Έντυπη Έκδοση

Ενας Ελβετός στη Μακρόνησο

Το «Σαν πέτρινα λιοντάρια...» απέσπασε πρόσφατα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Λιψίας το βραβείο της Οικουμενικής Επιτροπής. Τι μπορεί να οδήγησε έναν 44χρονο Ελβετό κινηματογραφιστή στην τραγική ιστορία της Μακρονήσου; Ο Ολιβιέ Ζισουά, σκηνοθέτης του ντοκιμαντέρ «Σαν πέτρινα λιοντάρια στην μπασιά της νύχτας», που θα προβάλλεται στις αίθουσες από τις 18 Απριλίου, θυμάται πολύ καλά τη μέρα που, μέσα σ' ένα γαλλικό βιβλιοπωλείο, έπεσε τυχαία πάνω στη συλλογή του Γιάννη Ρίτσου «Πέτρινος χρόνος».

Το ξερονήσι όπου μεταξύ 1947 και 1951 είχαν εκτοπιστεί 80.000 άνθρωποι. Στο βάθος διακρίνεται το Λαύριο Το ξερονήσι όπου μεταξύ 1947 και 1951 είχαν εκτοπιστεί 80.000 άνθρωποι. Στο βάθος διακρίνεται το Λαύριο Δραματουργός παλιότερα ο ίδιος και βοηθός για ένα φεγγάρι του Ματίας Λάνγκχοφ, ο Ζισουά γνώριζε τον Ρίτσο από τα θεατρικά του έργα κυρίως, αλλά για τα τάγματα και τα στρατόπεδα αναμόρφωσης της Μακρονήσου δεν είχε τίποτε ακουστά.

Ο σκηνοθέτης Ολιβιέ Ζισουά κατέγραψε τις ποιητικές φωνές μέσα από τα ερείπια της εξορίας Ο σκηνοθέτης Ολιβιέ Ζισουά κατέγραψε τις ποιητικές φωνές μέσα από τα ερείπια της εξορίας «Διάβασα το μεγαλύτερο μέρος του "Πέτρινου χρόνου" μέσα στο βιβλιοπωλείο», λέει σήμερα, «μαγνητισμένος και σοκαρισμένος από τη ρεαλιστική δύναμη των στίχων. Ηταν σαν να είχα μπροστά μου έτοιμο ντοκιμαντέρ... Αρχικά σκέφτηκα να γυρίσω μια ταινία μικρού μήκους βασισμένη αποκλειστικά στη συγκεκριμένη συλλογή, με τη φιλοδοξία να βαδίσω πάνω στα χνάρια του Ζαν-Ντανιέλ Πολέ, σκηνοθέτη που θαύμαζα πολύ, δημιουργού της ταινίας "L' ordre" γύρω από τους λεπρούς της Σπιναλόγκα. Χάρη ωστόσο σε μια μαθήτριά μου, την Ελένη Γιώτη, επισκέφτηκα τη Μακρόνησο, ανακάλυψα κι άλλα ποιητικά κείμενα εγκλείστων, ήρθα σ' επαφή με δεκάδες πρώην κρατούμενους και σιγά σιγά πήραν όλα το δρόμο τους...»

Το «Σαν πέτρινα λιοντάρια...» είναι η τέταρτη ταινία του Ζισουά. Η αμέσως προηγούμενη, με τίτλο «Au loin des villages» (2008), ήταν ένα είδος κινηματογραφικού δοκιμίου γύρω από τα θύματα της ανθρωπιστικής κρίσης στο Νταρφούρ, ενώ είχε προηγηθεί ένα αντίστοιχο ντοκιμαντέρ που εξερευνούσε την κρίση χρέους του Μάλι. Με σπουδές θεωρητικής φυσικής στην Πολυτεχνική Σχολή της Λοζάνης και λογοτεχνίας στο Τρίνιτι Κόλετζ του Δουβλίνου, ο Ζισουά στράφηκε στη συνέχεια προς το θέατρο, σκηνοθετώντας έργα των Χάινερ Μίλερ και Μπέρτολτ Μπρεχτ, ενώ από το 2000 είναι αφοσιωμένος στο σινεμά. Σήμερα μοιράζει το χρόνο του μεταξύ Ελβετίας και Γαλλίας βιοποριζόμενος ως μοντέρ και παραδίδοντας μαθήματα στη φημισμένη κινηματογραφική σχολή του Παρισιού La Femis.

Συμπαραγωγή με την ελληνική εταιρεία «Περίπλους», το «Σαν πέτρινα λιοντάρια στην μπασιά της νύχτας» δίνει μια νέα κινηματογραφική ζωή σε κείμενα του Ρίτσου, του Τάσου Λειβαδίτη και του Μενέλαου Λουντέμη που γράφτηκαν όσο οι ίδιοι ζούσαν εξόριστοι σ' αυτό το ξερονήσι απέναντι απ' το Λαύριο, όπου μεταξύ 1947 και 1951 είχαν εκτοπιστεί για ν' «αναμορφωθούν» πάνω από 80.000 άντρες, γυναίκες και παιδιά, προκειμένου να μην επεκταθεί το «μικρόβιο» του κομμουνισμού. «Για να ζήσουμε πρέπει ν' αρνηθούμε πως είναι νύχτα, ν' αρνηθούμε πως θα ξημερώσει», έγραφε ο Τάσος Λειβαδίτης. «Σε τούτα τα βράχια τουφεκίστηκαν οι 300 του Α' Τάγματος / τούτα τα φύκια είναι μια τούφα μαλλιά ξεκολλημένα μαζί με το δέρμα / απ' το καύκαλο ενός συντρόφου που αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση», έγραφε ο Ρίτσος... Οι στίχοι τους, κάποιοι από τους οποίους θάφτηκαν στα στρατόπεδα και βρέθηκαν αργότερα, δένονται στο ντοκιμαντέρ με τις ομιλίες της κρατικής προπαγάνδας που μεταδίδονταν ακατάπαυστα από τα μεγάφωνα, ενώ οι σημερινές εικόνες ερημιάς του νησιού εναλλάσσονται στην οθόνη με φωτογραφίες αρχείου.

Ο φακός του Ζισουά περιφέρεται αργά, πολύ αργά, στα ερείπια των στρατιωτικών εγκαταστάσεων, καθώς στόχος του ίδιου ήταν «να δίνεται ο απαραίτητος χρόνος στον θεατή και τα ποιήματα, ν' ακούει και ν' ανακαλεί με τη φαντασία του όσα αποτρόπαια συνέβαιναν στο νησί. Ωστόσο "η ταινία μου δεν μιλά τόσο για τη μνήμη όσο για τη λήθη. Την τελευταία μέρα των γυρισμάτων, μια Κυριακή του Αυγούστου του 2010, είδαμε να καταφθάνουν στη Μακρόνησο το ένα σκάφος μετά το άλλο και παρέες τουριστών για το μπάνιο τους. Με το που αντίκρισα αυτή την εικόνα, ήξερα πως είχα βρει και πώς θα τελειώνει η ταινία. Η λήθη ήταν μπροστά στα μάτια μου».

Πώς και δεν χρησιμοποίησε το υλικό που συγκέντρωσε συνομιλώντας με πρώην κρατούμενους;

«Οι μαρτυρίες τους μου πρόσφεραν άφθονο υλικό. Ολοι τους, πάνω από 80 χρόνων οι περισσότεροι, υπήρξαν πολύ γενναιόδωροι. Μου τα έδωσαν όλα - το χρόνο τους, τις αναμνήσεις τους, φωτογραφίες, ντοκουμέντα... Καθώς όμως έκανα το μοντάζ αντιπαραβάλλοντας τα λόγια τους με τους στίχους των ποιητών, είχα την αίσθηση πως οι μαρτυρίες τους αναφέρονταν σε κάτι μακρινό πια, ενώ τα ποιήματα απέπνεαν αμεσότητα και διατηρούσαν τη δύναμη ενός ανεξίτηλου παρόντος. Γι' αυτό και προτίμησα να τις παραλείψω. Δεν αποτυπώνονται στην οθόνη τα λόγια αυτών των ανθρώπων, αλλά εμένα με διαπότισαν, κάτι που ελπίζω να πέρασε και στο ντοκιμαντέρ».

Το «Σαν πέτρινα λιοντάρια...» απέσπασε πρόσφατα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Λιψίας το βραβείο της Οικουμενικής Επιτροπής ως μια «συγκλονιστική μαρτυρία για την πνευματική δύναμη που χρειάζεται για ν' αντισταθεί κανείς στη δικτατορία της ομοιόμορφης σκέψης». Οπως μάλιστα σημείωναν οι προτεστάντες και καθολικοί κριτικοί που απαρτίζουν τη συγκεκριμένη επιτροπή, «μας κάνει καλό εδώ στην Ευρώπη να σκεφτούμε την Ελλάδα όπως παρουσιάζεται σε αυτή την ταινία». Αρκετά καλή υποδοχή, λέει ο Ζισουά, γνωρίζει το έργο και στην Ελβετία, όπου προβάλλεται αυτές τις μέρες. «Σε κάθε προβολή υπάρχουν κι Ελληνες που έρχονται να με συναντήσουν συγκινημένοι, ενώ οι συμπατριώτες μου από τη μια αναρωτιούνται σε τι βαθμό είναι γνωστή η ιστορία της Μακρονήσου στη σημερινή Ελλάδα κι από την άλλη, ενήμεροι όντες για το φαινόμενο της Χρυσής Αυγής, εκφράζουν την ανησυχία τους για μια πιθανή αναβίωση του εθνικισμού και του ολοκληρωτισμού».

Ο Ελβετός σκηνοθέτης θα παραστεί στην επίσημη προβολή του ντοκιμαντέρ την ερχόμενη εβδομάδα στην Ταινιοθήκη. Θα προλογίσει επίσης τις προβολές της Παρασκευής και του Σαββάτου (19 και 20/4 στις 20.00) και μετά το τέλος τους θα έχει ανοιχτή συζήτηση με το κοινό.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Φεστιβάλ
Ντοκιμαντέρ