Έντυπη Έκδοση

Το αριστούργημα του Μάριο Βάργκας Λιόσα

Μαθήματα ιρλανδικής ιστορίας

Μάριο Βάργκας Λιόσα

Το όνειρο του Κέλτη

μτφρ.: Μαργαρίτα Μπονάτσου

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 460, ευρώ 18,11

Ενα μόλις έτος μετά τη βράβευσή του από τη Σουηδική Ακαδημία, ο Μάριο Βάργκας Λιόσα επιστρέφει στα μονοπάτια του ιστορικού μυθιστορήματος, στο λογοτεχνικό είδος απ' όπου προήλθαν τα σημαντικότερα αριστουργήματά του.

Ο περουβιανός συγγραφέας αναλαμβάνει ρόλο ιστοριοδίφη, και εστιάζοντας στις αρχές του 20ού αιώνα, εξιστορεί τον πολυκύμαντο βίο του ιρλανδού Ρότζερ Κέισμεντ, του ανυποχώρητου υπερασπιστή των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ενός εκ των σημαντικότερων πρωτεργατών της Ιρλανδικής ανεξαρτησίας.

Ως πρόξενος και απεσταλμένος του Ηνωμένου Βασιλείου στο Κονγκό και στην Αμαζονία του Περού, ο Ρότζερ Κέισμεντ συγχρωτίστηκε με τις ιθαγενείς φυλές, καταγράφοντας στο περίφημο «Μπλε βιβλίο» του τη θηριωδία που υπέστησαν από τους αποίκους.

Ο ευρωπαϊκός ζυγός σε Αμαζονία και Κονγκό, με την ευλογία ή την άμεση εμπλοκή του Ηνωμένου Βασιλείου, αφύπνισε το εθνικό φρόνημα του ιρλανδού ακτιβιστή, καθώς του πρόβαλε την αξεδιάλυτη εικόνα της επίσης υπόδουλης Ιρλανδίας, μεγεθυσμένη ωστόσο και απροκάλυπτη.

Το καλοκαίρι του 1913, απεμπολώντας βασιλικές τιμές, αξιώματα και την προνομιακή διπλωματική του θέση, αφιερώνεται ολοκληρωτικά στον αγώνα της Ιρλανδικής ανεξαρτησίας, για να καταλήξει στην αγχόνη το 1916, απαξιωμένος και φέροντας παραδόξως το στίγμα της εσχάτης προδοσίας, τόσο από τη βρετανική όσο και από την ιρλανδική κοινή γνώμη.

Ο Λιόσα αναδιφώντας σε μελέτες, καταγεγραμμένες μαρτυρίες και τα προσωπικά έγγραφα του Κέισμεντ, αποτυπώνει με σχετική πιστότητα το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων, ενώ η οριοθέτηση μύθου και πραγματικότητας επιτάσσει στον συγγραφέα -συγκριτικά με τα προγενέστερα έργα του- ένα πιο συντηρητικό λογοτεχνικό ύφος.

Οι δεξιοτεχνικοί παράλληλοι διάλογοι των προηγούμενων έργων του απουσιάζουν, οι μετατοπίσεις στον χώρο και στον χρόνο πραγματοποιούνται κυρίως ανά κεφάλαιο, ενώ η επαναφορά της τριτοπρόσωπης αφήγησης θέτει τις απαραίτητες ασφαλιστικές δικλίδες μεταξύ θρύλου και πραγματικότητας, σηματοδοτώντας για τον αναγνώστη την αποδεκτή ιστορική αλήθεια.

«Αυτή ήταν η Ιστορία, ένα παρακλάδι του μύθου που παρίστανε την επιστήμη»

Ο νομπελίστας υπαινίσσεται ότι η επίσημη και αποδεκτή Ιστορία συνίσταται κυρίως σε εξωτερικά γεγονότα, χωρίς να διασαφηνίζονται οι μύχιες ζυμώσεις που προηγούνται των ιστορικών πράξεων, τα αδιευκρίνιστα εσωτερικά κίνητρα, οι συμπτώσεις και τα τερτίπια της μοίρας, που αρκούν ώστε να ηρωοποιήσουν ή να βαραθρώσουν τους πρωταγωνιστές. Η σχετικότητα των ιστορικών γεγονότων, η διαστρέβλωση ή το φυσικό ξεθώριασμά τους στο πέρασμα του χρόνου, καθιστά την επίσημη Ιστορία ένα οικουμενικό - παγκόσμιο ιστορικό μυθιστόρημα, με μονοπάτια δαιδαλώδη και ανεξερεύνητα.

Η πολυσχιδής προσωπικότητα του Κέισμεντ, η δράση, οι αποφάσεις του και τα αμφισβητούμενα βιογραφικά του στοιχεία προσφέρουν, ταυτόχρονα με μια ενδεικτική θέαση της πολυπρισματικής και εν πολλοίς ρευστής ιστορικής «αλήθειας», το ηθικό έρεισμα στον συγγραφέα ώστε να εισαγάγει το στοιχείο του μύθου.

Η ιστορία του Κέισμεντ βρίθει σκοτεινών σημείων και ασαφειών, καθώς υπήρξε αναμφίβολα θύμα των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, που αποσκοπούσαν στη διαστρέβλωση των γεγονότων και την απαξίωση της προσωπικότητάς του.

Ελάχιστες ημέρες πριν από την εκδίκαση της υπόθεσής του για εσχάτη προδοσία, οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες έφεραν στο φως τις -αμφίβολης πιστότητας- προσωπικές σημειώσεις του Ιρλανδού, τις επονομαζόμενες και «Μαύρα ημερολόγια», από όπου προέκυπταν σεξουαλικές παρεκκλίσεις και η φερόμενη ομοφυλοφιλία του, γεγονός που τον καταδίκασε στη συνείδηση της συντηρητικής κοινής γνώμης και περιόρισε τις αντιδράσεις για την επικρεμάμενη θανατική καταδίκη.

Παρά την αμφίβολη γνησιότητά τους, ο συγγραφέας, όπως και η πλειονότητα των μελετητών και βιογράφων του, αποδέχονται εν μέρει το περιεχόμενο των «Μαύρων ημερολογίων».

Ψευδής ή αληθινή, η ομοφυλοφιλία του ήρωα εντείνει την ετερότητά του και εξυπηρετεί τα διαλεκτικά σχήματα του συγγραφέα. Ο Ρότζερ Κέισμεντ αποτελεί την απολιτική συνέχεια του επίσης ομοφυλόφιλου πρωταγωνιστή στο μυθιστόρημα Μια ιστορία για τον Μάυτα.

Ονειροπόλοι, ιδεαλιστές και εν μέρει αφελείς, οι εν λόγω ήρωες του περουβιανού συγγραφέα συνθλίβονται από έναν άτεγκτο κόσμο, που δομείται καθημερινά από ένα διογκούμενο πλήθος πραγματιστών. Από τα δυσανάλογα μεγέθη αυτής της σύγκρουσης προκύπτει μια συντριβή αθόρυβη, σχεδόν επουσιώδης, με τον ιδεαλισμό των πρωταγωνιστών να αντιμετωπίζεται σαν μια ασήμαντη εκκεντρικότητα.

Ομοια με τον Μάυτα, ο Κέισμεντ αντιτίθεται σε χρονοβόρες ιδεολογικές επανατοποθετήσεις, που υποστέλλουν τη δράση και ανεξάρτητα από τον ιδεαλισμό του, επιθυμεί απτά και άμεσα αποτελέσματα.

Ο Λιόσα δεν μεταχειρίζεται τον Κέισμεντ σαν ένα αφηρημένο πρότυπο, αλλά ως μια σύνθετη προσωπικότητα, από τα αντικρουόμενα χαρακτηριστικά της οποίας ανακύπτουν αντιφάσεις και διπολική συμπεριφορά.

Ηρωας και προδότης, κοσμοπολίτης και εθνικιστής, ιδεαλιστής και έρμαιο των σεξουαλικών του πόθων, πρόξενος της Αγγλίας και υποστηρικτής της Ιρλανδικής ανεξαρτησίας, ο Κέισμεντ κατήγγειλε με πρωτοφανή σφοδρότητα τις θηριωδίες των αποίκων και τη στυγνή εκμετάλλευση των αυτοχθόνων.

ΟΛιόσα αφορμάται ώστε να εξιστορήσει το μυθικό παρελθόν του Περού στις αρχές του 20ού αιώνα, μερικά μόλις χρόνια μετά την κατάργηση της δουλείας. Ο νομπελίστας υπαινίσσεται ότι η ανηθικότητα, τα στερεότυπα και οι άτεγκτοι κρατικοί μηχανισμοί θεμελιώθηκαν ιεροτελεστικά από το αίμα ιθαγενών, με τους ανώνυμους, σαδιστές αποίκους να φαντάζουν η εξέλιξη των νεαρών ευέλπιδων από την Πόλη και τα σκυλιά.

Το Κονγκό, το Περού και η Ιρλανδία, εναλλάσσουν μερικές μόνον ενδεικτικές σκηνές από το σύνολο ενός άχρονου και παγκόσμιου δράματος, με την κάθε απόπειρα αντίδρασης να καταλήγει στη συντριβή εκείνου που ορθώνει το ανάστημά του.

Η εκμετάλλευση, η βία και η ηθική εξαχρείωση δεν επηρεάζονται από γεωγραφικούς όρους και εκφράζουν μια αδήριτη νομοτέλεια, ένα φυσικό φαινόμενο, τα αποτελέσματα του οποίου μελετώνται, περιορίζονται, αλλά δεν εξαλείφονται.

Οι γλαφυρές περιγραφές των φρικαλεοτήτων σε Κονγκό και Αμαζονία, άμεσα επηρεασμένες από το Μπλε βιβλίο του Κέισμεντ, θυμίζουν αναπόφευκτα την Καρδιά του σκότους, το αριστούργημα του Τζόζεφ Κόνραντ, ο οποίος υπήρξε σύγχρονος και γνώριμος του Ρότζερ Κέισμεντ.

Ο περουβιανός συγγραφέας, σε αντίθεση με τον Κόνραντ, δεν αποδίδει στο φυσικό τοπίο το ξύπνημα των ενστίκτων, αλλά περιγράφει τους αποίκους ως τους αποκλειστικούς φορείς της ηθικής διαφθοράς, τους μόνους υπεύθυνους για την εν δυνάμει -αλλά τελικά απραγματοποίητη- ψυχική αποσύνθεση του πρωταγωνιστή. Το τρομακτικό μεγαλείο του φυσικού τοπίου -που στην Καρδιά του σκότους δημιουργούσε αντιστοιχίες με τη βαθύτητα και τα ερεβώδη μονοπάτια της ανθρώπινης ψυχής- απουσιάζει.

Στο Ονειρο του Κέλτη η αποψίλωση της ζούγκλας εμβάλλει κυρίως την ηθική εξαχρείωση του δυτικού πολιτισμού. Ο Λιόσα απομακρύνει τις συμβολικές προεκτάσεις και αποδίδει την ανθρώπινη κακία ακέραια και χωρίς υπαινιγμούς, με αμεσότητα που σοκάρει.

Η εμπειρία του πρωταγωνιστή στο Κονγκό δεν προκαλεί την ηθική ή ψυχική αποσύνθεσή του -όπως συνέβαινε δηλαδή στην Καρδιά του σκότους- αλλά αντιθέτως τον εξανθρωπίζει, καθώς εκεί αντιλαμβάνεται εκείνα τα χαρακτηριστικά που αποτελούν ανθρώπινη αποκλειστικότητα· την απληστία, την εκδικητικότητα και κάθε είδους προκατάληψη.

Το κακό που φέρει ο άνθρωπος στην ψυχή του αναζητεί κάποιου είδους προκάλυμμα, ώστε να γίνει συλλογικό και να εκδηλωθεί.

Στο παρόν έργο, αντιθέτως οι ειδεχθείς πράξεις των πρωταγωνιστών απεκδύονται από πολιτικά ή θρησκευτικά προσχήματα και η κτηνωδία αποδίδεται αποκλειστικά στον ανθρώπινο ατομικισμό και στην απορρέουσα κτητική φύση των αποίκων .

Αξίζει δε να σημειωθεί ότι πρωτοφανώς σε έργο του αγνωστικιστή Λιόσα εξυμνείται το έργο των λειτουργών της εκκλησίας, είτε αποτελούν μέλη ιεραποστολής είτε συνδράμουν σε κοινωνικά απόκληρους.

Ο Λιόσα εξακολουθεί να απορρίπτει το θρησκευτικό δόγμα, αλλά η θρησκευτική πίστη στο παρόν έργο μετατρέπεται από όπιο ψευδαισθήσεων σε πολύτιμο παυσίλυπο· ένα όπιο που καταπραΰνει από τις κακουχίες της καθημερινότητας και τον φόβο του αναπόδραστου τέλους.

Ο περουβιανός συγγραφέας, εμφανώς αποφορτισμένος μετά τη βράβευσή του, αποκαθαίρει το λογοτεχνικό σώμα από κάθε τι περιττό ή στυλιζαρισμένο και εστιάζει στην ουσία των πραγμάτων. Παρ' ότι διανύει την όγδοη δεκαετία της ζωής του, η ενάργεια του λόγου και η καθαρότητα - αμεσότητα των νοημάτων καθιστούν το Ονειρο του Κέλτη, αν όχι το επιμύθιο του συνολικού του έργου, σίγουρα ένα από τα πλέον αντιπροσωπευτικά και άξια αναφοράς. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου