Έντυπη Έκδοση

100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΗΣ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ

Η καταστροφή της Φώκαιας στην Ιωνία

«Λεηλατούν, πυρπολούν, σκοτώνουν ψυχρά, χωρίς μίσος, κατά μια έννοια μεθοδικά. Επικεφαλής τους είναι δύο άτομα που πολλοί γνωρίζουν στην περιοχή ως ενεργά μέλη της τοπικής Επιτροπής «Ενωση και Πρόοδος». Εφαρμόζουν πρόγραμμα, που τους έχουν σχεδιάσει στο όνομα των ανώτερων συμφερόντων της Αυτοκρατορίας και της θρησκείας. Η λεηλασία, οι προσωπικές εκδικήσεις, ο βιασμός είναι ο μισθός τους». (Φελίξ Σαρτιό, «Le sac de Phocee et l' expulsion des Grecs ottomans d' Asie Mineure», Ιούνιος 1914)

Το πογκρόμ κατά των Ελλήνων κατοίκων της ιωνικής Φώκαιας και η καταστροφή της ελληνικής συνοικίας στις 13 Ιουνίου 1914 συμβολίζουν με τον πλέον αποκαλυπτικό τρόπο το σχέδιο που έθεσαν σε εφαρμογή οι Νεότουρκοι εθνικιστές του Κομιτάτου «Ενωση και Πρόοδος».

Πρόσφυγες από τη Φώκαια περιμένουν να επιβιβαστούν σε βάρκες για να διαφύγουν από το πογκρόμ και τη σφαγή © Pierre de Gigord /  Yiakoumis, Kallimages, Paris Πρόσφυγες από τη Φώκαια περιμένουν να επιβιβαστούν σε βάρκες για να διαφύγουν από το πογκρόμ και τη σφαγή © Pierre de Gigord / Yiakoumis, Kallimages, Paris Ηδη από τον Απρίλη του 1914 είχαν ξεκινήσει τις πρώτες διώξεις κατά των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης. Οι επίσημες αποφάσεις για την εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών της Αυτοκρατορίας είχαν παρθεί πολύ νωρίτερα (Φθινόπωρο του 1911), άρχισαν να οργανώνονται συστηματικά μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τέθηκαν σε εφαρμογή από την άνοιξη του 1914.

Το πλαίσιο εντός του οποίου εκπονήθηκε η συγκεκριμένη πολιτική περιγράφεται από το ηγετικό στέλεχος του Κομιτάτου «Ενωση και Πρόοδος» δρα Sakir: «Είναι επιτακτική η ανάγκη να υπάρχει μόνο ένας μουσουλμανικός πληθυσμός από την Κωνσταντινούπολη προς την Ινδία και την Κίνα, με τη Συρία να χρησιμεύει ως σύνδεσμος μεταξύ των ισλαμικών κόσμων της Ασίας και της Αφρικής. Αυτό το τεράστιο έργο θα επιτευχθεί μέσα από την επιστημονική ιδιοφυΐα και οργανωτικό ταλέντο των Γερμανών και το γενναίο χέρι των Τούρκων».

Με την έναρξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου οι διώξεις έγιναν εντονότερες με αποκορύφωμα τη Γενοκτονία των Αρμενίων το 1915 και την έναρξη των εθνικών εκκαθαρίσεων και στο μικρασιατικό Βορρά, στην περιοχή του Πόντου. Ουσιαστικά η περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έμπαινε στην τελική και αποφασιστική φάση της αποχώρησής της από την ιστορία και της έλευσης στα εδάφη της μορφής του έθνους-κράτους.

Τιμώντας τα 100 χρόνια

Το αφιέρωμα αυτό αποτελεί μια ελάχιστη έντυπη απόδοση τιμής στη Μνήμη ενός σημαντικού γεγονότος που σηματοδοτεί τον εκβαρβαρισμό της ανθρωπότητας υπό την ακραία ιδεολογία του φυλετισμού και ρατσισμού που προήλθε από τον αντιδιαφωτιστικό γερμανικό ρομαντισμό και κορυφώθηκε λίγες δεκαετίες αργότερα με το ναζιστικό εγχείρημα.

Αποτελεί ανάγκη, για την πλήρη εποπτεία των συνθηκών που γέννησαν τις ρατσιστικές ιδεολογίες και την πρακτική των Γενοκτονιών, η συνειδητοποίηση ότι τα πρωτοναζιστικά φαινόμενα στην Ευρώπη αλλά και στην Εγγύς Ανατολή εκφράστηκαν από τους Νεότουρκους και τους κεμαλικούς στη συνέχεια.

Για την ιωνική Φώκαια έχουν γράψει-συγγράψει εργασίες ο Νικόλαος Αχ. Χόρμπος, ο Παρασκευάς Γ. Συργιανόγλου και άλλοι. Το σημερινό αφιέρωμα βασίζεται στην εξαιρετική επιστημονική δουλειά του Χάρη Γιακουμή που ανακάλυψε και ανέδειξε τόσο τις φωτογραφίες όσο και το κείμενο του Γάλλου αρχαιολόγου Φελίξ Σαρτιό για την καταστροφή της ιωνικής Φώκαιας τον Ιούνιο του 1914 και επιμελήθηκε την έκδοση δύο εξαιρετικών λευκωμάτων.

(*) διδάκτωρ σύγχρονης ιστορίας, μαθηματικός, http://kars1918.wordpress.com/

 

**

ΦΕΛΙΞ ΣΑΡΤΙΟ: «... Οι πόρτες που είχαν φροντίσει να κλείσουν έχουν παρα βιαστεί»

Ουρλιαχτά ακούγονται, αλαλιασμένοι άνθρωποι φεύγουν τρέχοντας με τα ρούχα σκισμένα και το πρόσωπο ματωμένο, ενώ οι πληγωμένοι σέρνονται στο κατώφλι. Οσοι επιτιθέμενοι είχαν μπει με τη βία στα σπίτια βγαίνουν, με τις αγκαλιές φορτωμένες μπόγους, που τους στοιβάζουν βιαστικά μέσα σε μεγάλα κοφίνια πάνω στα ζώα τους. Ενας φίλος μας, ο Παναγιώτης Παναγιωτάκου, είναι στο σπίτι του, πολύ κοντά μας, μαζί με την αδελφή και την κόρη του. Σαρικοφόροι Τούρκοι εισβάλλουν. Βλέπω την ψηλή κορμοστασιά του να ορθώνεται μπροστά στις δύο γυναίκες. Εκτείνει τα χέρια για να τις προστατεύσει. Του ρίχνουν στην κοιλιά, και αρχίζει να παραπαίει πηγαίνοντας προς τη θάλασσα. Δεν έχει προλάβει να κάνει λίγα βήματα, και δεύτερος πυροβολισμός στην πλάτη τον ξαπλώνει καταγής. Η αδελφή του το βάζει στα πόδια, την παίρνουν στο κατόπι, ο ένας την πνίγει στη θάλασσα. Η κόρη του τρέχει προς εμάς, ουρλιάζοντας φοβισμένη. Για να την προστατεύσουμε την μπάζουμε σε ένα από τα σπίτια μας. Επικρατεί τέτοιος πανικός ώστε άλλη γυναίκα πνίγεται μπροστά στα μάτια μας, σε σημείο της ακτής όπου το νερό δεν ξεπερνάει τους 60 πόντους.

Το πλήθος ορμάει προς τις προκυμαίες, αναζητώντας με το βλέμμα πλεούμενα για να φύγει. Ολα σχεδόν τα πλεούμενα έχουν εξαφανιστεί από την προηγουμένη. Φωνές φρίκης απαντούν στους πυροβολισμούς. Εγκαταλείπω την ιδέα να περιγράψω όλες τις σκηνές που διαδραματίζονται μπροστά μας. Η συνοικία μας βρίσκεται στην άκρη της θάλασσας, τα σπίτια είναι αραιά χτισμένα, με κήπους γύρω. Η περιοχή είναι ανοιχτή και σχετικά εύκολα μπορείς να φύγεις και να ξεφύγεις από τους φονιάδες. Τι να έγινε στα λαβυρινθώδη σοκάκια, όπου είναι κρυμμένος ο όγκος του πληθυσμού; Τι φρικαλεότητες να έγιναν στη σκιά, μακριά από το επικριτικό μας βλέμμα; Δεν θα το μάθουμε ποτέ.

Οι θύτες

Σύντομα καταφέρνω να ελέγξω τη συγκίνησή μου και παρατηρώ αυτούς που μας επιτίθενται. Πολλοί με πλησιάζουν και μου απλώνουν το χέρι. Αναγνωρίζω μερικούς. Ενας από τους συντρόφους μας, που κατοικεί στην περιοχή από πολλά χρόνια, αναγνωρίζει περισσότερους. Είναι όλοι χωρικοί από τα γύρω τούρκικα χωριά, το Ουλουμπουνάρ, το Κοζμπεαλί, το Ισικιεβέ, το Γενίκιοϊ, που τα επισκέφθηκα για καιρό αναζητώντας αρχαιότητες. Δεν είναι ούτε έποικοι από τη Μακεδονία ούτε επαγγελματίες ληστές.

Είναι οι συνήθως τόσο πράοι, τόσο ειρηνικοί και τίμιοι άνθρωποι, με ηρεμία και γλύκα παροιμιώδη, όπως έγραφε πολύ σωστά η Αυτού Εξοχότητα ο Σαΐντ Χαλίμ πασάς. Με έχουν φιλοξενήσει επανειλημμένα. Είναι προφανές ότι δεν ενεργούν αυτοβούλως. Μας το λένε οι ίδιοι: «Λάβαμε διαταγές, τις εκτελούμε, απλώς αποδίδουμε δικαιοσύνη»...

Ποιο χέρι τους κατευθύνει; Τα όπλα που κρατούν είναι του κράτους, ντουφέκια Μαρτίνι και βραχύκαννα μουσκέτα πυροβολικού. Ποιος τους εξόπλισε με τόσα όπλα και κανονικά πολεμοφόδια; Οι τοπικές αρχές είναι μιλημένες, αφού δεν πάρθηκε κανένα μέτρο προστασίας και, εκτός από τους τέσσερις δικούς μας χωροφύλακες, κανένας άνδρας της τριανταμελούς φρουράς, κανένας αξιωματικός δεν έκανε έστω μια κίνηση για να εμποδίσει φόνο ή λεηλασία.

Ο γενικός κυβερνήτης Ραχμί Μπέης είχε προειδοποιηθεί εν ευθέτω χρόνω... Ο βαλής της Προύσσας, ο μουτεσαρίφ (έπαρχος) των Δαρδανελλίων είναι επίσης ανακατεμένοι, όπως ανακατεύτηκε, μερικές εβδομάδες πριν, ο βαλής της Αδριανούπολης. Η οργάνωση δίνει, άρα, διαταγές στους γενικούς κυβερνήτες των επαρχιών.

Μπορούμε άραγε να ελπίζουμε ότι η Ευρώπη θα ενδιαφερθεί για την τύχη του δύστυχου αυτού πληθυσμού της Μικράς Ασίας, που τα δικαιώματά του στη χώρα και οι παλιές παραδόσεις, αν εξαιρέσουμε το αίσθημα της ανθρωπιάς, μετρούν δυστυχώς ελάχιστα, προκειμένου να αντιμετωπιστούν με καλοσύνη και έλεος, μπροστά στα μεγάλα συμφέροντα που διαιρούν τις Δυνάμεις;

Η εθνική εκκαθάριση

Ολη τη μέρα του Σαββάτου 13 Ιουνίου, μέχρι τις επτά περίπου το βράδυ, εκτυλίσσονται ταυτόχρονα οι σκηνές των δύο μεγάλων πράξεων του δράματος: η οικτρή έξοδος και η αναίσχυντη λεηλασία. Τρεις χιλιάδες οκτακόσιοι Ελληνες Οθωμανοί έφυγαν για τη Θεσσαλονίκη με το πρώτο πλοίο και δύο χιλιάδες περίπου με το δεύτερο για τον Πειραιά. Τηλεγράφησα ήδη από το πρωί στη Σμύρνη για να μας στείλουν κι άλλα πλοία. Υπάρχουν επτά χιλιάδες Ελληνες στην Παλαιά Φώκαια (7.077, σύμφωνα με την επίσημη τουρκική στατιστική του 1913). Πρόσφυγες από τα γύρω χωριά ενώθηκαν μαζί τους...

Πλούσιοι προύχοντες της περιοχής φεύγουν ξυπόλητοι, τους έχουν πάρει μέχρι και τα παπούτσια τους. Τα παιδιά κλαίνε ψάχνοντας τους γονείς τους. Δεν αποκαλύπτουμε σε μια μητέρα ότι τα δύο μωρά της δολοφονήθηκαν. Περιμαζεύουμε στον δρόμο αρτιγέννητο βρέφος, δεν καταφέρνουμε όμως να βρούμε τη μάνα του και το αναθέτουμε σε άλλη γυναίκα που θηλάζει το δικό της. Γυναίκες ρίχνονται στον λαιμό μας, μας ικετεύουν να βρούμε το άντρα ή τον πατέρα τους, τις κόρες τους, που τις βίασαν ή τις απήγαγαν. Οι πιο συγκινητικές σκηνές είναι ο αποχαιρετισμός των παλιών και καλών μας φίλων...

Στην προκυμαία

Στις 13, όλη τη μέρα, με βάρκες να πηγαινοέρχονται ανάμεσα στην ακτή και με τα ρυμουλκά τα οποία ζήτησα να έρθουν από τη Σμύρνη, οργανώνουμε την έξοδο των άμοιρων ανθρώπων, που είχαν συγκεντρώσει εδώ, στην προγονική τους γη, τους καρπούς της δουλειάς τους, τις αποταμιεύσεις, τις μνήμες τους. Εφυγαν χωρίς το παραμικρό, αφού τους άρπαξαν ό,τι είχαν και δεν είχαν. Μαζί τους πήραν μονάχα ό,τι ρούχα φορούσαν πάνω τους, αφού από ορισμένους άρπαξαν ακόμα και τα παπούτσια.

Στην προκυμαία, όπου τους επιβιβάζουμε στα πλεούμενα, τους ταλαιπωρούν και πάλι, αρπάζοντας οι άπληστοι από τις γυναίκες δέματα με κουρέλια και υποβάλλοντας σε σωματική έρευνα άντρες, γυναίκες και παιδιά για να τους πάρουν τα πουγγιά τους και ό,τι μικροαντικείμενα μπορεί να έκρυβαν πάνω τους...

Ολόκληρη η ακτή, από το Ισμίντ, στα ανατολικά της θάλασσας του Μαρμαρά, μέχρι τον Τσεσμέ, στα νότια της Σμύρνης, έχει υποστεί παρόμοιες καταστροφές.

Οταν έφυγα από την Ανατολή τον Ιούλιο του 1914, ο αριθμός των εκδιωγμένων ανερχόταν σε εκατόν είκοσι περίπου χιλιάδες. Υπολόγιζα ότι τα κέρδη από την όλη επιχείρηση, όσον αφορά τα ιδιόκτητα κτίρια και τα κοπάδια μόνο, ανέρχονταν σε πέντε εκατομμύρια. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι άρπαγες και οι σφαγείς ικανοποίησαν πλήρως και με τρόπο αριστοτεχνικό τα άγρια ένστικτά τους...

(Το κείμενο αυτό του Φελίξ Σαρτιό μεταφράστηκε από τον Χάρη Γιακουμή και δημοσιεύτηκε στο δίγλωσσο λεύκωμα «Phocee 1913-1914. Le temoignage de Felix Sartiaux», εκδ. Kallimages, Παρίσι, 2008)

***

Η τελευταία σχολική χρονιά (1921-22) στη Φώκαια, όπως δημοσιεύεται στο βιβλίο του Νικολάου Χόρμπου. Μεταξύ των μαθητών βρίσκεται και ο Γιάννης Ταμτάκος (σε κύκλο), που αργότερα ως πρόσφυγας θα παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στο εργατικό κίνημα της Θεσσαλονίκης. Η τελευταία σχολική χρονιά (1921-22) στη Φώκαια, όπως δημοσιεύεται στο βιβλίο του Νικολάου Χόρμπου. Μεταξύ των μαθητών βρίσκεται και ο Γιάννης Ταμτάκος (σε κύκλο), που αργότερα ως πρόσφυγας θα παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στο εργατικό κίνημα της Θεσσαλονίκης. Ανακαλύπτοντας ένα σπάνιο φωτογραφικό αρχείο

Του ΧΑΡΗ ΓΙΑΚΟΥΜΗ (*)

Τα ενενήντα τόσα χρόνια που χωρίζουν τις φωτογραφικές μαρτυρίες αυτές με το σήμερα, είναι ακριβώς μία γενιά ολόκληρη. Αυτή η γενιά των τελευταίων Ελλήνων που έζησαν στις αρχές του 20ού αιώνα στα Μικρασιατικά παράλια είχε την ατυχία να ζήσει όχι ένα, αλλά δύο διωγμούς, το 1914 και το 1922. Ο πρώτος διωγμός του Ιουνίου του 1914, που τον έζησαν κυρίως οι κάτοικοι της περιοχής της Παλαιάς και της Νέας Φώκαιας, έμεινε άγνωστος στη συλλογική μνήμη λόγω απουσίας φωτογραφικών τεκμηρίων.

Τα μόνα τεκμήρια που είχαμε ήταν μνήμες άυλες, αυτές που έφεραν μαζί τους οι Φωκιανοί πρόσφυγες, αυτές που μπόρεσαν και κράτησαν σαν φυλακτά βαθιά μέσα στην ψυχή τους. Με τις αφηγήσεις στα παιδιά και στα εγγόνια τους καταφέρανε όσο μπορούσαν να μεταφέρουν έως τις μέρες μας την εικόνα της χαμένης τους πατρίδας. Μια εικόνα, που όσο περνούσε ο καιρός και έφευγε ο ένας μετά τον άλλον από τη ζωή, χανότανε και αυτή σιγά σιγά.

Οι φωτογραφίες του Σαρτιό

Η εύρεση των φωτογραφιών του Φελίξ Σαρτιό όμως έρχεται να συγκεκριμενοποιήσει μια για πάντα την ιστορία αλλά και το δράμα αυτού του τόπου. Ενός τόπου με ιδιαίτερα ένδοξη ιστορία. Οι Φωκιανοί είναι αυτοί που στον 6ο αιώνα π.Χ. ίδρυσαν την πόλη της Μασσαλίας αλλά και άλλες αποικίες και έτσι διέδωσαν στα νότια παράλια της Γαλλίας και στη δυτική Μεσόγειο τον ελληνισμό.

...Στις φωτογραφίες διακρίνεται καπνός να βγαίνει από κάποια συνοικία στη Χερσόνησο, καμένα και λεηλατημένα σπίτια, πτώματα στην παραλία, κόσμος στο γιαλό να επιβιβάζεται σε βάρκες και πλοιάρια για να μεταφερθεί στην απέναντι όχθη, στη Μυτιλήνη, στη Θεσσαλονίκη ή τον Πειραιά. Μερικές με γαλλικές λεζάντες «Φώκαια, γεγονότα 1914».

Η ταυτοποίηση του φωτογράφου με τον Γάλλο αρχαιολόγο Φελίξ Σαρτιό έγινε με την ανακάλυψη ότι είχε γραφτεί το 1914 από αυτόν με τον τίτλο «Le sac de Phocee et l'expulsion des Grecs ottomans d'Asie-Mineure» (Η λεηλασία της Φώκαιας και ο διωγμός των Ελλήνων Οθωμανών της Μικράς Ασίας).

Ετσι, η Ιστορία μάς χτύπησε την πόρτα και μας ζήτησε να μεσολαβήσουμε για να παρουσιάσουμε τη «Μνήμη» στους νόμιμους κατόχους της. Βρήκε ότι ο χρόνος που πέρασε ήταν αρκετός αλλά έπρεπε να βιαστεί να προλάβει έστω και έναν που να έχει βιώσει το διωγμό και να είναι ακόμα εν ζωή.

(*) ιστορικός φωτογραφίας, υπεύθυνος των εκδόσεων Kallimages, Παρίσι

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Με λέξεις-κλειδιά
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Συνεντεύξεις