμφανίστηκε η ομάδα των 77 το 1964, το G15 το 1989 και το G20(1), το 2003 (στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για το διεθνές εμπόριο στον γύρο της Ουρουγουάης)... Οι προσπάθειες αυτές, όμως, απέκτησαν νέα δυναμική κατά τους διάφορους γύρους διαπραγματεύσεων για τη φιλελευθεροποίηση των ανταλλαγών στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) και λόγω της διαδικασίας της Ντόχα (βλ. ιδιαίτερα το G33 και το G90 το 2003, το G110 το 2005).

Το 2003, η αποτυχία της διάσκεψης του ΠΟΕ στο Κανκούν (Μεξικό), μετά την αποχώρηση των αναπτυσσόμενων χωρών από τις διαπραγματεύσεις, ευνόησε την ανάδυση μιας πολιτικής συμμαχιών με μεταβαλλόμενη γεωμετρία, ανάμεσα στις χώρες του Νότου. Μολονότι ο τύπος και ορισμένες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΚΟ) κατάφεραν να προωθήσουν την άποψη ότι μια νέα συμμαχία των χωρών αυτών είχε αναδυθεί, φάνηκε γρήγορα ότι το G20 του Νότου δεν ήταν παρά μια συγκυριακή διακρατική συμμαχία γύρω από ένα και μοναδικό διακύβευμα -τη φιλελευθεροποίηση του εμπορίου αγροτικών προϊόντων- και ότι θα εμφανίζονταν και άλλες ομάδες χωρών ανάλογα με τις διαπραγματεύσεις που αναμένονταν. Το IBAS (Ινδία, Βραζιλία, Νότια Αφρική) και το BRIC (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα) το αποδεικνύουν.

(1) Στις 20 Αυγούστου 2003, με την ευκαιρία της πέμπτης υπουργικής διάσκεψης των χωρών του ΠΟΕ (στο Κανκούν), συγκροτήθηκε ομάδα είκοσι αναπτυσσόμενων χωρών, ως απάντηση στις ευρωπαϊκές και αμερικανικές προτάσεις. Το μπλοκ των χωρών αυτών σταδιακά διευρύνθηκε και ο αριθμός των κρατών που συμμετείχαν μεταβαλλόταν συνεχώς, καθώς κάποια αποσύρονταν από τη διαδικασία, ενώ άλλα προσχωρούσαν στη συμμαχία (σημερινά κράτη-μέλη: Νότια Αφρική, Αργεντινή, Βολιβία, Βραζιλία, Χιλή, Κίνα, Κούβα, Αίγυπτος, Ισημερινός, Γουατεμάλα, Ινδία, Ινδονησία, Μεξικό, Νιγηρία, Πακιστάν, Παραγουάη, Περού, Φιλιππίνες, Τανζανία, Ταϊλάνδη, Ουρουγουάη, Βενεζουέλα, Ζιμπάμπουε). Αυτή η ομάδα G20 («του Νότου») δεν πρέπει να συγχέεται με το G20 που συνέστησαν, το 1999, οι ανεπτυγμένες βιομηχανικές χώρες του G7, με τη συμμετοχή ορισμένων χωρών ακόμη, καθώς και των διεθνών χρηματοοικονομικών οργανισμών.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Διεθνή
Με λέξεις-κλειδιά
Le Monde diplomatique
Ινδία
Νοτια Αφρική
Βραζιλία