Έντυπη Έκδοση

ΡΙΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΛΦ (ομότιμος καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης, στο Αμχερστ)

«Κοινωνική δύναμη ο μαρξισμός»

Ο γνωστός Αμερικανός οικονομολόγος και συγγραφέας, για την κρίση του καπιταλισμού και την άρνηση της εργατικής τάξης και των κομμάτων της Αριστεράς να εκπληρώσουν το «ιστορικό καθήκον» τους

Ο καπιταλισμός διανύει μία από τις μεγαλύτερες και εντονότερες περιόδους κρίσης στη σύγχρονη ιστορία του, αλλά οι προοπτικές μιας ριζικής αλλαγής δεν διαφαίνονται πουθενά στον ορίζοντα, ακόμα και σε χώρες που βιώνουν καταστροφική συρρίκνωση των οικονομιών τους και πρωτοφανή κοινωνική εξαθλίωση (λέγε με Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία κ.ο.κ.).

Η πραγματικότητα είναι ότι η εργατική τάξη αρνείται να εκπληρώσει το «ιστορικό της καθήκον» με βάση τις προφητείες του μαρξισμού, ενώ τα κόμματα της Αριστεράς είτε έχουν μετατραπεί προ πολλού σε έντονα γραφειοκρατικούς και παρασιτικούς οργανισμούς, που επιδιώκουν την ίδια την εξουσία που καταγγέλλουν, είτε σε καρικατούρες της κλασικής μαρξιστικής παράδοσης που η στρατηγική τους περιορίζεται σε συμβολικές αναπαραστάσεις της πολιτικής αντίστασης, με μοναδικό στόχο την επιβίωση του ίδιου του κόμματος.

Για την κρίση του καπιταλισμού και τα προβλήματα του μαρξισμού συνομιλήσαμε με το γνωστό Αμερικανό μαρξιστή, Ρίτσαρντ Γουλφ, μια από τις δεσπόζουσες ακαδημαϊκές φυσιογνωμίες στα οικονομικά και συγγραφέα δεκάδων σημαντικών βιβλίων. Ο Ρίτσαρντ Γουλφ είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης, στο Αμχερστ, και επισκέπτης καθηγητής στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Διεθνών Υποθέσεων στο New School University στη Νέα Υόρκη.

* Από τη χρηματοοικονομική κρίση του 2008 και μετά, οι μεγάλες καπιταλιστικές οικονομίες ανά τον κόσμο είτε βρίσκονται σε βαθιά ύφεση είτε βιώνουν αναιμικούς ρυθμούς ανάπτυξης, που συνοδεύονται ωστόσο από τη διεύρυνση των εισοδηματικών ανισοτήτων και την επέκταση της επισφαλούς απασχόλησης. Μήπως βρισκόμαστε στη μέση μιας γενικής κρίσης του καπιταλισμού, αν και σχεδόν κανείς δεν μιλάει ανοιχτά γι' αυτό το ενδεχόμενο;

- Η κρίση των τελευταίων ετών είναι οπωσδήποτε μία από τις σοβαρότερες κρίσεις στην ιστορία του σύγχρονου καπιταλισμού, αλλά όπως όλες οι καπιταλιστικές κρίσεις είναι πολύ άνιση. Για παράδειγμα, βιώνουμε μια ιστορική μετατόπιση στους τομείς ανάπτυξης του καπιταλισμού από το ένα μέρος του κόσμου (δυτική Ευρώπη, ΗΠΑ και Ιαπωνία) προς άλλες γεωγραφικές περιοχές (Ασία, Λατινική Αμερική κ.λπ.). Για να πάρουμε ένα άλλο παράδειγμα, στη δυτική Ευρώπη η άνθηση των εξαγωγών της Γερμανίας μεταφέρει πλέον το κόστος της κρίσης στους Ευρωπαίους «εταίρους» της. Φυσικά, αν οι εργαζόμενοι στις χώρες με υψηλούς μισθούς, που ο καπιταλισμός τους εγκαταλείπει, αρνούνταν να αποδεχτούν τη μακροχρόνια πτώση στο βιοτικό τους επίπεδο που τους επιβάλλει η λιτότητα, τότε η τρέχουσα βαθιά κρίση του καπιταλισμού θα μπορούσε να γίνει ακόμα πιο σοβαρή και να αποτελέσει πραγματική απειλή για την επιβίωση του καπιταλιστικού συστήματος παντού.

Ριζοσπαστικές αλλαγές

* Από την καθαρά οικονομική σκοπιά, υπάρχει κάτι το μοναδικό γύρω από την τρέχουσα κρίση σε σχέση με τις καπιταλιστικές κρίσεις του παρελθόντος;

- Κάθε κρίση έχει μοναδικές διαστάσεις. Στη σημερινή κρίση, για παράδειγμα, τα επίπεδα χρέους στον εταιρικό και κρατικό τομέα, αλλά ειδικότερα ανάμεσα στην εργατική τάξη, είναι τρομερά αξιοσημείωτα. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για την παγκόσμια εμβέλεια και τις επιπτώσεις της κρίσης χρέους. Η κρίση αυτή εμφανίζει επίσης μια αυξανόμενη δυσαρέσκεια με τον περιορισμό της δημόσιας συζήτησης γύρω από συμβατικές λύσεις, που εκτείνονται από τη νεοκλασική λιτότητα στο ένα άκρο έως τα κεϊνσιανά δημοσιονομικά ερεθίσματα και το σοσιαλισμό (κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και κεντρικός σχεδιασμός) στο άλλο άκρο. Στο πλαίσιο αυτό, γίνεται περισσότερο κατανοητή η ανάγκη, και αυξάνεται η στήριξη, για πιο ριζοσπαστικές αλλαγές στην οργάνωση της παραγωγής, όπως η αντικατάσταση των ιεραρχικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων με συνεταιρισμούς εργαζομένων, στους οποίους οι εργαζόμενοι λειτουργούν συλλογικά και δημοκρατικά, ώς το δικό τους συμβούλιο διευθυντών. Η ιδέα της ριζοσπαστικής αυτοδιακυβέρνησης, που λειτουργεί σε συνεργασία με τις αυτοδιαχειριζόμενες επιχειρήσεις και τις δημοκρατικά οργανωμένες οικιστικές κοινότητες, αντικαθιστά σταδιακά τις συμβατικές, γραφειοκρατικές μορφές διακυβέρνησης.

* Η έννοια των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών καθόριζε ένα μεγάλο μέρος της μαρξιστικής ανάλυσης κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Ισχύει αυτό στην εποχή της παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου;

- Ναι, μπορούμε να το πούμε, αλλά βρισκόμαστε τώρα σε μεταβατικό στάδιο. Η κυριαρχία των ΗΠΑ αποδυναμώνεται, καθώς και οι θέσεις της δυτικής Ευρώπης και της Ιαπωνίας. Αναδύονται οι χώρες BRICS. Ολες τους έχουν μεγάλη ανάγκη ξένες πηγές συντελεστών ζωτικής σημασίας και ξένες αγορές για την παραγωγή τους. Ολες τους οδηγούνται στη λογική του ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού από τη δυναμική των επιχειρήσεών τους στο εσωτερικό τους. Οι επιχειρήσεις αυτές με τη σειρά τους καθοδηγούνται από τις κλασικές καπιταλιστικές δομές παραγωγής πλεονάσματος (είτε ανάμεσα στις ιδιωτικές ή κρατικές καπιταλιστικές επιχειρήσεις), ανεξάρτητα από τη συγκεκριμένη εθνικότητα των μελών των διοικητικών τους συμβουλίων ή των βασικών μετόχων/ιδιοκτητών. Τα νέα είδη των πολυεθνικών εταιρειών (που στην ουσία δεν αποτελούν νέα φαινόμενα στον καπιταλιστικό ιμπεριαλισμό) απλά προσθέτουν άλλη μια μοναδικότητα στους σύγχρονους ενδοϊμπεριαλιστικούς ανταγωνισμούς.

Επίκαιρος ο μαρξισμός

* Παρά τις προφανείς αντιφάσεις του καπιταλισμού, οι μάζες στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες δεν έχουν ανταποκριθεί στον υποτιθέμενο ιστορικό ρόλο που τους έχει ανατεθεί από τη μαρξιστική ιδεολογία. Με ποια έννοια συνεχίζει να είναι ο μαρξισμός πολιτικά επίκαιρος;

- Ο μαρξισμός ήταν και παραμένει η προσπάθεια να σκεφτούμε διεξοδικά και να διαδώσουμε αποτελεσματικά την αντίληψη ότι τα σύγχρονα προβλήματα της ανθρωπότητας περιλαμβάνουν το καπιταλιστικό σύστημα και τα θεμελιώδη εμπόδια που θέτει αυτό το σύστημα στους στόχους της δημοκρατίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης. Οι αντικειμενικές κρίσεις του καπιταλισμού συχνά αποσυνδέονται από την κατανόηση των θυμάτων του αναφορικά με το συστημικό χαρακτήρα των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν και ως εκ τούτου και η ανάγκη για αλλαγή του συστήματος πέρα από τον καπιταλισμό. Αυτό είναι το πρόβλημα και πάλι σήμερα και γι' αυτό ο μαρξισμός παραμένει μια κοινωνική δύναμη ζωτικής σημασίας, δεδομένου ότι περιέχει ορισμένες βασικές συστηματικές αναλύσεις τού προβλήματος και προσφέρει λύσεις σε επίπεδο συστημικής αλλαγής.

* Οι ενστάσεις εκ μέρους του μαρξισμού προς τον κεϊνσιανισμό προκύπτουν επειδή θεωρούνται όντως αποτυχημένες οι δημοσιονομικά προσανατολισμένες πολιτικές ή μήπως ακριβώς επειδή συμβάλλουν στη σταθεροποίηση του καπιταλιστικού συστήματος;

- Η μαρξιστική κριτική στην κεϊνσιανή οικονομική είναι απλή. Ο Κέινς επεδίωξε να διατηρήσει τον καπιταλισμό, που δεν ήταν ο στόχος του μαρξισμού. Για τον Μαρξ, ο καπιταλισμός ψευδώς ισχυρίστηκε (και ισχυρίζεται ακόμη) ότι είναι η μαία που κάνει πραγματικότητα τα συνθήματα της Γαλλικής Επανάστασης: ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη. Ο Μαρξ υποστήριξε ότι, αντιθέτως, ο καπιταλισμός αποδείχθηκε ότι είναι ο ίδιος εμπόδιο στην υλοποίησή τους. Πράγματι, οι κρίσεις του καπιταλισμού ήταν μέρος αυτού του εμποδίου. Η υπέρβαση μιας κρίσης με τρόπους που θα μπορούσαν να διατηρήσουν στη ζωή τον καπιταλισμό -ο στόχος της κεϊνσιανής οικονομικής πολιτικής- είναι συνεπώς πολύ διαφορετική από τους στόχους της μαρξιστικής οικονομικής επιστήμης. Οι δύο προσεγγίσεις προσδιορίζουν τα προβλήματα και τις λύσεις κυριολεκτικά με πολύ διαφορετικό τρόπο. Οι κεϊνσιανοί είναι προσηλωμένοι στη διόρθωση ενός συστήματος με εγγενείς εκμεταλλευτικές δυσλειτουργίες (τάσεις προς την ανισότητα, την κοινωνική αδικία, την υποβάθμιση του περιβάλλοντος κ.λπ.), ενώ οι μαρξιστές είναι πάντα προσηλωμένοι προς την αλλαγή του συστήματος ως απαραίτητο βήμα για την πρόοδο της ανθρωπότητας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Επιστήμη & Τεχνολογία
Στη στήλη
Ιδεογραφήματα