Έντυπη Έκδοση

Το πείραμα του «Μεγάλου Ερωτικού»

Καλοκαίρι 1972: ο Πολ ΜακΚάρτνεϊ έχει μόλις κυκλοφορήσει με τους Wings το «Mary Had a Little Lamb», ο Ντέβιντ Μπάουι απαντά με το «Rise and Fall of Ziggy Stardust».

Ο Μάνος Χατζιδάκις, η Φλέρυ Νταντωνάκη και ο Δημήτρης Ψαριανός κατά τη διάρκεια των ηχογραφήσεων του «Μεγάλου Ερωτικού» Ο Μάνος Χατζιδάκις, η Φλέρυ Νταντωνάκη και ο Δημήτρης Ψαριανός κατά τη διάρκεια των ηχογραφήσεων του «Μεγάλου Ερωτικού» Ο δε Τζον Λένον δηλώνει ότι παρακολουθείται από το FBI. Στην Ελλάδα της χούντας, στο «Κύτταρο» παίζουν οι Σόκρατες και Δημήτρης Πουλικάκος. Ο Μάνος Χατζιδάκις έχει μόλις επιστρέψει από την Αμερική και στα χαρτιά του έχει ήδη σημειώσει τις πρώτες νότες για ένα άλμπουμ που έμελλε να σφραγίσει το ελληνικό τραγούδι: Ο «Μεγάλος Ερωτικός» περιλαμβάνει τραγούδια που υμνούν τον πιο αγνό και καθαρό έρωτα, όπως αυτός εκφράζεται στους στίχους της Σαπφούς, του Καβάφη, του Ευριπίδη, του Ελύτη και τους οποίους ερμηνεύουν μοναδικά οι Φλέρυ Νταντωνάκη και Δημήτρης Ψαριανός.

«Με τα τραγούδια αυτά αποτείνομαι στην πιο κρυφή ευαισθησία των νέων ανθρώπων κάθε ηλικίας κι όχι στους εφήμερους κι ανεξέλεγκτους ερεθισμούς τους. Τα τραγούδια αυτά δεν είναι αισθησιακά. Λειτουργούν πέρ' απ' την πράξη, στο βαθύ αίσθημα που χαρακτηρίζει οποιαδήποτε σχέση, κάθε μορφής, αρκεί να περιέχει τις προϋποθέσεις γι' ανθρώπινη επικοινωνία» γράφει ο συνθέτης στο εσώφυλλο του δίσκου προβλέποντας πως αυτή η αλήθεια των στίχων, σε συνδυασμό με την υπέροχη, λυρική χροιά της Φλέρυς, τον εκφραστικό πλούτο και τη νεανική ορμή του Δημήτρη Ψαριανού, θα αναδείξουν τον «Μεγάλο Ερωτικό» σε έναν από τους σπουδαιότερους κύκλους τραγουδιών.

Αυτό, λοιπόν, το έργο, μαζί με τις συνθέσεις του για το «Αμέρικα, Αμέρικα» του Η. Καζάν επέλεξε να παρουσιάσει η Ορχήστρα των Χρωμάτων στη συναυλία που παραδοσιακά πραγματοποιεί κάθε χρόνο προς τιμήν του δημιουργού της. Τα δύο έργα θα παρουσιαστούν την Τετάρτη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών σε μουσική διεύθυνση Μίλτου Λογιάδη με ερμηνευτές τους Αμαλία Τάτση και Βασίλη Γισδάκη (συμμετέχουν το Φωνητικό Σύνολο ΕΜΜΕΛΕΙΑ. Διεύθυνση χορωδίας: Β. Ορέσκιν).

«Μουσικά, το άλμπουμ έχει έναν απίστευτο πλούτο στιχουργικό και μουσικό. Ο Χατζιδάκις επέλεξε διάφορους ποιητές με τρόπο που αναδεικνύει τη διαχρονική διάσταση και τις πολλές όψεις της ποίησης. Τα μελοποίησε και τα ενορχήστρωσε, δε, με τέτοιον ευφυή και εμπνευσμένο τρόπο, που η μουσική περιγράφει με ακρίβεια τους στίχους» λέει ο Μ. Λογιάδης. «Επίσης χρησιμοποίησε όλα τα εκφραστικά μέσα για να το πετύχει: στα "Λιανοτράγουδα" βάζει τη λύρα και κάνει αμέσως τη διαφορά. Στο "Με την πρώτη σταγόνα της βροχής" οι δύο πρώτες συγχορδίες πέφτουν σαν βροχή. Στο "Κραταιά ως θάνατος αγάπη" για να αναδείξει τα λόγια "μεγαλώνει" κι άλλο την ορχήστρα. Φαντάζομαι όλοι αντιλαμβάνονται πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις στην ψυχή του καθενός με στίχους από το "Ασμα ασμάτων" του Σολομώντος, το "Β' Στάσιμο" από τη Μήδεια, και το «Κέλομαί σε Γογγύλα» της Σαπφούς. Κι αυτό είναι ακόμα ένα "θαύμα" του Χατζιδάκι: έφτιαξε λαϊκά τραγούδια που αγγίζουν από τον πιο λαϊκό άνθρωπο που λειτουργεί με το συναίσθημα μέχρι τον πιο ψαγμένο που αναζητά τη διανόηση ακόμα και στην ακρόαση».

«Προσπάθησα να δημιουργήσω απλά τραγούδια αλλά όχι κι εύκολα» εξηγεί ο συνθέτης στο σημείωμα του δίσκου. «Γι' αυτό διάλεξα με προσοχή τους τραγουδιστές. Και πρώτα η Φλέρυ Νταντωνάκη με πάθος, σπάνια φωνή κι εσωτερική ένταση, και ο Δημήτρης Ψαριανός, απέρριτος, νεανικός και γνήσια λαϊκός. Και οι δυο τους τραγουδώντας τον "Μεγάλο Ερωτικό" νομίζω δίνουν μαθήματα ήθους, αλήθειας και μαγείας στο λαϊκό τραγούδι».

Ακριβοθώρητος σήμερα ο Δημήτρης Ψαριανός, ευγενής και γλυκός, «σημαδεμένος» από τον «Μεγάλο Ερωτικό», θυμάται: «Η πρώτη κρούση έγινε μέσω του Δημήτρη Βερνίκου, σκηνοθέτη και φίλου του Χατζιδάκι που με άκουσε στο "Κύτταρο" όπου εμφανιζόμουν. Ηρθε, λοιπόν, στο καμαρίνι και με ρώτησε: "Θέλεις να βρεθούμε με τον Χατζιδάκι που μόλις επέστρεψε από την Αμερική;". Φυσικά δέχτηκα. Ετσι τις επόμενες ημέρες βρέθηκα στο σπίτι του. Επαιξα 2-3 κομμάτια στην κιθάρα και αμέσως μου λέει: "Δημήτρη, αποφασίζω να είσαι ο ερμηνευτής του 'Μεγάλου Ερωτικού'"». Πώς του φάνηκε άραγε η πρώτη εκείνη επαφή; «Ηξερα με ποιον συναντιέμαι. Δεν ήμουν απαίδευτος. Μάλιστα ο Χατζιδάκις ήταν μεταξύ εκείνων που είχα σερβίρει στην μπουάτ του Λάκη Παππά, όπου μέχρι τότε είχα δουλέψει και γκαρσόνι».

Οι πρώτες συναντήσεις έγιναν στον «Μαγεμένο αυλό», όπου ο Χατζιδάκις προσπάθησε να εγκλιματίσει τη Φλέρυ, τον Ψαριανό και τους υπόλοιπους συνεργάτες του δίσκου. «Πολλές πρόβες δεν κάναμε. Ημασταν ξεφτέρια με τη Φλέρυ και τα πήραμε αμέσως. Περισσότερο χρόνο περάσαμε στο στούντιο. Θα έλεγα πως ο Χατζιδάκις δεν είχε ξεμπερδέψει με τις παρτιτούρες, όταν αρχίσαμε ηχογραφήσεις. Συνεχώς δοκίμαζε νέα πράγματα, πρόσθετε, αφαιρούσε. Απολύτως βέβαιος ήταν, ωστόσο, για το μοίρασμα των κομματιών. Ηξερε εξαρχής ποια θα πω εγώ και ποια η Φλέρυ. Ούτε για μια στιγμή δεν δοκιμάσαμε ο ένας τραγούδι του άλλου. Ολα γενικά ήταν σε πολύ χαλαρό, χαρούμενο και γενναιόδωρο κλίμα. Σκεφτείτε πως οι μισοί μέσα μπορεί να έπαιζαν τα κομμάτια τους και οι υπόλοιποι παίζαμε μπάλα στους χώρους της Κολούμπια».

Στην ηχογράφηση έλαβαν μέρος 10 μουσικοί - οι περισσότεροι εκείνο το διάστημα απασχολούνταν σε κλασικές ορχήστρες. Ανάμεσά τους και ο κοντραμπασίστας Ανδρέας Ροδουσάκης, μέλος της ΚΟΑ. «Θυμάμαι τη μέρα που ο Μάνος μάς έδωσε τις παρτιτούρες. Ρίξαμε μια ματιά κι έπειτα αρχίσαμε να κοιταζόμαστε μεταξύ μας. Δεν φανταζόμαστε ότι θα ήταν τόσο τολμηρός: βιολί, κοντραμπάσο, βιολοντσέλο, έπαιζε με το συμφωνικό σχήμα, χωρίς, όμως, τον συμφωνικό όγκο» λέει ο ίδιος. «Οι περισσότεροι μουσικοί ήμασταν του κλασικού χώρου κι αυτό το πείραμα μας γοήτευε. Περισσότερο, όμως, γοήτευε τον ίδιο τον Μάνο... Τότε μιλούσε συχνά για "μαγεία" -του άρεσε αυτή η λέξη. Και μας έκανε πάντα να δίνουμε τον καλύτερό μας εαυτό. Νομίζαμε ότι αυτό είναι η μαγεία. Αλλά σήμερα, που λείπει, καταλαβαίνουμε πως ήταν ο ίδιος».

Πράγματι, αυτός ο δίσκος, με τη δύσκολη γραφή, που ισορροπεί μεταξύ παράδοσης, παλαιάς και σύγχρονης ποίησης, ξεδιπλώνει όλη την αγάπη του Χατζιδάκι για το λαϊκό τραγούδι. «Η σειρά που ακολουθούν τα ποιήματα αυτά των ελλήνων ποιητών», σημειώνει ο ίδιος, «σχηματίζει έναν αδιάσπαστο κύκλο τραγουδιών, μια λειτουργία για τον "Μεγάλο Ερωτικό" -κάτι σαν τους εσπερινούς Αγίων σ'ερημοκλήσια μακρινά με τη συμμετοχή φανταστικών αγγέλων, εραστών, παρθενών και εφήβων. Είναι μια λιτανεία περίεργη, όμως και τόσο φυσική στην εσωτερική κι απόκρυφη ζωή μας».

Με τον ίδιο τρόπο φαίνεται πάντως πως ο συνθέτης έζησε τη διαδικασία της δημιουργίας του δίσκου. «Ο,τι και να ζητούσε του το έδινα ενστικτωδώς κι όχι από εμπειρία» λέει ο Δ. Ψαριανός. «Θυμάμαι όταν άρχισα να λέω στο στούντιο το "Με την πρώτη σταγόνα της βροχής" είχα κλείσει τα μάτια, με είχε συνεπάρει η μουσική, νόμιζα ότι σκίζω. Ξαφνικά ακούω: "Στοπ! Βρε Δημήτρη, βάλε λίγη υγρασία στη φωνή σου". Χωρίς να καταλαβαίνω τι εννοεί, ξαναπροσπάθησα και τα κατάφερα. Καταλάβαινα ότι κάνουμε κάτι σημαντικό, όμως δεν συνειδητοποιούσα το μεγαλείο. Εβλεπα κάποιες φορές τη Φλέρυ να έρχεται στην πρόβα με δύο λαμπάδες στο χέρι, με το υπέροχο καφτάνι της και με το μικρό μου μυαλό έλεγα "τους αρέσει να δημιουργούν ατμόσφαιρα, κάτι θα ξέρουν"».

Σήμερα, ανατρέχοντας στο 1972, τι απολογισμό κάνει; «Αυτός ο δίσκος ήταν η ευχή και κατάρα της ζωής μου. Ευχή γιατί υπήρξα σε αυτή τη θεία δημιουργία και κατάρα γιατί, όταν στα 20 ερμηνεύεις αυτά τα τραγούδια, η υπόλοιπη ζωή σου απλώς περνάει σε δεύτερη μοίρα. Ανέβηκα στην κορυφή των Ιμαλαΐων κι όταν μετά έκανα σημαντικές -αντικειμενικά- δουλειές όλοι μού λέγανε: "Καλή είναι, αλλά δεν είναι "Μεγάλος Ερωτικός". Αυτό το αλλά είναι πολύ βαρύ».

Ενας δίσκος στην οθόνη

ΕΚΤΟΣ από τον δίσκο του «Μεγάλου Ερωτικού», υπάρχει, διά χειρός Παντελή Βούλγαρη, και μια κινηματογραφική αποτύπωση του έργου, καθώς ο σημαντικός σκηνοθέτης προσπάθησε να αποδώσει με εικόνες τους στίχους των ποιητών και παράλληλα να περιγράψει τη διαδικασία της δημιουργίας του.

«Ολα ξεκίνησαν από την προβολή της ταινίας μου "Το προξενιό της Αννας" στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Ο Χατζιδάκις ήταν μέλος της κριτικής επιτροπής και καθυστέρησε ν' ανέβει. Γι' αυτό έβλεπε μόνος τις ταινίες. Εμαθα πότε θα 'βλεπε τη δική μου και πήγα και του συστήθηκα έξω από το θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών» είχε πει πριν από μερικά χρόνια ο σκηνοθέτης στην «Κ.Ε.».

Λίγον καιρό μετά ο Χατζιδάκις του τηλεφώνησε λέγοντας: «Εχω μια ιδέα για μια ταινία γύρω από την ηχογράφηση ενός καινούριου μου έργου. Ενδιαφέρεστε;» Η απάντηση ήταν προφανής κι έτσι ο Βούλγαρης έσπευσε στο πρώτο ραντεβού στον «Μαγεμένο αυλό». Αφού ξεπέρασαν τον σκόπελο της χρημοτοδότησης -η ταινία τελικά πραγματοποιήθηκε με 200.000 δραχμές που πρόσφερε ο Δημήτρης Χορν- αρχίσανε γύρισμα στο στούντιο.

«Ο Μάνος έμοιαζε με σκηνοθέτη: δούλευε πολύ αργά και επίμονα. Το ψείρισμα της εκφοράς τον παίδευε πολύ. Φράση φράση, λέξη λέξη, ζητούσε την αισθηματική και εκφραστική υπογράμμιση των στίχων» θυμάται ο σκηνοθέτης. «Παρακολουθώντας τον, είχα την αίσθηση ότι είναι και ο ίδιος μουσική. Εχω συνεργαστεί και με άλλους σημαντικούς συνθέτες, αλλά μόνον αυτός είχε τη δυνατότητα να ακουμπά τα πλήκτρα του πιάνου και να δημιουργεί ένα θέμα αυτομάτως... Είχα την τύχη να κινηματογραφήσω ένα από τα ωραιότερα έργα του. Ο "Μεγάλος Ερωτικός" δείχνει όχι μόνο τη σπάνια μουσικότητα του Χατζιδάκι, αλλά και τη βαθιά του σχέση με την ποίηση. Στο στούντιο κινηματογραφήσαμε μόνο τρία τραγούδια, ενώ για τα υπόλοιπα γυρίσαμε ξεχωριστά σενάρια, που προσπάθησα να μην είναι εξαρτημένα από τις εικόνες στις οποίες παρέπεμπαν οι στίχοι. Ποτέ δεν με ρώτησε τι είχα κατά νου. Με άφησε τελείως ελεύθερο».

Κάμποσα χρόνια μετά, οι δρόμοι τους ξανασυναντήθηκαν: «Οταν ετοίμαζα τις "Ησυχες μέρες του Αυγούστου" ήρθε, όπως μου είπε, η σειρά του να δημιουργήσει τραγούδια από τις εικόνες μου, όπως εγώ είχα φτιάξει τότε εικόνες από τα τραγούδια του. Αυτό ήταν το δώρο του, και κυριολεκτώ, αφού μου είπε ότι δεν θέλει αμοιβή, ούτε γι' αυτόν, ούτε για τους μουσικούς, παρά μόνο για τους βοηθούς του. Μιλούσαμε στο τηλέφωνο. Τον ευχαρίστησα από καρδιάς και τον ρώτησα ποια θα ήταν αυτή η αμοιβή.

"Τρία εκατομμύρια".

"Μάνο μου", του είπα, "δεν έχω τόσα λεφτά".

"Πόσα έχεις;"

"Γύρω στο ένα διακόσια".

"Καλά, κλείσε και πάρε με σ' ένα τέταρτο".

Οντως, τον πήρα, και τότε μου είπε: "Δεν μου χρωστάς τίποτα"».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσική