Έντυπη Έκδοση

«Ο ελληνικός Τύπος έχει υποταγεί πλήρως στα συμφέροντα»

Συνομιλία του Φοίβου Παναγιωτίδη με τον Βασίλη Κ. Καλαμαρά και την Αναστασία Κυπαρίσση

- Η βουλευτής της ΔΗΜΑΡ Μαρία Ρεπούση, σε ομιλία της στη Βουλή, χαρακτήρισε την αρχαία ελληνική και τη λατινική «νεκρές γλώσσες». Μάλιστα, είχε προτείνει τη διδασκαλία τους μόνο σε όσους σκοπεύουν να ακολουθήσουν κλασικές σπουδές. Εσείς γιατί πιστεύετε πως πρέπει τα παδιά να συνεχίσουν να διδάσκονται αρχαία ελληνικά; Είναι η αρχαία ελληνική «νεκρή γλώσσα»;

«Εντάξει, ο τεχνικός όρος "νεκρή γλώσσα" χτυπάει πολύ άσχημα στο αφτί. Ωστόσο "νεκρή γλώσσα" δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά τη γλώσσα που δεν έχει φυσικούς ομιλητές, είτε σώζονται γραπτά κείμενά της είτε όχι.

Το αν διδάσκονται τα αρχαία στο σχολείο δεν έχει βεβαίως καμία σχέση με το αν είναι νεκρή γλώσσα: δεν μαθαίνουμε αρχαία για να πάμε να κάνουμε τουρισμό, σπουδές ή μπίζνες. Ωστόσο, όπως επισήμανε πρόσφατα ο Βασίλης Κάλφας, "ύστερα από έξι χρόνια πολύωρης εβδομαδιαίας διδασκαλίας, ο μαθητής ελάχιστα αρχαία μαθαίνει, ενώ φυσιολογικά θα μάθαινε ακόμη και κινέζικα".

Το θέμα λοιπόν είναι γιατί διδάσκουμε τα αρχαία ελληνικά στο σχολείο, αφού τώρα διδάσκονται απλώς ως λεξιλόγιο και ως συνονθύλευμα μορφολογικών και συντακτικών φαινομένων, με μια ολίγη από επιδερμική ανάλυση κειμένων. Οπως λέω και στο βιβλίο, όταν αποφασίσουμε γιατί διδάσκουμε αρχαία, τότε θα μπορέσουμε να καθορίσουμε και το πώς».

- Υπάρχει η άποψη πως η αρχαία και η νέα ελληνική αποτελούν μία και ενιαία γλώσσα. Συμφωνείτε;

«Και πάλι, το θέμα το συζητάω αναλυτικά στο "Μίλα μου για γλώσσα". Συνοψίζοντας, αν μιλάμε για τα γλωσσικά συστήματα, για λεξιλόγιο και για γραμματική δηλαδή, η αρχαία και η νέα αποτελούν σαφώς διακριτές και αρκετά διαφορετικές γλώσσες, όπως είναι διαφορετικά τα λατινικά από τα ιταλικά. Ωστόσο, σε αντίθεση με τα λατινικά και τα ιταλικά, η αρχαία και η νέα αποτελούν μέρος μιας ενιαίας πολιτισμικής παράδοσης».

- Θεωρείτε πως η χρήση των greeklish κυρίως στις σελίδες κοινωνικής δικτύωσης είναι ικανή να προκαλέσει προβλήματα στη χρήση της νέας ελληνικής; Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι πολλά παιδιά, κυρίως στην εφηβεία, τα χρησιμοποιούν με μεγαλύτερη ευχέρεια σε αντίθεση με τα νέα ελληνικά;

«Κοιτάξτε, σοβαρή απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις μπορεί να δοθεί έπειτα από έρευνα. Τα ελληνικά έχουνε γραφτεί με αραβική γραφή στη Μικρασία, με κυριλλική γραφή στην πρώην ΕΣΣΔ, με απλοποιημένη ορθογράφηση, με λατινικούς χαρακτήρες (τα λεγόμενα φραγκολεβαντίνικα ή φραγκοχιώτικα).

Προς το παρόν τα γκρίκλις παραμένουν μια εναλλακτική γραφή της γλώσσας που περιορίζεται κυρίως στα sms και στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης. Οπως έχω ξαναπεί, αυτό που με ανησυχεί πολύ περισσότερο από τα γκρίκλις είναι η κατρακύλα του εγγραμματισμού που προσφέρει το ελληνικό σχολείο. Εκεί υπάρχει σοβαρό θέμα, όντως. Να το πω κι αλλιώς: περισσότερο και από το ότι καταφεύγουμε ενίοτε στα γκρίκλις, με προβληματίζει το ότι απόφοιτοι του ελληνικού σχολείου (και δη με τόσα αρχαία στην πλάτη τους) δυσκολεύονται να γράψουν δυο γραμμές ή και να διαβάσουν κάποτε».

- Γιατί, κατά τη γνώμη σας, οι σημερινοί νέοι δεν μιλούν σωστά ελληνικά; Πρόκειται περί κειμενικής δυσπραξίας;

«Τι εννοείτε όταν λέτε "δεν μιλούν σωστά ελληνικά"; Εχει γίνει κάποιου είδους επιστημονική έρευνα για το θέμα; Γιατί θεωρούμε δεδομένο κάτι που απλώς κυκλοφορεί σχεδόν σαν κουτσομπολιό; Αντιλαμβάνομαι ότι πολλοί εκπαιδευτικοί, περιπτωσιολογώντας, παραπονιούνται λ.χ. ότι το λεξιλόγιο των νέων δεν περιλαμβάνει λόγιες λέξεις, όπως "εξοικειώνομαι" ή "εχέφρων" -αν και περιέχει κάτι "συνάδει" και τέτοια, που εγώ έμαθα πολύ πρόσφατα.

Ενδεχομένως να υπάρχει έλλειμμα λόγιου λεξιλογίου στους νέους. Αλλά αυτό είναι πρόβλημα εγγραμματισμού, πρόβλημα του σχολείου, και όχι δείγμα "λάθος ελληνικών". Να το δούμε κι αλλιώς το θέμα, αν και εξίσου πρόχειρα: οι ψευδολόγιες ελληνικούρες, όπως "εκτελούνται ώρες γραφείου", ή τα σόλοικα "δικαιούνται τραπεζικής πίστωσης" και "αποποιήθηκε αυτής της ευθύνης" (που πρωτοστηλίτευσε ο Γιάννης Χάρης), αυτές είναι σωστά ελληνικά;»

- Ποιο θεωρείτε πως είναι το πιο συχνό γλωσσικό λάθος που κάνουμε;

«Οπωσδήποτε η ίδια η εμμονική ενασχόλησή μας με το τι είναι λάθος και τι είναι σωστό στη γλώσσα, και μάλιστα με κριτήρια αυθαίρετα ή και εντελώς στρεβλά».

- Διατυπώσατε την άποψη πως «η αγγλική εξελίσσεται ταχύτατα στην πρώτη παγκόσμια γλώσσα στην ιστορία του ανθρώπου και οπωσδήποτε αποτελεί την υπ' αριθμόν ένα lingua franca στις παγκόσμιες επικοινωνίες». Πώς κρίνετε την πρόταση της Αννας Διαμαντοπούλου περί καθιέρωσης της αγγλικής γλώσσας ως δεύτερης επίσημης γλώσσας του ελληνικού κράτους;

«Πού τη θυμηθήκατε; Αναρωτιέμαι τι θα εξυπηρετούσε μια τόσο πολυδάπανη κίνηση εκ μέρους του ελληνικού κράτους· μοιάζει κάπως σαν να λέμε να μετακινήσουμε την πρωτεύουσα στη Λάρισα. Βεβαίως είναι απαραίτητη η καλλιέργεια της γλωσσικής ποικιλότητας στην Ελλάδα, ξεκινώντας από την ενίσχυση και την καλλιέργεια της ελληνικής νοηματικής γλώσσας, των μειονοτικών γλωσσών μας και των τοπικών διαλέκτων της ελληνικής, προχωρώντας στην ενίσχυση της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας και καταλήγοντας στη γλωσσομάθεια και στην καλλιέργεια ξένων γλωσσών, μεγάλων αλλά και περιφερειακών (δηλαδή βαλκανικών και μεσογειακών). Αλλά από την καλλιέργεια της γλωσσικής ποικιλότητας, που βρίσκεται σε νηπιακό στάδιο, μέχρι τη θέσπιση μιας δεύτερης επίσημης γλώσσας υπάρχει χάσμα μέγα».

- Πώς εξηγείτε το φαινόμενο του Christofer από τη Βρετανία, που παρά τη βαριά του νοητική υστέρηση γνωρίζει άπταιστα επτά γλώσσες (ανάμεσά τους και τα ελληνικά);

«Ο Christopher ανήκει σε έναν πληθυσμό ανθρώπων που έχουν κανονική ή και υπεραναπτυγμένη γλωσσική ικανότητα, ενώ ταυτόχρονα πάσχουν από νοητική υστέρηση ή και από άλλες νοητικές δυσκολίες. Συγκεκριμένα, το προφίλ του Christopher χαρακτηρίζεται από ένα πλήθος νοητικών και ψυχοκινητικών προβλημάτων.

Αν και κάθε άλλο παρά επικοινωνιακός και με μη γλωσσικό δείκτη νοημοσύνης ανάμεσα στο 40 και 60, μιλάει, διαβάζει και γράφει πάνω από είκοσι γλώσσες. Περιπτώσεις όπως η δική του φωτίζουν το γεγονός ότι τη γλώσσα δεν τη μαθαίνουμε όπως μαθαίνουμε Ιστορία ή σκάκι: τη γλώσσα την κατακτούμε βάσει ενός εξειδικευμένου και εξαιρετικά αποτελεσματικού νοητικού μηχανισμού, ενός μηχανισμού που είναι ανεξάρτητος από τη γενική νοημοσύνη και από τις γενικές μαθησιακές μας δεξιότητες. Γι' αυτό και τα πιτσιρίκια μιλάνε με ευφράδεια από πολύ νωρίς, πριν από τα τέσσερα, γεγονός που εκμεταλλεύονται δεόντως».

- Πώς θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από τους σημερινούς επιστήμονες η παρακαταθήκη που μας άφησε ο Εμμ. Κριαράς;

«Για το ίδιο το έργο του αρμόδιοι είναι να μιλήσουν οι φιλόλογοι, όχι εγώ: είναι κακή αρρώστια να νομίζουμε οι πανεπιστημιακοί ότι νομιμοποιούμαστε να δογματίζουμε σχετικά με συγγενείς (ή και άσχετους) κλάδους. Τον ίδιο τον Κριαρά τον σέβομαι απεριόριστα και το παράδοξο είναι ότι το έργο του έμαθα πολύ αργά: αν και προπτυχιακός φοιτητής Φιλολογίας στην Αθήνα, μόνο για το λεξικό του μάς μίλαγαν στη Σχολή. Τι να πω, νομίζω ότι αποτελεί υπόδειγμα επιστημονικής σοβαρότητας, σκληρής εργασίας και ευρύτητας πνεύματος. Παράλληλα τον διέκρινε θαυμαστή διορατικότητα, αλλά και σαφής αντίληψη του τι συμβαίνει στην κοινωνία και πώς (πρέπει να) αλληλεπιδρά μαζί της το Πανεπιστήμιο».

- Ο καβαφικός στίχος «Επέστρεφε συχνά και παίρνε με» είναι όντως λάθος;

«Μα γίνεται να είναι "λάθος" η ποίηση; Τέλος πάντων, γλωσσολογικά μιλώντας: στη γλωσσική ποικιλία που μιλούσε ο Καβάφης (όπως και σ' αυτή που μιλάω εγώ, αλλά και πολλοί Νεοέλληνες), το "επίστρεφε" ακούγεται απλώς τερατώδες, όπως και τα "σύλλαβέ τον" ή "επίλεξε". Ωστόσο παρατηρείται εδώ και κάποια χρόνια προσπάθεια να επιβληθούν τέτοιοι τύποι ως δόκιμοι, ως αυτοί που πρέπει να χρησιμοποιούμε. Κι εδώ ακριβώς κρύβεται η ασάφεια του όρου "γλωσσικό λάθος".

Αν στη μητρική μου ποικιλία λέω λ.χ. "με το έδωσαν", "πιανόσαντε" ή "ήντουσαν", κάνω λάθος; Οσον αφορά το ότι τέτοιοι τύποι και δομές θεωρούνται αδόκιμα, ναι, κάνω λάθος. Ωστόσο, ως φυσικός ομιλητής των ιδιωμάτων της Θεσσαλονίκης, της Πάτρας ή της Βόνιτσας, εννοείται πως δεν κάνω λάθος. Κανονικά αυτή τη διαφοροποίηση μεταξύ δόκιμου (τι λέμε δημοσία) και γραμματικού (τι είναι σύμφωνο προς τη μητρική μας ποικιλία) θα έπρεπε να μας τη διδάσκει το σχολείο. Εγώ προσωπικά πάντως αρνούμαι να πω "επίστρεφε", "σύλλαβέ τον" κι "επίλεξε"».

- Μια αναμενόμενη και κοινότοπη ερώτηση: Πιστεύετε ότι κινδυνεύει η ελληνική γλώσσα;

«Α, η αγαπημένη ερώτηση των δημοσιογράφων! Στο παρελθόν την απάντησα ως εξής "Οχι. Δυστυχώς όμως κινδυνεύουν ομιλητές της, κατά χιλιάδες και άμεσα". Συμπληρώνοντας, νομίζω πλέον ότι και ο δημόσιος λόγος στην Ελλάδα κατακρημνίζεται από βάθος σε βάθος, ενώ τα σχολεία μας -μέσα από ό,τι έχει απομείνει από το μάθημα των Νέων Ελληνικών- προσφέρουν ελλιπέστατο εγγραμματισμό. Η γλώσσα μας δεν κινδυνεύει, αλλά κινδυνεύουμε εμείς να μείνουμε λειτουργικά αναλφάβητοι».

- Διαβάζετε συστηματικά εφημερίδες, κι αν ναι, ως γλωσσολόγος ποιες χρόνιες δυσαρμονίες έχετε επισημάνει στο δημοσιογραφικό λόγο;

«Ο πατέρας μου δούλευε τεχνικός Τύπου στην "Καθημερινή", άρα εφημερίδα έμπαινε κάθε μέρα στο σπίτι, μουντζουρωμένη με πράσινη μπογιά, για να φαίνεται ότι το φύλλο δεν είναι προς πώληση. Οταν την "Καθημερινή" την πήρε ο Κοσκωτάς, και κόπηκε το τζάμπα, άρχισα να αγοράζω κυριακάτικες εφημερίδες, συνήθεια που εγκατέλειψα συνειδητά το 2010. Δεν διαβάζω πια συστηματικά εφημερίδες, ούτε σε χαρτί ούτε σε ηλεκτρονική μορφή.

Αν και ο ελληνικός δημοσιογραφικός λόγος παραμένει στρωτός υφολογικά, σε επίπεδο περιεχομένου η εικόνα έχει αλλάξει. Βεβαίως για το περιεχόμενο δεν μιλάω σαν γλωσσολόγος, αλλά μπορώ να πω ότι ο ελληνικός Τύπος έχει υποταγεί πλήρως στα συμφέροντα και συνεπώς έχει επιστρέψει στην ηθικολογία και στη χρηστομάθεια της χρονογραφίας και της επιφυλλιδογραφίας των δεκαετιών του '50 και του '60. Κι αυτό όταν δεν είναι χυδαίος ή, στην καλύτερη περίπτωση, αδιάφορος ή ξεπατίκωμα από το Ιντερνετ».

- Ποιοι Ελληνες ή ξένοι επιστήμονες θεωρείτε ότι σας άνοιξαν τους δρόμους στην επιστήμη σας και ποιοι από αυτούς εξακολουθούν να αποτελούν για εσάς σημείο αναφοράς;

«Η επιστήμη αποτελεί συλλογική προσπάθεια, η επιστημονική έρευνα είναι προϊόν συνεργασίας και αλληλεπίδρασης μέσα στην ερευνητική κοινότητα. Ολοι πατάμε πάνω σε ώμους γιγάντων για να δούμε πιο μακριά, όπως είπε ο Νεύτωνας. Ή μάλλον, πατάμε ο ένας πάνω στους ώμους του άλλου: συνεπώς, η εικόνα της μοναχικού επιστήμονα που μουντζουρώνει χαρτιά μέχρι που δέχεται επιφοίτηση για να διατυπώσει την απόλυτη αλήθεια μάλλον ανήκει στο Χόλιγουντ.

Η γλωσσολογία είναι νεαρή επιστήμη και οι μορφές που την καθόρισαν είναι ο Σοσίρ, ο Τσόμσκι, ο Γκρίνμπεργκ κι ο Λαμπόφ. Στα ελληνικά πράγματα, η δική μου γενιά χρωστάει πάρα πολλά στους Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Θεοφανοπούλου-Κοντού, Μπαμπινιώτη, Φιλιππάκη-Warburton και τον αείμνηστο Χριστίδη. Με αλφαβητική σειρά, για να μην παρεξηγούμαστε».

- Εχει νόημα να μιλάμε για εκλαϊκευμένη επιστήμη, ή πιστεύετε ότι ο επιστημονικός λόγος πρέπει να παραμένει περιχαρακαρωμένος στα όρια τού πανεπιστημιακού χώρου;

«Μα δεν θα έγραφα το "Μίλα μου για γλώσσα", ούτε θα αρθρογραφούσα, αν πίστευα στον ελιτισμό και στην επιστημονική γνώση ως προνόμιο μυημένων! Νομίζω ότι αποτελεί ηθική υποχρέωση του επιστήμονα να μορφώσει τον εξωπανεπιστημιακό κόσμο, να διαδώσει την επιστημονική γνώση και την επιστημονική σκέψη. Αλλιώς είναι είτε μανδαρίνος είτε κοντόφθαλμος ασκητής.

Υπάρχει κι ένα δεύτερο θέμα: όπως έλεγε ο Νιλ Σμιθ, δάσκαλός μου, αν δεν μπορείς να εξηγήσεις κάτι με απλά λόγια, τότε δεν το έχεις καταλάβει κι εσύ ο ίδιος. Τέλος, οι ανθρωπιστικές σπουδές, η επιστημονική σκέψη και οι επιστημονικές ανακαλύψεις αποτελούν το μόνο ανάχωμα απέναντι στη βαρβαρότητα των θρησκευτικών φανατισμών, των μονολιθικών ιδεολογιών, των πολιτικών και οικονομικών ολοκληρωτισμών, ή κόντρα στην κυριαρχία της δεισιδαιμονίας και των συνωμοσιολογιών».

- Σε ποια ερώτηση θα θέλατε να απαντήσετε, η οποία δεν διατυπώνεται συχνά από τους συνομιλητές σας ή αναγνώστες σας;

«Η ερώτηση θα ήταν "Πώς κατάφερες να σπουδάσεις;". Η απάντηση είναι "με υποτροφία του ΙΚΥ". Χωρίς κρατικές υποτροφίες και χωρίς πολιτική για πραγματικά δωρεάν και ποιοτική Παιδεία, η μεν μόρφωση γίνεται προνόμιο των εύπορων, η δε ακαδημαϊκή καριέρα των πολύ εύπορων -κάτι που ήδη ισχύει. Και όχι, δεν πληρωνόμαστε τόσο καλά όσο νομίζετε...».

- Αλήθεια, πώς περνάτε τον ελεύθερο χρόνο σας; Ακούτε μουσική, διαβάζετε βιβλία από άλλα επιστημονικά πεδία, έχετε σκεφτεί να γράψετε σε ποιητικό ή σε πεζό λόγο;

«Μου αρέσει η (εκλαϊκευμένη) φυσική και η αστρονομία ενώ, όπως μου έχουνε πει επανειλημμένα, "με την ποίηση δεν το έχω". Ευτυχώς έπαψα να την ταλαιπωρώ στα 22 μου, προτιμώ να τη διαβάζω μόνο, έκτοτε».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Βιβλιοθήκη
Συνεντεύξεις
Βιβλίο
Κύριο θέμα
Απλά μαθήματα γλωσσολογίας