Έντυπη Έκδοση

Οταν ο δρόμος δεν βγάζει πουθενά

Το 1936 έπεφτε νεκρός στα σκαλιά του Πανεπιστημίου της Βιέννης με τέσσερις σφαίρες από το όπλο ενός παράφρονα φοιτητή ο Γερμανός φιλόσοφος Μόριτζ Σλικ. Η δολοφονία του, την οποία το ναζιστικό καθεστώς, ποτισμένο από το μίσος εναντίον των Εβραίων, εξήρε θεωρώντας τον Σλικ εβραϊκής καταγωγής, σηματοδοτούσε το τέλος του Κύκλου της Βιέννης.

Εξέχοντα μέλη του, εβραϊκής καταγωγής ή μαρξιστές ή και τα δύο, με την επικράτηση του ναζισμού στη δεκαετία του 1930 στην Κεντρική Ευρώπη, είχαν καταφύγει σε άλλες χώρες.

Ο Κύκλος της Βιέννης ιδρύθηκε το 1922. Τότε γύρω από τον Σλικ συστήθηκε μια ομάδα φιλοσόφων και επιστημόνων με κύριο στόχο να καθαρίσουν την επιστήμη από τις ανοησίες της μεταφυσικής, οι οποίες στέκονταν εμπόδιο στην απόκτηση της αλήθειας, που είναι το ζητούμενο της επιστήμης. Μια πρόταση, για να είναι αληθής, θα πρέπει να έχει νόημα, και έχει νόημα, σύμφωνα με τον Κύκλο της Βιέννης, εάν είναι: είτε εμπειρική, μπορεί δηλαδή, όπως η πρόταση «Τα μέταλλα θερμαινόμενα διαστέλλονται» να επαληθευθεί με την παρατήρηση ή το πείραμα, τουτέστιν μέσω των αισθήσεων, είτε ταυτολογία, ως μια πρόταση, ορισμένως, της οποίας η άρνηση είναι αντιφατική, όπως η πρόταση «Το άσπρο λουλούδι είναι άσπρο» που είναι ταυτολογία, καθόσον η άρνησή της «Το άσπρο λουλούδι δεν είναι άσπρο» είναι αντιφατική. Κάθε άλλη πρόταση, όπως ο ισχυρισμός του Πλάτωνα ότι τα πραγματικά όντα είναι οι ιδέες που βρίσκονται στον ουρανό, στερείται νοήματος, είναι ανοησία, η οποία ανάγεται στο χώρο της μεταφυσικής, και, γι' αυτό, πρέπει να διαγραφεί από την επιστήμη.

Ο Κύκλος της Βιέννης, όσο κι αν τα μέλη του, μετά το διασκορπισμό τους, συνέχισαν να τον υπερασπίζονται, αμφισβητήθηκε. Η κριτική εναντίον του επικεντρώθηκε στην αρχή του, ότι η αλήθεια, στην απόκτηση της οποίας και μόνον πρέπει να στοχεύει η επιστήμη, μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο με τη διατύπωση ταυτολογιών και εμπειρικών προτάσεων, τις μόνες προτάσεις που τα μέλη του υποστήριζαν ότι έχουν νόημα. Ετσι, όμως, η πρόταση «Ο Θεός υπάρχει» στερείται νοήματος, αφού ούτε ταυτολογία είναι, καθόσον η άρνησή της «Ο Θεός δεν υπάρχει» δεν είναι αντιφατική, ούτε να επαληθευθεί εμπειρικά μπορεί, αφού κανείς ποτέ δεν έχει παρατηρήσει με τις αισθήσεις του τον Θεό. Αλλά και η πρόταση «Ολοι πρέπει να λέμε την αλήθεια», όπως και κάθε άλλη ηθικού χαρακτήρα πρόταση, στερείται νοήματος σύμφωνα με την αρχή του Κύκλου της Βιέννης, αφού ούτε ταυτολογία είναι ούτε εμπειρικά αληθές είναι ότι λέμε όλοι την αλήθεια. Θα πρέπει, εν τοιαύτη περιπτώσει, να διαγράψομε από τον πολιτισμό ως ανοησία κάθε περί ηθικής και θρησκείας συζήτηση; Πόσο αξιόπιστος, εν τοιαύτη περιπτώσει, θα μπορούσε να θεωρηθεί ο Κύκλος της Βιέννης;

Για να σώσουν την αξιοπιστία του Κύκλου της Βιέννης τα μέλη του επιχείρησαν να παρακάμψουν την αρχή του -ότι μια πρόταση, για να έχει νόημα, θα πρέπει να είναι ταυτολογία ή να μπορεί να επαληθευθεί εμπειρικά- υποστηρίζοντας ότι μπορούμε να συνεχίσομε να χρησιμοποιούμε τις προτάσεις της ηθικής και της θρησκείας όχι όμως ως κανονικές προτάσεις, όπως είναι οι προτάσεις της επιστήμης, αλλά ως εκφράσεις των συναισθημάτων μας. Με την πρόταση «Ο Θεός υπάρχει» ή την πρόταση «Ολοι πρέπει να λέμε την αλήθεια» ο ομιλητής εκφράζει την ευαρέσκειά του -ή τη δυσαρέσκεια του, όπως συμβαίνει με την πρόταση «Η κλοπή είναι επιλήψιμη πράξη»- επιδιώκοντας να προκαλέσει ανάλογα συναισθήματα στους ακροατές του. Αλλά τι διαφορά θα είχαν, τότε, οι προτάσεις που αναφέρονται σε σοβαρά ζητήματα, όπως εκείνα του Θεού ή της ηθικής, από τη διαφήμιση ενός καταναλωτικού προϊόντος; Και ο διαφημιστής την ευαρέσκειά του δεν εκφράζει για το προϊόν του προσπαθώντας παράλληλα να τη μεταφέρει σε μας για να το αγοράσομε;

Ετσι, όμως, τα μέλη του Κύκλου της Βιέννης περιέπεσαν από το αδιέξοδο, στο οποίο τους οδήγησε η θεωρία τους, στην ευτέλεια σημαντικών τομέων του πολιτισμού μας. Αντί να δουν ότι ο δρόμος που πήραν ήταν αδιέξοδος και να γυρίσουν πίσω στην αρχή να σκεφτούν μήπως αποστολή της επιστήμης δεν είναι η αλήθεια και η απόκτησή της, επέμειναν να συνεχίσουν το στραβό δρόμο που είχαν χαράξει.

Οταν βλέπεις, όμως, λέει η φιλοσοφία, ότι ο δρόμος που πήρες δεν σε βγάζει πουθενά, μην επιμένεις, μην προσπαθείς να ανακαλύψεις σώνει και καλά τρόπο να συνεχίσεις, μην ψάχνεις καταμεσής του δρόμου για κάποιο μονοπάτι που να σου δίνει την εντύπωση ότι, ακολουθώντας το, θα σε φέρει πιο κοντά στον προορισμό σου. Το πιθανότερο είναι να μπερδευτείς και να χαθείς.

Ο Πόπερ πήγε πάλι στην αρχή από όπου ξεκίνησαν τα μέλη τού Κύκλου της Βιέννης και είπε ότι η δουλειά της επιστήμης είναι όχι η απόκτηση της αλήθειας αλλά να διαψεύδει τις θεωρίες έτσι, ώστε, μέσα από τη διάψευσή τους, να μας απελευθερώνει από τα λάθη και τις πλάνες του παρελθόντος χαράσσοντας, έτσι, άλλον δρόμο από εκείνον που πήραν οι ομότεχνοί του τού Κύκλου της Βιέννης. Και, αντίθετα προς τα μέλη του τελευταίου αυτού που χάθηκαν στη μέση του δρόμου τον οποίον χάραξαν, πήγε πολύ πιο μακριά.

Τέως πρύτανης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, teopelegrinis@gmail. com

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Πολιτική
Στη στήλη
Τα υπόλοιπα στη σιωπή