Έντυπη Έκδοση

ΠΟΙΟΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΕ ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΚΑΙ ΟΧΙ ΠΟΙΟΣ ΘΑΦΤΗΚΕ ΕΚΕΙ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΣΤΕΡΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

Τους πέθαναν... πρόωρα

Μερικοί από τους υποψηφίους κατοίκους του ταφικού μνημείου δεν είχαν πεθάνει μεταξύ 325-300 π.Χ.

«Ειπέ, λέων, φθιμένοιο τίνος τάφον αμφιβέβηκας, βουφάγε;»

* Η σημειολογία του τάφου -με τον Λέοντα, τις Σφίγγες και τις Καρυάτιδες- μόνο σε κάποιον που έχει σχέση με τη Μακεδονία, την Ελλάδα και την Αίγυπτο παραπέμπει

Ας αρχίσουμε από το πόδι της μιας Καρυάτιδας. Το μεγάλο δάχτυλο προεξέχει πάνω από τα κρηπιδωτά υποδήματα. Είναι ένα «ελληνικό πόδι»! Φυσικά θα υπάρχουν αυτοί που θα υποστηρίζουν πως είναι ένα ρωμαϊκό πόδι. Αλλά το τρίτο δάχτυλο, μικρό και φουσκωτό -προσέξτε το!- είναι πους ελληνικός. Το μακρύτερο μεσαίο δάχτυλο δείχνει ευγενική καταγωγή.

Η αναζήτηση του νεκρού της Αμφίπολης -ή των νεκρών- είναι ένας γρίφος. Μερικές θεωρίες σκοντάφτουν στο γεγονός ότι για να ταφεί κάποιος, έπρεπε... να πεθάνει. Μερικοί από τους υποψήφιους κατοίκους του ταφικού μνημείου δεν είχαν πεθάνει μεταξύ 325-300 π.Χ. Ο Νέαρχος πέθανε το 300 π.Χ. Ο Κάσσανδρος το 297 π.Χ. Ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος το 301 π.Χ.. Αλλά πάλι μπορεί να είχαν χτίσει τον τάφο τους πριν πεθάνουν.

Η ασφαλέστερη αναζήτηση δεν είναι λοιπόν ποιος είναι -κι αν είναι- θαμμένος, αλλά ποιος κατασκεύασε και ποιος παρήγγειλε αυτό το ταφικό μνημείο. Κι όπως ήδη γράψαμε έπρεπε να διαθέτει χρόνο και χρήμα - να βρίσκεται στην εξουσία.

Οι άνθρωποι που το διάστημα αυτό βρίσκονται στην εξουσία ή τη διεκδικούν με όρους πολέμου είναι αρχικά ο ίδιος ο Αλέξανδρος, ο Αντίπατρος, μέχρι το 319 π.Χ. , ο Πολυσπέρχοντας, η Ολυμπιάδα και ο γιος του Αντίπατρου, Κάσσανδρος. Τα πρόσωπα που μπορούν να «διεκδικήσουν» ένα τέτοιο μνημείο είναι ο Φίλιππος, ο Ηφαιστίωνας - και ο Αλέξανδρος.

* Η Ολυμπιάδα θα «εκτελεσθεί» από τον Κάσσανδρο το 216 π.Χ. στην Πύδνα. Εχει συνθηκολογήσει, είναι αιχμάλωτη, περνάει από δίκη. Οι στρατιώτες που στέλνει ο Κάσσανδρος αρνούνται να τη σκοτώσουν. Θα το κάνουν οι συγγενείς των θυμάτων της, ανάμεσα στα οποία είναι ο αδελφός του Κάσσανδρου και ο γιος του δολοφονημένου άλλωστε Φιλίππου -του συζύγου της-, ο Φίλιππος ο Αρριδαίος. Η πιθανότητα να είναι θαμμένη στην Αμφίπολη συγκρούεται με τις μαρτυρίες ότι ο Κάσσανδρος διέταξε να μείνει -μετά τη δίκη και το λιθοβολισμό της- άταφη.

Αξίζει να σημειώσουμε εδώ πως όταν ο Κάσσανδρος θάβει τον Φίλιππο τον Αρριδαίο, τη μητέρα του και τη γυναίκα του -ετεροθαλή αδελφή του Αλεξάνδρου- στις Αιγές, ούτε κατά διάνοια δεν σκέφτεται να τη θάψει δίπλα στον σύζυγό της, που κατά πάσα πιθανότητα έχει εκείνη δολοφονήσει. Η θεωρία του αιγυπτιολόγου Αντριου Τσαγκ, ότι οι Καρυάτιδες είναι Κλώδωνες, και άρα η Ολυμπιάδα είναι θαμμένη εκεί, δεν δηλώνει απαραίτητα πως ο θαμμένος είναι γυναίκα, αλλά πως τον τάφο επιμελήθηκε γυναίκα.

Η Ολυμπιάδα, μετά το θάνατο του Αλεξάνδρου, πήρε υπό την προστασία της τη Ρωξάνη και τον γιο της Αλέξανδρο στην Ηπειρο, αλλά και την ετεροθαλή -και ορφανή- αδελφή του Μ. Αλεξάνδρου, Θεσσαλονίκη, την κόρη του Φιλίππου και της Νικησίπολης, που είχε αναθρέψει ως δικό της παιδί. Οταν αναγορεύθηκε διάδοχος ο διανοητικά καθυστερημένος γιος του Φιλίππου, Φίλιππος ο Αρριδαίος, ο Περδίκκας φαίνεται να επιχείρησε να «κλέψει την άταφη για δύο χρόνια σορό του Αλεξάνδρου. Αυτό είναι ένα σενάριο.

* Ο Αντίπατρος πεθαίνει το 319 π.Χ., σε ηλικία εβδομήντα χρόνων. Είναι έμπιστος φίλος του Φιλίππου, στρατηγός από αριστοκρατική οικογένεια, τον οποίον εμπιστεύεται και ο Μ. Αλέξανδρος στη θέση του αντιβασιλέα. Ηταν αυτός που το 338 π.Χ., μετά τη Μάχη της Χαιρώνειας, φτάνει στην Αθήνα μαζί με τη σποδό -τη στάχτη των νεκρών Αθηναίων-, για να συνάψει ειρήνη και να προτείνει φιλία στους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι ανακήρυξαν τον Αντίπατρο, τον 18χρονο Αλέξανδρο και τον Παρμενίωνα, πολίτες των Αθηνών.

Ισως μνημείο προς τιμήν του στρατηγού του

Κατακτήθηκε από Αθηναίους

Η Αμφίπολη μπορεί να συνδέεται άριστα με ένα ταφικό μνημείο στη μνήμη των νεκρών, σύμβολο φιλίας και ειρήνης, όπως αυτή που έγινε μεταξύ των διαδόχων το 311 π.Χ. Η πόλη κατακτήθηκε από τους Αθηναίους, απελευθερώθηκε από τους Σπαρτιάτες, έγινε το σημείο όπου πέθαναν τόσο ο Αθηναίος Κλέων, όσο και ο Σπαρτιάτης Βρασίδας, που τάφηκε στην αγορά της Αμφίπολης. Ηταν ήδη μια πόλη συνάντησης -με πόλεμο, εμπόριο ή ειρήνη-πολλών πολιτισμών -από τους Μιλήσιους ή τους Χαλκιδείς- όταν πέρασε τελικά στα χέρια των Μακεδόνων.

Το 324 π.Χ. η Αμφίπολη είναι μία από τις έξι πόλεις που διάλεξε ο Αλέξανδρος για να χτισθεί ναός προς τιμήν του Ηφαιστίωνα, που μόλις είχε πεθάνει. Αυτό το σενάριο υποστηρίζεται με καλή ιστορική τεκμηρίωση από τον Κύπριο καθηγητή Θεόδωρο Μαυρογιάννη. Ο Αλέξανδρος προσδιόρισε και το κόστος του ναού στο ύψος των 1.500 ταλάντων, αλλά φαίνεται πως η Βουλή των Μακεδόνων το απέρριψε ως υψηλού κόστους.

Οι Μακεδόνες, όπως και οι άλλοι Ελληνες έβρισκαν υπερβολικό να τιμάται ως θεός ένας θνητός, ακόμα κι αν ήταν ο παιδικός φίλος του Αλεξάνδρου. Ηταν εκείνοι, όπως ο γιος του Αντίπατρου, ο απεσταλμένος στην Ασία Κάσσανδρος, που είχαν αντιδράσει στην εν ζωή θέωση του στρατηγού-αυτοκράτορα. Το μνημείο αυτό μάλλον δεν έγινε ποτέ.

* Τρεις ναύαρχοι συνδέονται με την Αμφίπολη. Ο Ανδροσθένης, ο Λαομέδοντας -που γεννήθηκαν εκεί- και ο Νέαρχος, που γεννήθηκε ή εξορίστηκε εκεί. Ο Ανδροσθένης ήταν γεωγράφος-χαρτογράφος κι ως τριηράρχης του Αλεξάνδρου έφτασε μέχρι την Τύλο, νησί στο σημερινό Μπαχρέιν, και έγραψε το έργο "Περίπλους Ινδικής". Δεν είναι γνωστό πώς και πού πέθανε ή τάφηκε. Το γεγονός ότι ήταν από τη Θάσο αποδυναμώνει την ιδέα να έχει ταφεί στην Αμφίπολη, καθώς χάνονται τα ιστορικά του ίχνη.

Το 1964, ο αρχαιολόγος Δημήτρης Λαζαρίδης, ανασκάβοντας τον τεχνητό τύμβο της θέσης «Καστά», εξετάζει αυτές τις εκδοχές για τους τρεις ναυάρχους - και στέκεται στον Λαομέδοντα, αν και η άποψη αυτή αμφισβητείται ως αυθαίρετη ήδη -όπως αναφέρει ο Λαζαρίδης- από το 1960 από τον καθηγητή Γιώργο Μπακαλάκη.

Οπως αναφέρει ο Λαζαρίδης:

«Δεν είναι μόνο η απόδοση των ανατομικών λεπτομερειών που κάνει εντύπωση. Πέρα από αυτά, υπάρχει ένας συμβολισμός στο πλαστικό αυτό έργο, που μας θυμίζει το γνωστό επίγραμμα:

"Ειπέ, λέων, φθιμένοιο τίνος τάφον αμφιβέβηκας, βουφάγε; Τις τας σας άξιος ην αρετάς;"».

* Ο Αντίπατρος ο Σιδώνιος έζησε τον 2ο αιώνα και επισκέφτηκε τον τύμβο στην Αμφίπολη. Το να ρωτά το λέοντα ποιος είναι θαμμένος μέσα και ποιον φυλάει -«ποιος άξιος των αρετών σου»- επιβεβαιώνει τους αρχαιολόγους που υποστηρίζουν ότι το άγαλμα ήταν στην κορυφή του τύμβου. Ο ποιητής δεν γνωρίζει για ποιον έχει χτισθεί. Το μνημείο δεν ήταν επισκέψιμο. Αλλά γιατί να είναι μυστικό ότι εκεί είναι θαμμένος ο Αλέξανδρος, ο Ηφαιστίωνας ή ο Φίλιππος; Πολύ σωστά οι μελετητές αναζητούν εκεί κάποιον άλλον, ένα ναύαρχο, έναν πλούσιο ή έναν «άγνωστο στρατιώτη».

* Ο Λαομέδων το 319 π.Χ. μεταφέρθηκε αιχμάλωτος στην Αίγυπτο από τον Νικάνορα, στρατηγό του Πτολεμαίου, αλλά δραπέτευσε. Φαίνεται πως επέστρεψε στην Αμφίπολη, όπου τουλάχιστον η οικογένειά του βρήκε νέα πατρίδα, όπως θα γράψει το 1836 ο Γερμανός καθηγητής Johann Droysen στο βιβλίο του «Ιστορία των Ελληνιστικών χρόνων».

Το 1941 ο Oscar Broneer, στο βιβλίο του «Το μνημείο του Λέοντα της Αμφίπολης» θα γράψει πως «μια ανάλυση των αναγλύφων των τεσσάρων πλευρών της σαρκοφάγου οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν ταιριάζουν σε κανέναν από τους εταίρους του Αλεξάνδρου εκτός από τον Λαομέδοντα».

* Η άποψη ότι ο τάφος ανήκει στον Νέαρχο είναι μια άποψη που υποστηρίζει ανάμεσα σε άλλους ο Νικόλας Σόντερς που έγραψε το «Alexander's Tomb». Ωστόσο θεωρεί επίσης πιθανούς κατοίκους του τάφου τη Ρωξάνη, τον μικρό Αλέξανδρο, αλλά και την αδελφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Κλεοπάτρα.

Η βασική αδυναμία της θεωρίας είναι πως ο Νέαρχος ήταν από την Κρήτη και πέθανε το 300 π.Χ. Αν ο τάφος είναι της περιόδου 325-300 π.Χ. και χρειάστηκε δυο χρόνια για να γίνει, τότε ο Νέαρχος, όπως και ο Κάσσανδρος, θάφτηκαν πριν... πεθάνουν.

* Ο Κάσσανδρος το 311 π.Χ. δολοφονεί τον διάδοχο Αλέξανδρο και τη Ρωξάνη, που είναι φυλακισμένοι στα χέρια του. Πέθανε από υδρωπικία το 297 π.Χ. Ο Πολυσπέρχων το 305 π.Χ. Ο μιξοβάρβαρος και νόθος γιος του Αλεξάνδρου έχει πολύ λίγες πιθανότητες να είναι θαμμένος εδώ. Αλλά και ο δωδεκάχρονος Αλέξανδρος ο Δ' -που δολοφόνησε ο Κάσσανδρος, όπως και τη μητέρα του Ρωξάνη- φαίνεται να τάφηκε στις Αιγές. Η θεωρία που θέλει τον Φίλιππο να μην έχει ταφεί στη Βεργίνα, αλλά στην Αμφίπολη, προϋποθέτει να έχει ταφεί πολλά χρόνια μετά τη δολοφονία του και μακριά από τις Αιγές.

Παρ' ότι η κρατούσα άποψη αποκλείει το ενδεχόμενο να βρίσκεται εδώ ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, δεν αποκλείεται να είναι ένα ταφικό μνημείο για κείνον. Εξάλλου η Αμφίπολη είναι η πόλη που διάλεξε για ένα ναό προς τιμήν του Ηφαιστίωνα.

* Η σημειολογία του τάφου -με τον Λέοντα, τις Σφίγγες και τις Καρυάτιδες- μόνο σε κάποιον που έχει σχέση με τη Μακεδονία, την Ελλάδα και την Αίγυπτο παραπέμπει. Το ταφικό μνημείο της Αμφίπολης λέγεται πως είναι μια μικρογραφία της Αλεξάνδρειας. Το μνημείο βρίσκεται έξω από την πόλη και είναι ένας -αν δεν είναι περισσότεροι- μακεδονικός τάφος με ιδιαίτερα στοιχεία, όπως οι Σφίγγες.

Ο τύπος του «ηρώου» είναι ταφικό μνημείο, συνδυασμός ενός τάφου και ενός ναού με πιθανό βωμό. Είναι και πάλι ο Αλέξανδρος που επιβάλλει εν ζωή ή μετά θάνατον το να λατρεύονται ως θεότητες ή ως ήρωες κοινοί θνητοί, με εντυπωσιακά οικοδομήματα σε τεμένη, ιερά, όπως του Αντίγονου Γονατά, με αύλιους χώρους, λουτρά, ακόμα και στάδια.

* Η γεωφυσική μελέτη του χώρου αποκαλύπτει πως υπάρχουν περισσότερα από ένα τέτοια μνημεία στο χώρο τον οποίο η ανασκαφή έχει αποκαλύψει μόνο κατά ένα μικρό μέρος, και ίσως τη μια από τις δύο εισόδους του. Σε κάθε περίπτωση, το μυστήριο ίσως τώρα να αρχίζει...

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Ευρήματα/Ανασκαφές/Ανακαλύψεις
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Αρχαιολογία