Έντυπη Έκδοση

Ενας Μπάρτλμπυ για όλες τις εποχές

Χέρμαν Μέλβιλ Μπάρτλμπυ ο γραφέας. Μια ιστορία της Ουώλλ Στρητ. Μετάφραση, επιλογή συνοδευτικών κειμένων, σημείωμα επιμέτρου Αθηνάς Δημητριάδου, εκδόσεις Αγρα

Ενδεχομένως ο σημερινός αναγνώστης που θα διαβάσει τον Μπάρτλμπυ θα ξενιστεί από την πληροφορία ότι το πρώτο βιβλίο του Χέρμαν Μέλβιλ, το Typee (1846), μπεστ σέλερ για τα μέτρα της εποχής, ήταν ένα εύπεπτο ανάγνωσμα, μια ιστορία με σειρήνες και με άγριους της Πολυνησίας. Και ενώ το αναγνωστικό κοινό, κυρίως το γυναικείο, περίμενε μια ανάλογη συνέχεια, ο συγγραφέας έστρεψε τα νώτα του στο εύκολο ξεκίνημά του και ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική πορεία.

Στα χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ 1846 και 1853, οπότε ο Μπάρτλμπυ ο γραφέας δημοσιεύτηκε σε δύο συνέχειες στο περιοδικό Πάτναμς, ο Μέλβιλ ήρθε αντιμέτωπος με την αρνητική πλευρά του αμερικανικού ονείρου της ευμάρειας και της επιτυχίας: την έντονη αστικοποίηση, τη μαζική μετανάστευση, τον ανηλεή ανταγωνισμό σε όλα τα επίπεδα, άρα και στο χώρο όπου κινούνταν ο ίδιος, στον χώρο των εκδόσεων. Παράλληλα ήρθε σε επαφή με τις απόψεις ρηξικέλευθων διανοητών και εντυπωσιάστηκε από το κήρυγμα περί παθητικής αντίστασης. Εικάζεται ότι ο Μπάρτλμπυ είναι μακρινός απόηχος της ρήσης του Θορώ, «Δεν γεννήθηκα για να μου επιβάλλουν οι άλλοι τι θα κάνω. Θα αναπνέω όπως μου αρέσει».

Ο σκηνικός χώρος του Μπάρτλμπυ είναι ένα δικηγορικό γραφείο της ανερχόμενης τότε Ουώλλ Στρητ. Είναι ένας χώρος εργασίας όπου μια νόρμα τύπου βιομηχανικής παραγωγής ορίζει τον αριθμό των αντιγράφων που θα ολοκληρωθούν μέσα στην εργάσιμη ημέρα. Δουλειά πληκτική, μηχανική και απ' αυτή την άποψη εξουθενωτική, χωρίς ίχνος δημιουργικότητας. Αφηγητής, σε πρώτο πρόσωπο, ο δικηγόρος και ιδιοκτήτης του γραφείου, άνθρωπος ήρεμος, αξιόπιστος και ανεκτικός, όπως σπεύδει να μας πληροφορήσει. Απασχολεί ήδη τρεις υπαλλήλους και αποφασίζει να προσλάβει έναν τέταρτο όταν αβγατίζουν οι δουλειές του. Και τότε εμφανίζεται ο Μπάρτλμπυ, ένας νεαρός γαλήνιος και πειθήνιος, ένα αερικό, που παίρνει αμέσως θέση στο γραφείο του, ανάμεσα στο τυφλό παράθυρο και σε ένα παραβάν, και αρχίζει να αντιγράφει νυχθημερόν τα πάσης φύσεως έγγραφα. Ωσπου την τρίτη ημέρα από την πρόσληψή του (για τον Μέλβιλ με τις άφθονες αναφορές στη Βίβλο, η επιλογή της τρίτης ημέρας δεν είναι καθόλου τυχαία), το αερικό αρνείται σταθερά και ταυτόχρονα πολύ ευγενικά να κάνει αυτό που του ζητείται. Ο δικηγόρος μένει εμβρόντητος. Από εκείνη την ημέρα η ακλόνητη άρνηση του υπαλλήλου του να συμμετάσχει στις υποχρεώσεις του γραφείου τον φέρνει αντιμέτωπο με μια πικρή αλήθεια: ότι μέχρι τώρα διάβαινε μέσα από τη ζωή χωρίς πολλά ερωτηματικά, χωρίς οι σχέσεις του με τους άλλους να ξεπερνούν το επίπεδο του συμβατικού. Αυτό το φρικιό, ο γραφέας του, τον ταρακουνάει για τα καλά. Θα καταβάλει πολλές και ποικίλες προσπάθειες να επαναφέρει τον υπάλληλό του «στον ίσιο δρόμο», θα αποδειχτούν όμως όλες άκαρπες.

Αν και ολιγοσέλιδο, ο Μπάρτλμπυ θεωρείται από τα σπουδαιότερα έργα της κλασικής πεζογραφίας, έχει δε τύχει αναρίθμητων αναλύσεων. Εχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο Μπάρτλμπυ είναι η λογοτεχνική περσόνα του συγγραφέα που αρνείται να γράψει ένα «πιασάρικο» μυθιστόρημα, σε πείσμα των απαιτήσεων κάποιου μεγαλοεκδότη. Δεν αποκλείεται να είναι η απεικόνιση του ανθρώπινου ναυάγιου που επιμένει να διαφυλάσσει την προσωπική του αξιοπρέπεια σε πείσμα μιας απρόσωπης, ισοπεδωτικής κοινωνίας. Οπωσδήποτε δεν μπορούμε να ξεμπερδεύουμε χαρακτηρίζοντας τον Μπάρτλμπυ απλώς εκκεντρικό. Μπορεί τόσο ο ίδιος όσο και οι λογοτεχνικοί του απόγονοι να κινούνται στις παρυφές της κοινωνίας, η όποια προσέγγιση πάντως προβάλλει επιτακτική την ανάγκη διερεύνησης των όρων λειτουργίας αυτής της κοινωνίας. Εχουμε να κάνουμε με ένα κείμενο πολύ πυκνό που απαιτεί μεγάλη προσήλωση από τον αναγνώστη. Ο επαρκής αναγνώστης θα διαπιστώσει, φέρ' ειπείν, ότι η περιγραφή, του δικηγορικού γραφείου υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας απλής περιγραφής. Αλλά και η πασίγνωστη φράση του Μπάρτλμπυ, «θα προτιμούσα όχι», με τις σχεδόν αδιόρατες διαφοροποιήσεις της, εξεικονίζει λεπτότατες αποχρώσεις της ευαίσθητης ισορροπίας μεταξύ αφεντικού και υπαλλήλου. Ο κυματισμός του κειμένου είναι βουβός αλλά συνεχής και αναμφισβήτητος.

Μεγάλη προσήλωση απαιτείται και από τον μεταφραστή, ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με το εξής παράδοξο: η πληθώρα των αναλύσεων που έχουν γραφεί για το κείμενο αυτό, ιδιαιτέρως τον 20ό αιώνα με την έξαρση της ψυχανάλυσης, ενδέχεται να τον προσανατολίσει σε μεταφραστικές λύσεις, ενδιαφέρουσες μεν, υπερβολικά ελεύθερες δε ως προς το πνεύμα του κειμένου. Η παρούσα μετάφραση φιλοδοξεί να μείνει πιστή στο κείμενο ασχέτως των ερμηνειών του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Τυπωθήτω