Έντυπη Έκδοση

40ό ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΤΟ ΖΑΠΠΕΙΟ, 2-18 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

Συναγωγή κειμένων

Ρέα Γαλανάκη

Από τη ζωή στη λογοτεχνία

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 219, ευρώ 12,78

Για λόγους μεθοδολογίας η Ρέα Γαλανάκη κωδικοποιείται στην αποκαλούμενη γενιά του '70. Συμμετέχει, μάλιστα, σε μία από τις πρώτες ποιητικές ανθολογίες, αυτή του Δημήτρη Ιατρόπουλου. Ως εκ τούτου είναι λογικό να μη συμμετέχει στην ομάδα πρεσβύτερων συγγραφέων, που εξέδωσε το 1969 τα Δεκαοχτώ κείμενα και το 1971 τα Νέα Κείμενα. Εκανε, όμως, την παρθενική της εμφάνιση στο περιοδικό, που εξέδιδε εκείνη η ομάδα με τα συγκεντρωμένα χρήματα από τις εν λόγω εκδόσεις της. Στο περιοδικό Η Συνέχεια, και μάλιστα στο πρώτο τεύχος του, που κυκλοφόρησε την 1η Μαρτίου 1973, μετά την πρώτη αντιδικτατορική φοιτητική εκδήλωση, εκείνη της πρώτης κατάληψης της Νομικής, 21-22 Φεβρουαρίου. Το πρώτο βήμα της Γαλανάκη «από τη ζωή στη λογοτεχνία» ήταν τέσσερα ολιγόστιχα ποιήματα, με το πρώτο να τιτλοφορείται Ελληνικό τοπίο, όμως να μην είναι ένα χαρούμενο τοπίο αλλά «ορίζοντας σπαρμένος με βουνά / όπου αγαπούν να παίζουνε κρυφτό οι Ερινύες / φωνάζοντας μέσα στο γέλιο τους τις καταδίκες». Τριάντα οχτώ χρόνια αργότερα, η συγγραφέας αποφασίζει να βάλει τάξη στα προσωπικά και δοκιμιακά της κείμενα, αφού προηγήθηκαν τέσσερα ποιητικά βιβλία, ένα δοκιμιακό, δύο συλλογές διηγημάτων και έξι μυθιστορήματα.

Το πρόσφατο βιβλίο είναι το 14ο. Πρόκειται για συναγωγή δημοσιευμένων κειμένων, που παρουσιάστηκαν ως άρθρα, συμμετοχές σε αφιερώματα, ομιλίες και παρεμβάσεις σε συμπόσια. Με άλλα λόγια, προέκυψε από την ενεργό συμμετοχή της στο πολιτισμικό γίγνεσθαι της χώρας, όπως γράφαμε με αφορμή το περσινό βιβλίο του Μένη Κουμανταρέα, Ξεχασμένη φρουρά. Και πράγματι, το βιβλίο της Γαλανάκη μάς θύμισε τις συναγωγές κειμένων του Κουμανταρέα, τις οποίες εκδίδει συστηματικά στο τέλος κάθε δεκαετίας. Η πρόσφατη ήταν η τρίτη, με πρώτη τον Πλανόδιο σαλπιγκτή, που είχε εκδώσει το 1989, όταν η Γαλανάκη έπαιρνε το βάπτισμα της μυθιστοριογραφίας με τον Βίο του Ισμαήλ Φερίκ Πασά. Μάλιστα, το πρώτο χρονολογικά κείμενο της πρώτης συναγωγής του Κουμανταρέα είχε και εκείνο δημοσιευτεί στο περιοδικό της ομάδας των Δεκαοχτώ κειμένων, στην οποία συμμετείχε.

Αρκετά, όμως, με τις συμπτώσεις. Οι αρετές της συναγωγής κειμένων της Γαλανάκη διαφέρουν από εκείνες του Κουμανταρέα, όπως, άλλωστε, διαφέρουν οι ίδιοι ως συγγραφικά ταμπεραμέντα. Υπάρχει, ωστόσο, ένα κυρίαρχο στοιχείο ομοιότητας. Είναι και οι δύο συγγραφείς των μεγάλων μυθοπλαστικών συνθέσεων, ανεξαρτήτως αν έχουν γράψει και αξιόλογα διηγήματα, για τα οποία και έχουν βραβευτεί. Οπως και να έχει, και των δυο τα κείμενα διατηρούν το ενδιαφέρον τους πέραν του επικαιρικού ερεθίσματος, που στάθηκε η αφορμή για τη γραφή τους. Παρεμπιπτόντως, μέσω της σύγκρισης των κειμένων, υπογραμμίζεται η αποχή της Γαλανάκη από την άσκηση του κριτικού λόγου. Οσο γνωρίζουμε, ούτε σε παρουσιάσεις συγγραφέων μετέχει ούτε κριτικές δημοσιεύει, κι αυτό παρά την εκτίμηση που εκφράζει στα κείμενά της για τη δουλειά του κριτικού. Ισως, όμως, ακριβώς γι' αυτό και να απέχει. Στην ομιλία της στο συμπόσιο Ο κύκλος του βιβλίου: ο συγγραφέας, ο επιμελητής-τυπογράφος, ο εκδότης, ο κριτικός, ο αναγνώστης, που έγινε στις 3-4 Απριλίου 2009, τονίζει την αφοσίωση, τις αρνήσεις και τις αντιστάσεις, που πιστεύει ότι προϋποθέτει η δουλειά του κριτικού, ακριβώς όπως και η πρωτογενής του συγγραφέα.

Τελευταία, τις συναγωγές κειμένων τείνουν να τις υποκαταστήσουν βιβλία που ομαδοποιούνται υπό τον τίτλο «Το εργαστήριο του συγγραφέα» ή και άλλους παρεμφερείς. Εκείνα ως εξομολόγηση έχουν συχνά το στοιχείο του πειθαναγκασμού. Ενώ, αντίστοιχα, οι συναγωγές δίνουν ευκρινέστερη εικόνα των απόψεων, των προβληματισμών μέχρι και των εμμονών ενός συγγραφέα. Ωστόσο, από εκείνη τη σειρά βιβλίων φαίνεται εμπνευσμένο το εξώφυλλο του πρόσφατου βιβλίου της Γαλανάκη. Πιστεύουμε ότι το να εικονίζεται ένας συγγραφέας στο εξώφυλλο βιβλίου του δηλώνει ναρκισσιστική διάθεση, την οποία ουδόλως αποπνέουν τα κείμενα του συγκεκριμένου βιβλίου. Εξαίρετο, ωστόσο, είναι το γέμισμα της εικόνας με χάρτινα καραβάκια, φτιαγμένα από τις σελίδες του βιβλίου. Πάντοτε μας άρεσε να φανταζόμαστε ένα βιβλίο σαν βαρκάκι, που ο συγγραφέας έφτιαξε με υπομονή και επιμονή και μετά το άφησε να πλέει μόνο του στο πέλαγος της ανάγνωσης.

Να θυμίσουμε ότι η Γαλανάκη είχε εκδώσει και παλαιότερα, το 1997, ένα παρόμοιο βιβλίο με δημοσιευμένα κείμενα, το Βασιλεύς ή Στρατιώτης; (Σημειώσεις, σκέψεις, σχόλια για τη λογοτεχνία). Είναι το όγδοο βιβλίο της, ενώ την επόμενη χρονιά εκδόθηκε το τρίτο της μυθιστόρημα, Ελένη ή ο Κανένας. Τότε, η συγγραφέας βρισκόταν σε μια μεταβατική περίοδο. Γιατί ένας συγγραφέας δεν διαλύει μόνο τους γάμους με τους ερωτικούς του συντρόφους, αλλά κι εκείνους με τους εκδότες του. Η Γαλανάκη ευτύχησε να έχει δύο συζύγους και δύο εκδότες. Σύζυγο άλλαξε στη Μεταπολίτευση, εκδότη στο γύρισμα του αιώνα. Υπήρξε, βεβαίως, και ο εκδότης του πρώτου της βιβλίου, για τον οποίο κάνει λόγο σε ένα κείμενο της συναγωγής, αφιερωμένο «στη μνήμη Αντώνη Καρκαγιάννη». Ηταν το 1975 και στεγαζόταν σε διαμέρισμα παλαιάς πολυκατοικίας πίσω από τη Μητρόπολη, Υπατίας 5. Εκεί πρωτοστεγάστηκε και Ο πολίτης του Αγγελου Ελεφάντη, στον οποίο, επίσης, αφιερώνει κείμενο.

Εκείνο το πρώτο δοκιμιακής φύσεως βιβλίο της αριθμεί επτά κείμενα της περιόδου 1982-1996. Τα τέσσερα από αυτά αναδημοσιεύονται στο πρόσφατο, το οποίο αριθμεί 26 κείμενα, από το πρώτο του 1982 για τη γυναικεία γραφή μέχρι το πιο πρόσφατο, Ιανουάριο 2011, που αναφέρεται και πάλι στη γυναικεία γραφή, αυτή τη φορά όπως την ορίζει το δίπολο λογοτεχνία-παραλογοτεχνία. Κλείνει έτσι τον κύκλο του θέματος γυναίκα και λογοτεχνία. Στη Γαλανάκη, έτσι κι αλλιώς, αρέσουν οι κυκλικές διαδικασίες. Τα κείμενα μοιράζονται άνισα σε τέσσερις δεκαετίες: μόλις ένα την πρώτη, εννέα τη δεύτερη, ο κύριος κορμός 15 κειμένων στην πρώτη δεκαετία του 21ου αι. και ένα στη δεύτερη. Ο τρόπος, πάντως, που ταξινομεί τα κείμενά της δημιουργεί μια πρώτη εντύπωση αυτοβιογραφίας. Προσφέρονται, άλλωστε, και τα κείμενα. Για τα γενεαλογικά της, καθώς και για τα παιδικά και τα εφηβικά της χρόνια στο Ηράκλειο μέχρι τα δεκαοχτώ της, υπάρχει το κείμενο που γράφτηκε προ τετραετίας για αφιέρωμα στην Κρήτη. Για τον πρώτο της έρωτα και κατόπιν σύζυγό της, τον Νίκο Γιανναδάκη, υπάρχει κείμενο για αφιέρωμα σε εκείνον, όπου αναφέρονται οι φίλοι και οι νεολαίες, τα πάθη και τα βάσανα της ηρωικής εποχής του 1 1 4 και της Δικτατορίας. Ενώ, χάρη σε ένα τρίτο αφιέρωμα, στην 21η Απριλίου 1967, δίνονται περισσότερες πληροφορίες για εκείνη την αποφράδα ημέρα.

Στη συνέχεια, τα κείμενα ομαδοποιούνται θεματικά. Μια ενότητα τεσσάρων κειμένων έχει κέντρο το Ηράκλειο, ως πόλη αλλά και ως τόπο της πρώτης μαθητείας, καθώς μνημονεύονται δύο καθηγητές της, ο Μενέλαος Παρλαμάς και ο Δημήτρης Πλάκας, και στη συνέχεια, ο Καζαντζάκης. Σημαντικό το κείμενο για τον Παρλαμά, γιατί δείχνει τι σήμαινε τότε δάσκαλος, αλλά κι εκείνο για τον Καζαντζάκη, καθώς αναφέρεται στην κηδεία του και στο «φαινόμενο» που συνιστά. Στη συνέχεια, δύο κείμενα πλέκουν το μυθιστόρημα της Πάτρας, που θα μπορούσε κάποτε να γράψει. Μέχρι σήμερα η Γαλανάκη, ίσως με εξαίρεση το τελευταίο μυθιστόρημά της, έχει δώσει πολύ χώρο στα ιστορικά πρόσωπα. Κι όμως, τα πρόσφατα κείμενα δείχνουν ότι μπορεί να κυοφορεί μυθοπλαστικά και πρόσωπα από την καθημερινότητά της. Διόλου απίθανο να προκύψουν κάποια στιγμή μυθιστορηματικά πρόσωπα εξίσου ενδιαφέροντα. Πάντως, η ίδια θεωρεί τη στροφή της στα ιστορικά πρόσωπα μια πρώτη συγγραφική εμμονή. Κατά τα άλλα, τα περισσότερα κείμενα επικεντρώνονται στην ίδια τη γραφή, σε σχέση με την Ιστορία, αλλά και τους τρόπους που γίνεται το μαστόρεμα σε ένα λογοτεχνικό κείμενο.

Η Γαλανάκη τονίζει ότι κινητήρια δύναμη της τέχνης είναι το συναίσθημα. Σε αντίθεση, ο δοκιμιακός λόγος έχει ως κινητήρια δύναμη μια περισσότερο εγκεφαλική κατάσταση. Οχι, όμως, στην περίπτωση της Γαλανάκη. Αν κάτι κάνει ενδιαφέρον το βιβλίο της, εκτός του γνωστικού του ανοίγματος, είναι ο συγκερασμός συγκίνησης και πειστικής επιχειρηματολογίας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου