Έντυπη Έκδοση

Πρακτικές στον χώρο της Ψυχιατρικής

Αποθήκες ανθρώπων δίπλα μας

Χάρης Ασημόπουλος

Η καθημερινή ζωή στο ψυχιατρείο

Μορφές ιδρυματισμού και ιδρυματικής κακοποίησης εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 272, ευρώ 21,30

Το σημαντικό βιβλίο του κοινωνικού λειτουργού Χάρη Ασημόπουλου είναι προϊόν συστηματικής έρευνας για τον ιδρυματισμό, εάν ωστόσο ήταν λογοτεχνικό έργο θα προσιδίαζε σε τραγωδία. Επιδιώκει να καταδείξει και να καταγγείλει τις πρακτικές στον χώρο του ψυχιατρείου και να κινητοποιήσει το κοινωνικό σύνολο στην υιοθέτηση θέσεων που εφαρμόζονται στις σύγχρονες ψυχοθεραπευτικές πρακτικές και είναι πλέον κοινός τόπος στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης και της Βορείου Αμερικής. Στην έρευνά του ο μελετητής ακολουθεί τη μέθοδο της συμμετοχικής παρατήρησης: με την άδεια τού υπό εξέταση ιδρύματος έζησε μαζί με τους ασθενείς και τους νοσηλευτές σε μια αντρική πτέρυγα επί οκτώ μήνες. Την περίοδο αυτή κατέγραψε με ημερολογιακού τύπου σημειώσεις τα τεκταινόμενα της πτέρυγας και πήρε συνεντεύξεις από τους ασθενείς, το νοσηλευτικό προσωπικό και τον ψυχίατρο υπεύθυνο της πτέρυγας. Η συγκεκριμένη πτέρυγα είναι «κλειστή», δηλαδή δεν επιτρέπεται η έξοδος των ασθενών, και συνήθως φιλοξενεί χρόνιους ασθενείς, μεταξύ των οποίων βρίσκονται και κάποιοι με μειωμένες διανοητικές ικανότητες, ένα πρεζόνι και άτομα με ψυχικού τύπου διαταραχές (σχιζοφρένεια, διπολικού τύπου, νεύρωση κ.ά.)

Η μελέτη στο πρώτο κεφάλαιο μας εισάγει στην έννοια της συμμετοχικής παρατήρησης και τη μεθοδολογία από την οποία αυτή διέπεται, ενώ στα δύο επόμενα κεφάλαια προχωρεί σε επισημάνσεις για τον χώρο. Με γλαφυρό τρόπο περιγράφει το περιβάλλον του συγκεκριμένου νοσηλευτικού ιδρύματος, που χτίστηκε εξαρχής για να στεγάσει ψυχικά ασθενείς. Τα απρόσωπα και ογκώδη κτήρια, που περιβάλλονται από κάγκελα, φανερώνουν τις απόψεις της εποχής για την απομόνωση των ασθενών. Στην πτέρυγα η αρχιτεκτονική εφαρμόζει το σύστημα συνεχούς επιτήρησης, μια και τα δωμάτια, γραφεία, αποθήκες ξεκινούν από ένα κεντρικό σημείο, την τραπεζαρία, και απλώνονται ακτινωτά. Επιπλέον, πρόκειται για ένα κτήριο που δεν έχει συντηρηθεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια, με όλες τις γνωστές συνέπειες. Η πλέον χαρακτηριστική είναι η κατάσταση στις τουαλέτες, όπου όλες οι αποχετεύσεις είναι ανοιχτές, με αποτέλεσμα την αφόρητη δυσοσμία από ούρα και κόπρανα. Οπως επισημαίνει ο ερευνητής: «Οι συνθήκες που επικρατούν δεν είναι για ανθρώπους. Ευνοούν τα ζωύφια και τα τρωκτικά. Οι άνθρωποι εδώ είναι αναγκασμένοι να συνυπάρχουν με κατσαρίδες και ποντίκια». Εδώ πρέπει να ληφθεί υπ' όψιν ότι αυτό ισχύει για τους πάντες, δηλαδή νοσηλευομένους, νοσηλευτικό προσωπικό, γιατρούς, επισκέπτες.

Η πτέρυγα των χρόνιων ασθενών, αυτών που γιατροί(!) και λοιποί εργαζόμενοι περιγράφουν σαν λάχανα, είναι μονίμως κλειδωμένη και τα παράθυρα σιδηρόφρακτα. Οι έννοιες του προσωπικού χώρου και της ιδιωτικότητας καταργούνται, μια και οι ασθενείς κοιμούνται μαζί, τρώνε μαζί, πλένονται μαζί και δεν υπάρχουν πόρτες στις τουαλέτες. Με αυτόν τον τρόπο το άτομο αποπροσωποποιείται και αποτελεί απλώς μια μονάδα από το σύνολο των χειραγωγούμενων ανθρώπων. Οι λιτές περιγραφές του χώρου και των συνθηκών στην πτέρυγα φέρνουν αβίαστα στο νου το Νταχάου και τα λοιπά γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η ζωή μέσα σε αυτό τον κλειδαμπαρωμένο χώρο είναι ανυπόφορη και σίγουρα δεν προσφέρεται για βελτίωση της ψυχικής υγείας των ασθενών. Αντιθέτως, οδηγεί στην πλήρη παθητικοποίησή τους, μια και δεν μπορούν να έχουν καμία δραστηριότητα και καμία ιδιωτική στιγμή, εκτός και εάν περάσουν τη μέρα τους πάνω στο κρεβάτι τους, καλυμμένοι από την κουβέρτα τους. Στις άθλιες αυτές συνθήκες δεν εντυπωσιάζει ότι το προσωπικό της πτέρυγας αναπτύσσει κι αυτό μια συγκεκριμένη παθολογία, που έχει σχέση με τον διαρκή φόβο του πως θα μολυνθεί από τους ασθενείς, από διάφορες ασθένειες, όπως ηπατίτιδα, AIDS κ.ά.

Το προσωπικό στελεχώνεται από 19 άτομα και είναι νοσηλευτικό, βοηθητικό και φυλακτικό, πράγμα που αποτελεί ένδειξη ότι συνδυάζει αντιφατικά καθήκοντα: τη νοσηλεία με την επιτήρηση. Τα περισσότερα μέλη, πλην των δύο νοσηλευτών και της προϊσταμένης νοσηλεύτριας, έχουν χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και προέρχονται από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, πράγμα που σημαίνει ότι αναπαράγουν τις πιο παλαιές και αντιδραστικές αντιλήψεις για την ψυχική ασθένεια. Οι περισσότεροι εργάζονται εκεί είτε γιατί δεν έχουν μέσο για να πάνε σε κάποια άλλη πτέρυγα είτε γιατί εστάλησαν εκεί επειδή έχουν υποπέσει σε κάποιο πειθαρχικό παράπτωμα, δηλαδή ως μέρος μιας διαδικασίας υποβιβασμού και απαξίωσης. Στην πτέρυγα ανησυχούν διαρκώς για την προσωπική τους κατάρρευση και τη «μόλυνση από την τρέλα». Η αναλογία προσωπικού ασθενών είναι 1 προς 10 για την πρωινή βάρδια και 1 προς 40 (!) για την απογευματινή και τη βραδινή βάρδια. Αυτή η ανεπάρκεια προσωπικού αυξάνει τα συναισθήματα άγχους και φόβου και συχνά οδηγεί στην κακοποίηση (σωματική και ψυχική) των ασθενών.

Ιδιαίτερα σημαντικά είναι τα κεφάλαια όπου παρατίθενται συνεντεύξεις με τους ασθενείς, τους νοσηλευτές και τον ψυχίατρο. Σε αυτά απεικονίζονται ανάγλυφα τόσο οι λόγοι της ιδρυματοποίησης των ασθενών όσο και η ευθύνη της Πολιτείας, της επιστημονικής κοινότητας αλλά και όλων ημών στο πρόβλημα. Οπως αναφέρει στον πρόλογό του ο καθηγητής Γ. Τσιάντης, το έργο του Ασημόπουλου είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη σημερινή οικονομικοπολιτική συγκυρία, όπου ελλοχεύει ο κίνδυνος της πλήρους κατάργησης του κοινωνικού κράτους και της αναβίωσης του ιδρυματισμού. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου