Έντυπη Έκδοση

Διάλογος

Η φιλοσοφία και το θέατρο, τα δυο μεγάλα επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων, λέει ο Νίτσε, είναι η κύρια συνεισφορά τους στον πολιτισμό. Αλλά και η επιστήμη, ο τρόπος άσκησής της, ειδικότερα, που εισηγήθηκαν οι αρχαίοι Ελληνες, θα πρέπει να συνυπολογιστεί στη συμβολή των τελευταίων αυτών στον πολιτισμό.

Ο Θαλής, όταν πήγε στην Αίγυπτο, διαπίστωσε ότι οι κάτοικοί της είχαν ήδη εφεύρει τη γεωμετρία. Η ανάγκη να βρουν τρόπους να προστατευθούν από τις πλημμύρες του Νείλου τους οδήγησε στην ανακάλυψη γεωμετρικών λύσεων. Πατέρας της γεωμετρίας, παρ' όλα αυτά, είναι ο Θαλής. Κι αυτό, γιατί, σε αντίθεση προς τους Αιγυπτίους που περιόρισαν τη γεωμετρία σε ζητήματα που είχαν άμεση σχέση με την επιβίωσή τους, ο Θαλής διατύπωσε κανόνες και θεωρίες βάσει των οποίων θα μπορούσε να ικανοποιήσει κανείς την περιέργειά του - και μόνο την περιέργειά του.

Η περιέργεια του Θαλή να καταλάβει πόσο μακριά από την παραλία όπου βρισκόταν έπλεε ένα πλοίο στη θάλασσα, τον έκανε να σκεφτεί να φτιάξει ένα σχήμα στην άμμο, ώστε, βάσει αυτού, να υπολογίσει την απόσταση. Το ίδιο σχήμα, όμως, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τον υπολογισμό της απόστασης οπουδήποτε αλλού στη γη. Είναι ίδιον της επιστήμης, όπως παραδόθηκε από τον Θαλή, οι κανόνες της και οι θεωρίες της να έχουν οικουμενικό χαρακτήρα, να μην συμβαίνει να ισχύουν για μια περίπτωση εδώ και για την ίδια περίπτωση αλλού να μην ισχύουν. Τα ότι ένα σώμα μένοντας ελεύθερο στον αέρα πέφτει είναι ένας κανόνας που ισχύει παντού στον πλανήτη μας.

Αξιοσημείωτο, επίσης, είναι ότι τις απόψεις του ο Θαλής έδειχνε διατεθειμένος να τις συζητάει, πράγμα που υιοθέτησαν οι αρχαίοι Ελληνες. Το μαρτυράει αυτό το πλήθος των σχολών που ίδρυσαν, στις οποίες διεξήγαγαν συζητήσεις. Στη σχολή της Μιλήτου, αίφνης, που ίδρυσε ο Θαλής, ετέθη το επιστημονικό ερώτημα γιατί, ενώ όλα τα σώματα άμα μείνουν ελεύθερα στον αέρα πέφτουν, η γη δεν πέφτει. Ο Θαλής υποστήριξε ότι η γη δεν πέφτει γιατί στηρίζεται στο νερό, κι ο Αναξίμανδρος το αμφισβήτησε, γιατί, αν δεχθούμε ότι η γη δεν πέφτει επειδή στηρίζεται στο νερό, θα πρέπει μετά να υποθέσομε ένα άλλο στήριγμα που στηρίζει το νερό, και μετά ένα άλλο στήριγμα που στηρίζει το στήριγμα του νερού, και ούτω καθεξής επ' άπειρον, με αποτέλεσμα να μην καταλήξομε ποτέ σε κάποιο στήριγμα που θα εξηγούσε γιατί η γη δεν πέφτει. Ετσι, ο Αναξίμανδρος είπε κάτι διαφορετικό: η γη δεν πέφτει, επειδή ασκούνται επάνω της αντίρροπες δυνάμεις που την κρατάνε σε ισορροπία. Ετσι, συζητώντας, οι αρχαίοι Ελληνες αντιμετώπιζαν και τα ζητήματα της φιλοσοφίας. Ο Πλάτων χαρακτήρισε τη φιλοσοφία ως διαλεκτική, ως μια διαδικασία όπου λέει κανείς την άποψή του δίνοντας τη δυνατότητα στον άλλο να πει τη δική του γνώμη, όπως συμβαίνει στο θέατρο - την άλλη μεγάλη συνεισφορά των αρχαίων Ελλήνων στον πολιτισμό- στο οποίο τα πρόσωπα επί σκηνής διαλέγονται.

Με την επιστήμη, λοιπόν, τη φιλοσοφία και το θέατρο, που παρέδωσαν οι αρχαίοι Ελληνες στους μεταγενεστέρους, τους κληροδότησαν μαζί και το διάλογο. Πρόκειται, μάλιστα, για την κατ' εξοχήν κληρονομιά των αρχαίων Ελλήνων προς τον καλούμενο δυτικό πολιτισμό, για τον τρόπο εκείνο σκέψης και συμπεριφοράς μέσω του οποίου εξακολουθούν οι κληροδότες του να είναι παρόντες.

Υπήρξαν, ασφαλώς, και άλλες ιδέες, αξίες και διαδικασίες που κληρονόμησε ο δυτικός πολιτισμός από τους αρχαίους Ελληνες. Η δημοκρατία είναι γέννημα των αρχαίων Ελλήνων. Τι σχέση, όμως, μπορεί να έχει ως προς το περιεχόμενο η δημοκρατία σήμερα προς τη δημοκρατία των εφευρετών της - τη δημοκρατία του Περικλή, ας πούμε; Ο διάλογος, όμως, ως ανταλλαγή θέσεων και απόψεων, όπως τον εισηγήθηκαν οι αρχαίοι Ελληνες, παραμένει ο πλέον πρόσφορος τρόπος για την αντιμετώπιση προβλημάτων και αιτημάτων. Πόσες φορές, πράγματι, όποτε ξεσπάνε πολεμικές συγκρούσεις, δεν γίνεται έκκληση για διάλογο προς επίλυση των διαφορών.

Μόνο που για να ευδοκιμήσει ο διάλογος, θα πρέπει η συμμετοχή μας σε αυτόν να είναι ισότιμη. Αλλιώς, αν πρυτανεύει η λογική του ισχυρού που λέει «τα δικά μου δικά μου και τα δικά σου δικά μου», ο διάλογος ναυαγεί, μετατρέπεται σε κοροϊδία ή, ακόμα χειρότερα, σε προπέτασμα μιας τραγωδίας, όπως συνέβη με το δραματικό διάλογο μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων. Τον Μάρτιο του 416 π.Χ. οι Αθηναίοι, πάνοπλοι, πρότειναν, υπό την απειλή της βίας, στους Μηλίους να προσχωρήσουν στη δικαιοδοσία τους, ενώ οι ανίσχυροι Μήλιοι επέμειναν στο δικαίωμά τους να μείνουν ελεύθεροι. Οταν ο διάλογος οδηγήθηκε σε αδιέξοδο, οι Αθηναίοι κατέλαβαν τη Μήλο και έσφαξαν τους Μηλίους. Η ιστορία αυτή -η διεξαγωγή διαλόγου μεταξύ του ισχυρού να επιβάλλει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του και του αδύναμου να παραχωρεί ό,τι του επιβάλλει η αδυναμία του- επαναλήφθηκε αμέτρητες φορές.

Οσο κι αν οι Ελληνες εφηύραν το υπέροχο όπλο του διαλόγου για την αντιμετώπιση των (επιστημονικών, ηθικών, φιλοσοφικών, θρησκευτικών, πολεμικών και άλλων) αντιπαραθέσεων, και το κληροδότησαν στις γενιές των ανθρώπων στους αιώνες που ακολούθησαν, τόσο οι ίδιοι όσο και οι κληρονόμοι τους απέτυχαν να το χρησιμοποιήσουν σωστά. Ο σεβασμός προς το διάλογο παραμένει ένα διαρκές ζητούμενο.

Τέως πρύτανης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, teopelegrinis@gmail. com

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Πολιτική
Στη στήλη
Τα υπόλοιπα στη σιωπή