Έντυπη Έκδοση

Τους τα έδιναν οι ιδιοκτήτες για να σώσουν τη ζωή τους

Τα έργα τέχνης στους ναζί

Γύρω στα 380 από αυτά είχαν αφαιρεθεί νομίμως από διάφορα μουσεία ως δείγματα «εκφυλισμένης τέχνης», πράγμα που σημαίνει ότι ο κληρονόμος της συλλογής θα μπορούσε κάλλιστα να τα επανακτήσει

Τι σύμπτωση! Λίγο πριν ξεσπάσει στη Γερμανία το σκάνδαλο Γκούρλιτ που έμελλε να φέρει ξανά στο διεθνές προσκήνιο τη λεηλασία από τους ναζί εκατοντάδων χιλιάδων έργων τέχνης μεταξύ 1935-1945, κυκλοφόρησε στη χώρα μας ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα με «πρωταγωνιστή» έναν πολύτιμο πίνακα που υποτίθεται πως είχε δοθεί σε Γερμανό αξιωματούχο επί Κατοχής ως αντάλλαγμα για τη ζωή μιας Αθηναίας, καταδικασμένης για την αντιστασιακή της δράση.

Μαξ Λίμπερμαν, «Καβαλάρηδες στην παραλία» Μαξ Λίμπερμαν, «Καβαλάρηδες στην παραλία» Ο λόγος, για το «Απαραίτητο φως» της Ντορίνας Παπαλιού (εκδ. Ικαρος), με το πλούσιο πραγματολογικό υλικό που αφομοιώνεται δεξιοτεχνικά στις σελίδες του βιβλίου. Γι' αυτό ειδικά το κομμάτι της πλοκής που σχετίζεται με τα έργα τέχνης που εξαφανίστηκαν κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, από ποια βιβλία κυρίως άντλησε πληροφορίες η συγγραφέας;

Διόλου συμπτωματικά το πρώτο όνομα που μας αναφέρει η Παπαλιού είναι αυτό του Ελληνοαμερικανού καθηγητή Ιστορίας Τζόναθαν Πετρόπουλος, συστηματικού μελετητή επί μια εικοσιπενταετία της σχέσης των εθνικοσοσιαλιστών με την τέχνη, το βιβλίο του οποίου «The Faustian Bargain» («Το παζάρι του Φάουστ») στάθηκε για την ίδια «πραγματική πηγή έμπνευσης». Εδώ ο Πετρόπουλος επιχειρεί να συλλάβει την ψυχολογία εκείνων των ιστορικών τέχνης, των επιμελητών εκθέσεων, των κριτικών ή των διευθυντών μουσείων που πούλησαν την ψυχή τους στους ναζί, διψασμένοι για αναγνώριση, πλούτο και εξουσία, και οι οποίοι, στη συνέχεια, μολονότι εγκληματίες, όχι μόνο δεν τιμωρήθηκαν, αλλά ανακατέλαβαν τα πόστα που είχαν πριν τον πόλεμο...

Αξιοσέβαστος τεχνοκριτικός ήταν πριν την άνοδο του ναζισμού κι ο εβραϊκής καταγωγής Χίλντεμπραντι Γκούρλιτ, σύμφωνα με το πολύκροτο ρεπορτάζ του «Focus», ο οποίος την περίοδο του Γ' Ράιχ απέκτησε σε εξευτελιστικές τιμές από κυνηγημένους εβραίους σημαντικό μέρος της συλλογής που εντοπίστηκε πρόσφατα στο διαμέρισμα του υπερήλικα γιου και κληρονόμου του, Κορνήλιου, στο Μόναχο. Μετά τον πόλεμο, όμως, εμφανιζόταν ως σωτήρας των ομοθρήσκων του και προστάτης των «εκφυλισμένων» ζωγράφων και ουδέποτε λογοδότησε για οτιδήποτε.

Ονορέ Ντομιέ «Ο Δον Κιχώτης και ο Σάντσο Πάντσα» Ονορέ Ντομιέ «Ο Δον Κιχώτης και ο Σάντσο Πάντσα» Το γεγονός ότι οι γερμανικές αρχές κράτησαν κρυφή την ιστορία επί δύο σχεδόν χρόνια στηλιτεύτηκε δεόντως από τον Τζόναθαν Πετρόπουλος, που, ως ειδικός, κλήθηκε από όλα τα μεγάλα ειδησεογραφικά πρακτορεία να σχολιάσει την υπόθεση. Σφορδές ήταν όμως και οι αντιδράσεις του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συμβουλίου, με αποτέλεσμα από την περασμένη Δευτέρα ν' ανοίξει ένα παραθυράκι στον περίφημο «θησαυρό των ναζί»: στον ιστότοπο www.lostart.de της ομοσπονδιακής υπηρεσίας για τα χαμένα έργα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου έχουν ήδη αναρτηθεί φωτογραφίες 25 από τους 1.406 πίνακες που βρέθηκαν - ανάμεσά τους έργα των Σαγκάλ, Ντελακρουά, Οτο Ντιξ και Ματίς.

Μαρτυρίες εβραίων

Ενα άλλο βιβλίο που στάθηκε ιδιαίτερα χρήσιμο στην Ντορίνα Παπαλιού είναι το -επίσης αμετάφραστο στα ελληνικά- «The lost museum» του πορτορικανής καταγωγής Αμερικανού ιστορικού Εκτορ Φελιτσιάνο. «Σ' αυτό», λέει, «υπάρχουν άφθονες μαρτυρίες εβραίων, κι είναι εντυπωσιακό πόσες διαφορετικές ιστορίες κρύβονται πίσω από κάθε περίπτωση. Γι' αυτούς τους ανθρώπους που έχασαν στον πόλεμο τα πάντα, ένα έργο τέχνης, πέρα από την οικονομική του αξία, είναι ίσως το μοναδικό αντικείμενο που μπορεί να τους συνδέσει με το χαμένο παρελθόν τους».

Ο Φελιτσιάνο είχε πρόσβαση σε γερμανικά αρχεία και υπήρξε συνομιλητής πολλών γαλλικών οικογενειών, όπως οι Ρότσιλντ ή οι Ρόζενμπεργκ, οι συλλογές έργων τέχνης των οποίων λεηλατήθηκαν από τους ναζί. Οι υπεύθυνοι όμως των γαλλικών μουσείων δεν φάνηκαν διατεθειμένοι να συνεργαστούν μαζί του, απρόθυμοι να θέσουν υπό αμφισβήτηση το ιδιοκτησιακό καθεστώς των έργων που τα μουσεία είχαν αποκτήσει αμέσως μετά την απελευθέρωση.

Οτο Ντιξ, «La lady in the Loge» Οτο Ντιξ, «La lady in the Loge» «Απ' ό,τι έχω καταλάβει», λέει η Παπαλιού, «στην Ελλάδα δεν είχαμε ανάλογα περιστατικά». Σε παλιότερες δηλώσεις του, το ίδιο υποστήριζε κι ο Τζόναθαν Πετρόπουλος - ότι η πολιτιστική λεηλασία που υπέστη η Ελλάδα ήταν σχετικά μικρή σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Πρόσφατα εντούτοις δήλωσε στα «Νέα» ότι έργα τέχνης σαν αυτά που ανακαλύφθηκαν στο Μόναχο θα μπορούσαν να έχουν αρπάξει οι Γερμανοί επί Κατοχής κι από εβραίους στη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα και τη Ρόδο. Γεγονός ωστόσο είναι πως καμιά σχετική καταγγελία δεν έχει αναφερθεί στο Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο της Ελλάδας. Οπως δήλωσε στην «Ε» ο γενικός του γραμματέας Βίκτωρ Ελιέζερ, «δεν έχουμε δεχτεί ώς τώρα τέτοιο αίτημα διεκδίκησης».

Τις τελευταίες μέρες συγκροτήθηκε στη Γερμανία μια επιτροπή αποτελούμενη «από τουλάχιστον έξι εμπειρογνώμονες», η οποία υπό την εποπτεία της υφυπουργού Πολιτισμού Ινγκεμποργκ Μπέργκεεν-Μέρκελ θα ερευνήσει την προέλευση των έργων της συλλογής Γκούρλιτ.

Απ' ό,τι φαίνεται, γύρω στα 380 από αυτά είχαν αφαιρεθεί νομίμως από διάφορα μουσεία ως δείγματα «εκφυλισμένης τέχνης», πράγμα που σημαίνει ότι ο κληρονόμος της συλλογής -τον οποίο συνέλαβε ο φακός του «Paris Match» να κάνει ελεύθερος τα ψώνια του στο Μόναχο- θα μπορούσε κάλλιστα να τα επανακτήσει. Η προέλευση όμως των υπολοίπων πρέπει να εξεταστεί ενδελεχώς, ώστε να επιστραφούν στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους. «Βάσει της νεότερης νομοθεσίας», όπως αναφέρει κι η Παπαλιού στο μυθιστόρημά της, «καμία πώληση έργων τέχνης σε Γερμανούς στα χρόνια του πολέμου δεν θεωρείται πλέον έγκυρη, μια και οι ιδιοκτήτες τους μπορεί να είχαν υποχρεωθεί με ποικίλους τρόπους να παραδώσουν τα έργα τους».

Υπάρχει όμως κι άλλη μία σύμπτωση. Η αναζήτηση έργων τέχνης που είχαν κατασχεθεί από τους ναζί, και μάλιστα από μια στρατιωτική μονάδα αποτελούμενη από διευθυντές μουσείων, συντηρητές και ιστορικούς τέχνης, αποτελεί και το θέμα του «The monuments men», της καινούργιας ταινίας του Τζορτζ Κλούνι. Θρίλερ γυρισμένο στη Γερμανία, με πρωταγωνιστές τους Ματ Ντέιμον, Μπιλ Μάρεϊ, Τζον Γκούντμαν, Κέιτ Μπλάνσετ και τον ίδιο τον Κλούνι, θα προβληθεί στις ΗΠΑ στις αρχές Φεβρουαρίου, ενώ η ευρωπαϊκή του πρεμιέρα θα γίνει τον ίδιο μήνα στο 64ο Φεστιβάλ Βερολίνου. Καλύτερο τάιμινγκ για την προώθησή της δεν θα μπορούσε να υπάρξει!

Τα σχόλια έχουν κλείσει για αυτό το άρθρο

Κανένα σχόλιο

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας 0

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Τέχνη/Πολιτισμός
Γλυπτική/Κεραμική/Εργα Τέχνης
Εικαστικά