Έντυπη Έκδοση

Τραμπαλίσματα

Σοφοκλής, «Φιλοκτήτης»
Σκηνοθεσία: Κώστας Φιλίππογλου ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας - αρτivities Φεστιβάλ Επιδαύρου Ωδείον Ηρώδου Αττικού

Ο «Φιλοκτήτης» (468 π.Χ.) έχει απασχολήσει και τους τρεις τραγικούς αλλά μόνον ο του Σοφοκλή διασώζεται με την ιδιαιτερότητα ότι ο τόπος της τραγωδίας, η Λήμνος, μόνον σε αυτόν παρουσιάζεται ως απολύτως έρημος. Το γεγονός αποκτά ιδιαίτερη δραματουργική αξία. Καθιστά τον «τόπο» ως μία από τις τρεις βασικές συνισταμένες κάθε σκηνικής απόδοσης της τραγωδίας.

Οι δύο άλλες είναι: Το πανίσχυρο «τόξο» που ανήκε στον Ηρακλή και φέρει πλέον ο Φιλοκτήτης, με το οποίο, σύμφωνα με χρησμό, θα εκπορθήσουν οι Αχαιοί την Τροία. Αφετέρου, το πληγωμένο από το φίδι «πόδι» του, συμβάν πριν από την άφιξη των Αχαιών στην Τροία, που πυορροεί και ζέχνει προκαλώντας συνεχείς βόγγους στον πάσχοντα με συνέπεια να παρεμποδίζονται οι θυσίες, ρίχνοντας το ηθικό των στρατιωτών. Αποτέλεσμα: η απόφαση των στρατηγών να τον εγκαταλείψουν ολομόναχο στη Λήμνο.

Ομως, τώρα ο χρησμός του Ελενου αναγκάζει τον πρωτοστατούντα στην εγκατάλειψη πριν από δέκα χρόνια Οδυσσέα να τον αναζητήσει για να οδηγήσει αυτόν και το τόξο του στην Τροία φέρνοντας μαζί του τον, μετά τον θάνατο του πατέρα του αφιχθέντα στην Τροία, γιο του Αχιλλέα Νεοπτόλεμο. Η συμβουλή του Οδυσσέα προς τον νέο είναι να παρασύρει με δόλο τον Φιλοκτήτη και το τόξο του στο πλοίο αφού ο ίδιος θα ήταν εχθρικός στους Αχαιούς που τον εγκατέλειψαν.

Ο αμφίσημος τόπος

Αν η Λήμνος είναι το πρώτο ερημονήσι στην ιστορία της λογοτεχνίας (Γιάν Κοτ) παρουσιάζει αμφίσημη όψη: στην αρχή είναι τόπος άγριος, «βροτοίς άστιπτος ουδ' οικουμένη» (στ.2), μια εσχατιά εκτός πολιτισμού όπου ο Φιλοκτήτης λειτουργεί με τη βοήθεια του τόξου του ως κυνηγός μιας προϊστορικής εποχής. Κατοικείται μόνον από τις κραυγές και την αποφορά της πληγής του. Κατά την τελική του αποχώρηση, ωστόσο, ο Φιλοκτήτης την αποχαιρετά ως γη βουκολική και φιλόξενη: ο τόπος μεταβάλλεται, από «απηγριωμένος», σε ήμερο. Αντανακλά, έτσι, την ίδια την κατάσταση του Φιλοκτήτη και την αλλαγή στάσης του: τόπος και άνθρωπος βρίσκονται σε αλληλόδραση: άραγε ο τόπος αποκτήνωσε τον Φιλοκτήτη ή ο τελευταίος απηγρίωσε τον τόπο με τη μιαρότητα των εκκρίσεων του ποδιού του, με τις κραυγές του από τον πόνο, «ένα άγριο θηρίο που όταν χορτάσει φεύγει» (στ. 756-58);

Σωστά ο Μιχαήλ Μαρμαρινός (Φιλοκτήτης) έδωσε τις δύο εκδοχές του τόπου ως πρόλογο και επίλογο του έργου εκτός δράσης. Ηταν, όμως, αρκετό για να κάνει αντιληπτή παραστασιακά την αμφισημία; Ο κύκλος που σχημάτιζαν οι σιδηροδρομικές ράγες (σκηνικά-κοστούμια του Κένι Μαλέλαν) και οι σανίδες και τα υποστηρίγματά τους με τα οποία γέμισαν τον κύκλο τα μέλη του επταμελούς Χορού των Ναυτών δεν άφησαν περιθώρια μεταφορικής ή μετωνυμικής αντίληψης ενός τέτοιου τόπου. Αντίθετα, κατασκευάζοντας πάγκους ή τραμπάλες σε συνεχείς και αναίτιες ανακατασκευές παρέπεμπαν σε μηχανικούς σκηνής που έφτιαχναν διαρκώς τα σκηνικά ή, στην καλύτερη περίπτωση, παιδία που διασκέδαζαν με ευμεγέθη lego.

Ανάμεσά τους, ο Αιμίλιος Χειλάκης (Νεοπτόλεμος) ακολουθούσε εν πολλοίς τον Χορό, τραμπαλιζόμενος, υπάκουος στη σκηνοθεσία που συνέλαβε την αδικαιολόγητη υπερκινητικότητά (κίνηση της Φρόσως Κορρού) του με μειωμένο τον λόγο Χορού ως εικονογράφηση των συναισθημάτων των τραγικών προσώπων. Κάθε τραμπάλισμα των ανά δύο μελών του Χορού και αμφίρροπη απόφαση, κάθε πέρα-δώθε βήματά του και βαθύς προβληματισμός ή αναποφασιστικότητα κάποιου εκ των τριών κύριων προσώπων. Κι ενδιαμέσως, κάποια πηδήματα εμποδίων, κάποια αναταραχή συμβολίζοντας τις ταραγμένες ψυχολογικές σχέσεις. Αλλά και τα πρόσωπα εικονογράφησαν με τον ίδιο τρόπο τον αγώνα πειθούς: κάθε υπερύψωση του ενός στην τραμπάλα που έπαιζαν μεταξύ τους σήμαινε επικράτηση των απόψεων του Οδυσσέα (Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης) ή των επιχειρημάτων του Νεοπτόλεμου.

Ενα τέτοιο, κατοικημένο από ψυχολογική εικονογράφηση και μόνον, τοπίο ελάχιστα ανέδειξε τον τόπο ως σημαίνουσα και αμφίσημη οντότητα μεταξύ εξαγρίωσης και ήμερου του ίδιου του Φιλοκτήτη.

Σώμα - Ξενιστής

Οπως είναι αναμενόμενο, οι δύο άλλες κειμενικές μήτρες της τραγωδίες, «πόδι» και «τόξο», υποβιβάστηκαν σκηνικά σε απλές αναπαραστάσεις χωρίς δραστική ενέργεια. Ωστόσο, το πόδι-θηρίο είναι αυτό που έχει αποκτηνωθεί, έχει μεταστραφεί στο άγριο κομμάτι του σώματος του Φιλοκτήτη, ξένο προς το υπόλοιπο σώμα: «πάταξον εις άκρον πόδα» (στ. 748) εκλιπαρεί ο Φιλοκτήτης τον Νεοπτόλεμο, ζητώντας να απαλλαγεί από αυτό που ως ξενιστής αποκτηνώνει το σώμα του, τον αναγκάζει να σούρνεται σαν ζώο, χάνοντας την ανθρώπινη (ορθή) του στάση.

Πράγματι, αρχικά, ο Μαρμαρινός έρπει στη γη, πλησίστιος στις χθόνιες θεότητες. Μετά, ωστόσο, απλώς κουτσαίνει: η χωλότητα είναι όμως ατομική μειονεξία, όχι δείκτης απ-ανθρωπισμού. Ο κουτσός διαθέτει την ορθή (έλλογη) στάση που ο Φιλοκτήτης έχει χάσει καθώς η ετερότητα του ποδιού του τον έλκει προς τα κάτω. Στο ζωώδες.

Σε αντίστιξη, το τόξο του Ηρακλή, επίσης ενσωματωμένο σε αυτόν, ένα εργαλείο για το οποίο το σώμα του αποτελεί επίσης ξενιστή αλλά τον έλκει προς τα άνω λόγω θεϊκής-ηλιακής του προέλευσης, αντιπαρατίθεται και συμπληρώνει με τη δική του ετερότητα το κτηνώδες του ποδιού. Πόδι-τόξο λειτουργούν έτσι ως συμμετρικά αντίθετα εξαρτήματα, καθιστώντας το σώμα του Φιλοκτήτη ως το κατεξοχήν έκ-κέντρο σώμα, εκτός κέντρου, δηλαδή κοινωνίας.

Σκηνική διευθέτηση

Πώς χειρίζεται κανείς τα στοιχεία αυτά παραστασιακά; Ο Νικολάι Ροσίν από το Κέντρο Μέγιερχολντ της Μόσχας είχε ενσωματώσει ένα υπερμέγεθες με ακτινωτά βέλη τόξο στο σώμα του Φιλοκτήτη του. Ταυτόχρονα, κουβαλούσε ένα υπερμέγεθες πόδι, προσαρμόζοντάς το στις στάσεις του: δύο ξένα όσο και ίδια στοιχεία ετερότητας.

Ο Φιλίππογλου κινήθηκε μακριά από τέτοιες παραστασιακές ανησυχίες. Εδωσε έτσι το βήμα στον Μαρμαρινό να καταθέσει προσωπική σαγηνευτική ερμηνεία ανεξάρτητα από τα πέριξ παραστασιακά τεκταινόμενα. Ο Μαρκουλάκης, ιδιαίτερα καλός στον Εμπορο, αν και η ταύτιση Οδυσσέα-Εμπόρου δημιουργεί αναίτιες αμφισημίες. Ατυχούς έμπνευσης οι εμβολές του στην ψευδο-αφήγηση του Νεοπτόλεμου. Ο Χειλάκης ακολούθησε με συνέπεια την άχρωμη για το ρόλο του σκηνοθετική γραμμή. Η μουσική των Lost Bodies ενδιαφέρουσα όπως πάντα αλλά χωρίς να συνομιλεί με το σοφόκλειο ζητούμενο.

Το μοίρασμα σελίδων φέιγ-βολάν με λόγια που διαβάζει ο Χορός -αντί της από μηχανής παρέμβασης του Ηρακλή- χωρίς παραστασιακό αντίκρισμα: στον «Φιλοκτήτη» του Μίλερ, τα χειρόγραφα απ' όπου διαβάζει το ρόλο του ο Γκότσεφ-Φιλοκτήτης ενέχουν τη θέση του τόξου που διεκδικούν Οδυσσέας και Νεοπτόλεμος. Ητοι, την ίδια την κειμενική του υπόσταση. Εδώ, τι;

* Καθηγητής Σημειωτικής της Παράστασης και Θεωρίας της Επιτέλεσης στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική θεάτρου
Θέατρο