Έντυπη Έκδοση

Η μαύρη λίστα των συγγραφέων

Το καθεστώς της 21ης Απριλίου, όπως όλες οι δικτατορίες, δίνει το πρώτο χτύπημα στις εκδόσεις εφημερίδων και περιοδικών. Αυτόν τον ενοχλητικό εχθρό που τους μπαίνει στο μάτι, γιατί πηγαίνει κόντρα, γιατί δεν σκύβει το κεφάλι, γιατί αντιστέκεται, γιατί συνεγείρει τους διανοούμενους, γιατί υποψιάζει τα πλήθη.

Ετσι, μόλις «έπιασαν δουλειά» οι συνταγματάρχες, αμέσως από την επόμενη μέρα έστειλαν τους δοτούς τους και απαγόρευσαν την κυκλοφορία της εφημερίδας «Η Αυγή» και του περιοδικού «Επιθεώρηση Τέχνης». Και για να μην ολιγωρήσουν, προέβησαν στο κλείσιμο εκδοτικών οίκων και βιβλιοπωλείων που είχαν συνδεθεί προδικτατορικά με την Αριστερά. Τα δίδυμα αδέλφια, το βιβλιοπωλείο «Η Λέσχη του Βιβλιοπωλείου» και ο εκδοτικός οίκος «Θεμέλιο», ήταν από τα πρώτα θύματα.

Μέχρι να σπάσει η σιωπή συμβολικά με τη δήλωση του Γιώργου Σεφέρη, στις 28 Μαρτίου του 1969, και την έκδοση των «Δεκαοχτώ κειμένων» -τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου, ένα μήνα μετά την άρση της προληπτικής λογοκρισίας-, είχε καταρτιστεί «μαύρη λίστα» απαγορευμένων βιβλίων.

Αυτός η «κακός» κατάλογος με εκατόν είκοσι βιβλία δημοσιεύθηκε, το 1972, στο τότε νεοσύστατο περιοδικό «Index on Censorship» και έφερε την υπογραφή του δημοσιογράφου Χένρι Καμ.

Η εφημερίδα «New York Times», τηρώντας τους κανόνες του αντικειμενικού ρεπορτάζ, υπέβαλε ερώτηση περί της υπάρξεως της blacklist στον υφυπουργό παρά τω πρωθυπουργώ και εκπρόσωπο Τύπου Βύρωνα Σταματόπουλο. Αυτός -ως ώφειλε απέναντι στους πάτρωνές του- την αρνήθηκε. Ωστόσο, επισήμανε ότι το άρθρο του Συντάγματος προέβλεπε μέτρα προς αποφυγήν της κομμουνιστικής προπαγάνδας, αφού «ο κομμουνισμός είναι ο χειρότερος εχθρός της δημοκρατίας», έφη. Αλλά κανείς δεν τον πίστεψε. Η λίστα είχε κάνει το γύρο του κόσμου...

Στους ξένους παρατηρητές και σχολιογράφους εικάζουμε ότι δεν θα ήταν άγνωστα τα ονόματα του Μπρεχτ, του Τσέχοφ, του Τρότσκι, του Σαρτρ ή του Αραγκόν, αλλά πείτε μου πόσοι γνώριζαν τους Ραφαηλίδη, Μαρωνίτη, Δελμούζο ή τον Κολοκοτρώνη, τον οποίο, κατά... κακή του τύχη του, τον είχε επιμεληθεί ο δημοσιογράφος και ιστορικός της Αριστεράς, Τάσος Βουρνάς.

Ας παραθέσουμε, όμως, ορισμένους τίτλους λογοκριμένων βιβλίων:

* Ελλήνων συγγραφέων: Βασίλη Ραφαηλίδη «12 μαθήματα για τον κινηματογράφο» («ο συγγραφέας είναι κομμουνιστής»). Δημήτρη Μαρωνίτη «Ο φόβος της ελευθερίας» («λόγω του αντικυβερνητικού του περιεχομένου»). Αλέξανδρου Δελμούζου «Δημοτικισμός και Παιδεία» («μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης στα χέρια της κρυπτοκομμουνιστικής Ελληνοευρωπαϊκής Κίνησης Νέων»). Γεωργίου Ράλλη «Η αλήθεια για τους Ελληνες πολιτικούς» («δεξιός πολιτικός, αλλά αντικυβερνητικό περιεχόμενο»).

* Ξένων συγγραφέων: Χέρμπερτ Μαρκούζε «Ερως και πολιτισμός» («ο συγγραφέας ανήκει στη νέα Αριστερά»). Μπέρτολτ Μπρεχτ «Η ζωή του Γαλιλαίου» και «Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ» («κομμουνιστής»). Αντον Τσέχοφ «Η κυρία με το σκυλάκι και άλλα διηγήματα» («σκόπιμη προβολή της ρωσικής λογοτεχνίας»). Την ίδια αυτονόητη για τη λογική των δικτατόρων αντιμετώπιση είχαν ο Λέον Τρότσκι, ο Λουίς Αραγκόν, ο Γκέοργκ Λούκατς, ο Ζαν-Πολ Σαρτρ.

Ενα καλό παράδειγμα εκδοτικού οίκου, που τα βιβλία του πέρασαν από τη λογοκριτική κρησάρα, είναι οι εκδόσεις «Κείμενα» του εκλιπόντος Φίλιππου Βλάχου, που στεγάζονταν στη σοφίτα της οδού Μαυρομιχάλη 8. Ορισμένα εξ αυτών:

Δημήτρη Χατζή «Διηγήματα» («κομμουνιστικό περιεχόμενο»), «Η ανάκριση» του Πέτερ Βάις («ο συγγραφέας ανήκει εις την Νέαν Αριστεράν») -είδατε που γνώριζαν την Παλαιάν και την Νέαν Αριστεράν;-, «Η ιστορία τού Αλή Ρέτζο» («Θεατρικόν έργον κομμουνιστικού περιεχομένου») κ.ο.κ. Ανατρεπτικοί και οι σκιτσογράφοι-καλλιτέχνες Μποστ και Μητρόπουλος. Κατανοητόν. Ομως εξηγήστε μου, γιατί να συμπεριλαμβάνεται στα απαγορευμένα και η μετάφραση στον «Πλούτο» του Αριστοφάνη από τον Μ. Χουρμούζη; Αγνωστοι αι βουλαί των...

Στις 18 Απριλίου του 1968 μία φωτογραφία δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα του παροικιακού Ελληνισμού «Ελληνικός Ταχυδρόμος», με τον τίτλο «Ο φακός στον τόπο του εγκλήματος». Ενα στρατιωτικό ΡΕΟ, ανεβασμένο πάνω στο πεζοδρόμιο του αρ. 57 της οδού Ακαδημίας, όπου βρισκόταν «Η Λέσχη του Βιβλίου» των εκδόσεων «Θεμέλιο». Ενα τζιπ επί του οδοστρώματος. Αντρες με στρατιωτικές στολές επιδίδονται εις το... χουντικόν έργον.

Η λεζάντα: «Μια καταπληκτική φωτογραφία, που συνέλαβε τη χούντα στον τόπο του εγκλήματος κι ενώ όργανά της ξεγυμνώνουν τα βιβλιοπωλεία και τις λέσχες από τα προοδευτικά βιβλία».

Θυμάται ο Θόδωρος Μαλικιώσης, ιδρυτής των εκδόσεων «Θεμέλιο» από κοινού με τον Μίμη Δεσποτίδη, που κράτησε τη φλόγα του βιβλιοπωλείου και του εκδοτικού οίκου ώς σήμερα: «Κατέστρεψε ολοκληρωτικά και "κατ' εξαίρεση" το "Θεμέλιο" και όλες τις δραστηριότητές του. Τα στελέχη του οδηγήθηκαν στις φυλακές, στην εξορία ή διέφυγαν στο εξωτερικό, και οι φωνές του εσίγησαν με τις εκδόσεις και τις εκδηλώσεις του.

»Βέβαια, τα βιβλία του, όσα από αυτά δεν είχαν κατασχεθεί, από το στοκ των βιβλιοπωλείων, από μια αποθήκη που είχε διασωθεί και τις προσωπικές συλλογές, συνέχισαν να κυκλοφορούν, παράνομα, να παιδαγωγούν και να θυμίζουν» (από την εξαιρετική ιστοριογραφική έκδοση των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, «Αρχειοτάξιο», αρ. 14, Οκτώβριος 2012, με αφιέρωμα «Ο κόσμος των εκδόσεων και η Αριστερά. 1950-1974»).

Η περίπτωση της Νανάς Καλλιανέση του «Κέδρου» αναμφισβήτητα στέκεται μοναδική μέσα στα συμφραζόμενα της δικτατορίας. Πήρε επάνω της την εκτύπωση του τόμου «Δεκαοχτώ κείμενα» -με εμψυχωτή και πρωτεργάτη τον Στρατή Τσίρκα-, χωρίς όμως να φαίνεται, για να προστατευθεί.

Συμφώνως τω νόμω υπέγραφαν: Μανόλης Αναγνωστάκης, Αλέξανδρος Αργυρίου, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Ρόδης Ρούφος, Θ. Δ. Φραγκόπουλος. Σε έξι μήνες εξαντλήθηκαν 12.000 αντίτυπα!

Στις 6 Μαΐου 1974 η Νανά Καλλιανέση συλλαμβάνεται με την κατηγορία της έκδοσης κομμουνιστικών βιβλίων και υπόθαλψης αντικαθεστωτικών κινήσεων. Στις 19 Ιουνίου δικάζεται από στρατοδικείο και αθωώνεται, καθώς η σύλληψη και η φυλάκισή της έχουν γίνει διεθνής είδηση...

Και επειδή το 'φερε η αφήγηση και αναφερθήκαμε σε στρατοδίκες, πρέπει να θυμηθούμε ποιοι συγγραφείς δικάστηκαν, γιατί τα βιβλία τους είχαν... άσεμνο περιεχόμενο. Ο Νίκος Κάσδαγλης δικάστηκε για το μυθιστόρημά του «Εγώ ειμί ο Θεός σου». Ομοίως, ο Μένης Κουμανταρέας για τη συλλογή διηγημάτων του «Το αρμένισμα».

Περισσότερο ένιωσε στο πετσί του τη βία ο Ηλίας Πετρόπουλος, ο οποίος φυλακίστηκε, το 1972, για το ποίημά του «Σώμα» και τη μελέτη του «Καλιαρντά». Είχε καταδικαστεί ξανά σε πεντάμηνη φυλάκιση (1968), επειδή τα «Ρεμπέτικα τραγούδια» του δεν έφεραν σφραγίδα λογοκρισίας. Να ζούμε, να μην τους θυμόμαστε...

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Αφιέρωμα
Συγγραφείς/Συγγράμματα