Έντυπη Έκδοση

Τζέραλντιν Μπρουκς

Εξοδος προς την ελευθερία

Την πρώτη φορά που η Τζέραλντιν Μπρουκς άκουσε να γίνεται λόγος για τη μυστηριώδη μοίρα της περίφημης Χαγκαντά, ήταν την περίοδο που κάλυπτε τον πόλεμο στη Βοσνία.

Στο μπαρ του Holiday Inn στο Σεράγεβο, μια παρέα από δημοσιογράφους συζητούσαν ένα ολόκληρο βράδυ για ένα μικρό θρησκευτικό βιβλίο που είχε φτιαχτεί πέντε αιώνες νωρίτερα στην Ισπανία. «Στο ξεκίνημα του βίου του, πρέπει να ανήκε σε κάποια σεφαραδίτικη οικογένεια που το χρησιμοποιούσε για τη διδασκαλία των παιδιών», λέει η Μπρουκς -η Χαγκαντά είναι το θρησκευτικό κείμενο που αφηγείται την Εξοδο από την Αίγυπτο. «Η συγκεκριμένη Χαγκαντά θεωρείται το αριστούργημα της Βιβλιοθήκης του Εθνικού Μουσείου της Βοσνίας, το οποίο είχε υποστεί σοβαρές ζημιές από τους βομβαρδισμούς. Εκείνο το βράδυ, λοιπόν, αναρωτιόμασταν όλοι πού μπορεί να βρισκόταν, αν είχε σωθεί ή όχι. Κάποιοι έλεγαν πως η μουσουλμανική κυβέρνηση την είχε πουλήσει στη μαύρη αγορά για να αγοράσει όπλα, άλλοι πως η ισραηλινή κυβέρνηση είχε φροντίσει να τη φυγαδεύσει στο Ισραήλ». Τίποτε από αυτά δεν είχε συμβεί.

Η Χαγκαντά βρισκόταν στην ασφάλεια μιας τραπεζικής θυρίδας, χάρη στον βιβλιοθηκάριο Ενβέρ Ιμάμοβιτς, που είχε την πρόνοια να την απομακρύνει εγκαίρως από το μουσείο. Ηταν η δεύτερη φορά που ένας μουσουλμάνος του Σεράγεβο θα έσωζε αυτό το πολύτιμο εβραϊκό κειμήλιο. Την πρώτη φορά, ο σωτήρας της την είχε κρύψει ανάμεσα σε Κοράνια, στο τζαμί ενός βοσνιακού χωριού. Την ιστορία εκείνου του άνδρα ανακάλυψε η Τζέραλντιν Μπρουκς την περίοδο που έγραφε «Το Μυστικό της Χάννα», το μυθιστόρημά της που είναι εμπνευσμένο από τους ανθρώπους που η μοίρα το έφερε να συνδέσουν τη ζωή τους με αυτό το μεσαιωνικό χειρόγραφο.

Γιατί θεωρείται τόσο ξεχωριστή και σπάνια η συγκεκριμένη Χαγκαντά;

«Λόγω της θαυμάσιας εικονογράφησης, μεταξύ άλλων. Την εποχή που φτιάχτηκε, η εβραϊκή θρησκεία ήταν εναντίον των εικονογραφήσεων. Εχει ενδιαφέρον, λοιπόν, πώς προέκυψε. Την περίοδο από τον 13ο έως τις αρχές του 15ου αιώνα, Εβραίοι, Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί ζούσαν μεταξύ τους ειρηνικά στην Ισπανία. Οι επιρροές ανάμεσά τους ήταν αναπόφευκτες, ειδικά στη ζωγραφική και τη λογοτεχνία. Νομίζω, λοιπόν, πως οι Εβραίοι της Ισπανίας είχαν δει τα χριστιανικά βιβλία των Ψαλμών, καθώς και τα αραβικά εικονογραφημένα χειρόγραφα και απλώς σκέφτηκαν να ακολουθήσουν το παράδειγμά τους. Και είναι απόλυτα λογικό που θέλησαν να διακοσμήσουν τη Χαγκαντά, και όχι κάποιο άλλο θρησκευτικό κείμενο, γιατί η Χαγκαντά χρησιμοποιείται στη διδασκαλία των παιδιών. Σήμερα θεωρούμε πως το πιθανότερο είναι πως υπήρχαν πολλές εικονογραφημένες Χαγκαντά στην Ισπανία, που καταστράφηκαν από την Ιερά Εξέταση. Η Χαγκαντά του Σεράγεβο πρέπει να ήταν ανάμεσα στα εβραϊκά βιβλία που κατόρθωσαν να πάρουν μαζί τους οι εβραϊκές οικογένειες, όταν εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492, με το Διάταγμα της Αλάμπρα. Ξέρουμε πως το βιβλίο βρέθηκε με κάποιο τρόπο στη Βενετία».

Πότε εμφανίζεται το χειρόγραφο στο Σεράγεβο;

«Στο Σεράγεβο, η Χαγκαντά τραβάει την προσοχή μόλις στο τέλος του 19ου αιώνα, όταν μια εβραϊκή οικογένεια αναζητά αγοραστή για να την πουλήσει. Το Εθνικό Μουσείο, λοιπόν, την αγοράζει από την οικογένεια Κοέν το 1894. Δεν γνωρίζουμε, όμως, πότε είχε φύγει το βιβλίο από τη Βενετία, παρά μόνο πως αυτό συνέβη μετά το 1609. Γιατί εκείνη τη χρονιά το είχε ελέγξει, για τον κίνδυνο τον αιρέσεων, ένας Καθολικός ιερέας που έβαλε την υπογραφή του».

Οταν ξεσπάει ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, είναι πια γνωστή η αξία του χειρογράφου. Το γνώριζαν κι οι Γερμανοί;

«Ναι, εκείνα τα χρόνια η Χαγκαντά είναι πια πολύ διάσημο βιβλίο και όλοι ήξεραν πως φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Εθνικού Μουσείου. Και μπορεί να μην ήταν ανάμεσα στα εκθέματα, αλλά οι Γερμανοί ήξεραν πως ήταν εκεί. Το 1942 έστειλαν τον στρατηγό Γιόχαν Φόρτνερ να την πάρει».

Πώς κατάφερε το μουσείο να σώσει τη Χαγκαντά;

«Υπεύθυνος της βιβλιοθήκης του μουσείου ήταν ο Ντερβίς Κορκούτ, ο οποίος προερχόταν από μια μεγάλη οικογένεια μουσουλμάνων διανοουμένων, είχε σπουδάσει στην Κωνσταντινούπολη και τη Σορβόνη και μιλούσε δέκα γλώσσες. Μόλις άκουσε πως ένας αξιωματούχος των ναζί ζητούσε να μιλήσει στον διευθυντή του μουσείου, κατάλαβε πως η Χαγκαντά ήταν σε άμεσο κίνδυνο. Ηταν το πιο πολύτιμο κομμάτι της συλλογής. Στο μεταξύ, ο διευθυντής του μουσείου είχε καλέσει τον Κορκούτ, ο οποίος μιλούσε γερμανικά, για να είναι ο διερμηνέας στη συνάντηση με τον Φόρτνερ. Ο Κορκούτ παρακάλεσε τον διευθυντή του, έναν Κροάτη αρχαιολόγο, να του επιτρέψει να φυγαδεύσει το εβραϊκό χειρόγραφο. Μαζί κατέβηκαν στο υπόγειο του μουσείου και το πήραν από ένα χρηματοκιβώτιο, του οποίου τον συνδυασμό γνώριζε μόνο ο διευθυντής. Ο Κορκούτ έβαλε το βιβλίο μέσα από το σακάκι του και οι δύο άνδρες πήγαν να συναντήσουν τον Φόρτνερ, ο οποίος όπως αποδείχτηκε είχε πράγματι πάει να πάρει τη Χαγκαντά. Τότε, μεταφράζοντας τα λόγια του διευθυντή, ο Κορκούτ είπε στον Φόρτνερ πως είχε ήδη περάσει ένας άλλος Γερμανός αξιωματικός και του την είχαν παραδώσει».

Ο Κορκούτ ήταν μουσουλμάνος. Στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, είχα την εντύπωση πως οι μουσουλμάνοι της Βοσνίας δεν είχαν ακριβώς συμπαρασταθεί στους Εβραίους συμπολίτες τους.

«Είναι ανάμικτη η εικόνα. Οι περισσότεροι μουσουλμάνοι της Βοσνίας βοήθησαν τους Εβραίους γείτονές τους. Υπήρχαν, όμως, κάποιοι -μεταξύ των οποίων η διαβόητη Μεραρχία "Χαντζάρι"- που ήταν φασίστες, φανατικοί αντισημίτες κι ενθουσιώδεις συνεργάτες των ναζί».

Πού έκρυψε τη Χαγκαντά ο Κορκούτ;

«Την ίδια μέρα κιόλας πήγε σε ένα χωριό μακριά από το Σεράγεβο, όπου ήταν ιμάμης ένας φίλος του. Εκεί, στο τζαμί του χωριού, έκρυψαν τη Χαγκαντά. Σε όλη τη διάρκεια του πολέμου, το εβραϊκό χειρόγραφο ήταν κρυμμένο ανάμεσα σε Κοράνια και άλλα ισλαμικά κείμενα. Την κρυψώνα γνώριζαν μόνο οι δύο άνδρες και η γυναίκα του Κορκούτ, η Σερβέτ, την οποία συνάντησα πριν από μερικά χρόνια στο Σεράγεβο. Στο μεταξύ είχα τυχαία μάθει πως οι Κορκούτ είχαν τιμηθεί ως Δίκαιοι των Εθνών από το κράτος του Ισραήλ».

Αυτό σημαίνει πως είχαν σώσει και ανθρώπινες ζωές στη διάρκεια του πολέμου.

«Ναι, μια νεαρή Εβραία, τη Μίρα Πάπο. Οταν ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, στο Σεράγεβο ζούσαν δέκα χιλιάδες Εβραίοι. Ο πατέρας της Μίρα, που ήταν θυρωρός στο υπουργείο Οικονομικών, ήταν ανάμεσα στους πρώτους που είχαν στείλει σε στρατόπεδο οι Ουστάσι. Επειτα ήρθε η σειρά των γυναικών της εβραϊκής κοινότητας. Οταν βγήκε διαταγή να συγκεντρωθούν σε μια πλατεία, η Μίρα δεν συμμορφώθηκε. Το έσκασε και μπήκε στην αντίσταση με τους παρτιζάνους. Οταν κάποια στιγμή οι Σέρβοι Τσέτνικ στράφηκαν εναντίον των παρτιζάνων, τα πράγματα έγιναν πολύ άσχημα για τη Μίρα. Κυνηγημένη κι απελπισμένη αναζήτησε καταφύγιο στο θυρωρείο του υπουργείου, όπου τη βρήκε ένας φύλακας που γνώριζε τον πατέρα της. Αυτός την πήγε δίπλα, στο θυρωρείο του Εθνικού Μουσείου, από όπου μερικές ώρες αργότερα, όπως η ίδια θα αφηγούνταν πολλά χρόνια μετά, ένας καλοντυμένος κι ευγενικός άνδρας, που φορούσε φέσι, τη φυγάδευσε από την πίσω πόρτα. Ηταν ο Κορκούτ ο οποίος την πήγε στο σπίτι του. Εζησε με τους Κορκούτ πέντε μήνες και έπειτα κανόνισαν να βγει με ασφάλεια απο την πόλη».

Το κορίτσι εκείνο συνάντησε τους Κορκούτ μετά το τέλος του πολέμου;

«Συνάντησε τη Σερβέτ. Μετά το τέλος του πολέμου η Μίρα ήταν μέλος του κόμματος, είχε καλή δουλειά και η θέση της στην κοινωνία ήταν ασφαλής. Τη Σερβέτ τη συνάντησε τυχαία μια μέρα του 1946. Τότε έμαθε πως ο Ντερβίς θα δικαζόταν ως συνεργάτης των ναζί και η Σερβέτ τής ζήτησε να πάει να καταθέσει την αλήθεια. Η μαρτυρία ενός μέλους του κόμματος θα είχε βαρύτητα».

Γιατί κατηγορήθηκε ως συνεργάτης των ναζί;

«Ο Κορκούτ ήταν πολύ μαχητικός διανοούμενος. Οσο ανοιχτά είχε μιλήσει παλιότερα εναντίον του φασισμού, άλλο τόσο μιλούσε τώρα εναντίον του κομμουνισμού. Ηταν πολύ επικριτικός απέναντι σε διάφορες πολιτικές της νέας κυβέρνησης του Τίτο, όπως η απόφαση να κατεδαφιστούν τα παλιά οθωμανικά τεμένη στο Σεράγεβο ή η απόφαση να αμνηστευθούν πάρα πολλά από τα εγκλήματα των Τσέτνικ. Ηταν ενοχλητικός, και εκείνη την εποχή η κατηγορία πως κάποιος είχε συνεργαστεί με τους ναζί ήταν πολύ αποτελεσματικός τρόπος για να ξεφορτώνονται τους ενοχλητικούς. Ετσι ο Κορκούτ καταδικάστηκε και οδηγήθηκε στη φυλακή. Η οικογένειά του πέρασε πολύ δύσκολα. Η Σερβέτ έχασε τη μικρότερη κόρη της, της έκαναν έξωση από το σπίτι όπου έμενε όσο ήταν ο άνδρας της στη φυλακή, τα άλλα δυο παιδιά -ένα αγόρι κι ένα κορίτσι- τα έβριζαν οι συμμαθητές τους στο σχολείο. Πάντως ο Ντερβίς βγήκε κάποια στιγμή και επέστρεψε στη θέση του ως διευθυντής της Βιβλιοθήκης, όπου συνέχισε να εργάζεται για πολλά χρόνια. Πέθανε από φυσιολογικό θάνατο σε βαθιά γεράματα».

Η Μίρα Πάπο δεν πήγε στο δικαστήριο να τον υπερασπιστεί;

«Είχε σκοπό να πάει να καταθέσει υπέρ της αθωότητάς του, αλλά την εμπόδισε ο άνδρας της, ο οποίος φοβόταν πως θα έβρισκε τον μπελά της αν πήγαινε σαν μάρτυρας υπεράσπισης σε μια δίκη που ήταν ολοφάνερο πως γινόταν για πολιτικούς λόγους. Αυτό θα τη βασάνιζε για χρόνια, παρόλο που ήταν μια αταλάντευτη κομμουνίστρια. Το 1972 η Μίρα, που ήταν χήρα πια, αποφάσισε να εγκατασταθεί στο Ισραήλ, όπου λίγα χρόνια νωρίτερα είχε πάει ο γιος της ο Νταβόρ.

Στη διάρκεια του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία, η Μίρα ήταν πολύ δραστήρια σε μια κοινότητα στην Ιερουσαλήμ που βοηθούσε πρόσφυγες από τη Βοσνία. Τότε έτυχε να ξανακούσει για τον Κορκούτ. Και αποφάσισε πως είχε πια χρέος να τιμήσει τη μνήμη του και να πει όσα δεν είχε πάει να πει στη δίκη. Ετσι έγραψε τη μαρτυρία της και την έστειλε στο Γιαντ Βασέμ, το Εθνικό Ιδρυμα του Ισραήλ για το Ολοκαύτωμα, προκειμένου ο Κορκούτ να τιμηθεί μετά θάνατον ως Δίκαιος των Εθνών».

Είναι αλήθεια πως τα παιδιά του Κορκούτ έως τότε αγνοούσαν πως ο πατέρας τους είχε σώσει τη ζωή της Μίρα;

«Ναι, το έμαθαν όταν η κυβέρνηση του Ισραήλ ήρθε σε επαφή με τον γιο τού Ντερβίς, τον Μουνίμπ Κορκούτ, ο οποίος ζει στο Παρίσι, και του ανακοίνωσαν πως ο πατέρας του είχε ανακηρυχθεί Δίκαιος των Εθνών. Και τα παιδιά του θα λάμβαναν το τιμητικό δίπλωμα του Γιαντ Βασέμ. Κι εδώ είναι που η ιστορία αυτή γίνεται ακόμη πιο συγκινητική, γιατί με τη μαρτυρία της, έστω και με καθυστέρηση δεκαετιών, η Μίρα θα βοηθούσε να σωθεί η κόρη του ανθρώπου που την είχε σώσει. Αλλά δεν έμελλε να το μάθει, γιατί πέθανε το 1998».

Με ποιο τρόπο βοήθησε να σωθεί η ζωή της κόρης τού Κορκούτ;

«Η Λαμιτζά Κορκούτ ζούσε στην Πρίστινα με τον άνδρα και τα δυο παιδιά της. Τον Μάρτιο του 1999 μαζί με τον άνδρα της έκαναν αγωνιώδεις προσπάθειες να φυγαδεύσουν τα δυο παιδιά τους. Το πέτυχαν με μεγάλη δυσκολία, αλλά οι ίδιοι δεν κατάφεραν να φύγουν και τον Απρίλιο βρίσκονταν ανάμεσα στους χιλιάδες πρόσφυγες, σε ένα στρατόπεδο στα σύνορα με την ΠΓΔΜ. Το έσκασαν και πήγαν στα Σκόπια όπου, μετά από τη συμβουλή του αδελφού της, η Λαμιτζά ήρθε σε επαφή με την εβραϊκή κοινότητα των Σκοπίων. Η εβραϊκή κοινότητα και η κυβέρνηση του Ισραήλ ήθελαν πολύ να ξεπληρώσουν το χρέος τους στον Κορκούτ κι έτσι κινήθηκαν άμεσα για να τη βοηθήσουν και να εξασφαλίσουν την ασφαλή μεταφορά τής οικογένειας στο Ισραήλ. Εκεί την υποδέχτηκε στο αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν ο Νταβόρ, ο γιος της Μίρα». *

* Το «Μυστικό Χειρόγραφο της Χάννα» θα κυκλοφορήσει σε λίγες ημέρες στα ελληνικά, σε μετάφραση Αλέξη Εμμανουήλ, από τις εκδ. Ωκεανίδα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Βίοι και Πολιτείες