Έντυπη Έκδοση

YUMIKO YOSHIOKA: Η ΔΑΣΚΑΛΑ ΤΟΥ ΓΙΑΠΩΝΕΖΙΚΟΥ ΧΟΡΟΥ BUTOH

«Στην Ιαπωνία σκεφτόμαστε με την αξία του επιπρόσθετου»

«BUTOH είναι ο χορός που κάνει το αόρατο ορατό», λέει η Yumiko Yoshioka, η Γιαπωνέζα δασκάλα χορού, η οποία ζει και εργάζεται στο Βερολίνο, ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο διδάσκοντας την τέχνη της χορευτικής ενδοσκόπησης και ονειρεύεται μια παράσταση με θέμα τον πίνακα του Ιερώνυμου Μπος, «Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων». Σε μια πρόσφατη επίσκεψη της στην Αθήνα μιλήσαμε για το «Χορό της μεταμόρφωσης», αλλά και για τις διαφορές στη σκέψη Δύσης και Ανατολής

«Μια χορευτική ουτοπία, αυτό ονειρεύομαι» λέει η Γιουμίκο και τα μάτια της πετούν χαρούμενες φλόγες. Σε κάποια προηγούμενη επίσκεψή της στην Αθήνα, σε ένα τριήμερο workshop -το οποίο και είχα παρακολουθήσει-, μία άσκηση απαιτούσε να πιάνουμε δύο αόρατα φίδια και να τα απομακρύνουμε με σθένος βγάζοντας φωτιά από τα μάτια. Ή κάπως έτσι. Σημασία έχει ότι η άσκηση αυτή σε έβαζε σε μια διαδικασία εξουδετέρωσης του εχθρού. Η μεταφορά της άσκησης αυτής στην πραγματική ζωή μπορεί να φανεί χρήσιμη. Οπως και η μεθοδευμένη ψευδαίσθηση των ριζών στα πόδια και των φτερών στις πλάτες. Χρήσιμο κι αυτό. Πολύ.

Το Butoh είναι μια avant-garde μορφή παραστατικής τέχνης που γεννήθηκε στην Ιαπωνία το 1959. Οι δύο ιδρυτές του, ο Tatsumi Hijikata και ο Kazuo Ohno, εξόργισαν και προκάλεσαν αρχικά με την «ηχηρή» κόντρα τους με το κατεστημένο, τόσο το χορευτικό όσο και το κοινωνικό. «Η περίφημη παράσταση "Forbidden Colours" που έκαναν οι δύο αυτοί χορευτές-ιδρυτές του Butoh, ήταν βασισμένη σε μια νουβέλα του 1951, του Γιαπωνέζου συγγραφέα Yukio Mishima, η οποία διαπραγματευόταν την ομοφυλοφιλία, πράγμα που σόκαρε τα συντηρητικά ήθη της εποχής. Η αναμόχλευση των κοινωνικών ταμπού έφερε αναστάτωση και ταραχή. Το άλλο μεγάλο σκάνδαλο που ακολούθησε αυτή την παράσταση ήταν η σκηνή που ο Ohno πίεσε ένα ζωντανό κοτόπουλο στα γεννητικά του όργανα σε έναν ακραίο συμβολισμό της ερωτικής πράξης. Αυτόματα εκδιώχθηκε από την ακαδημία χορού και κατηγορήθηκε από τους πάντες, τόσο από τους κριτικούς όσο και από τους συναδέλφους του, του μοντέρνου χορού, ότι αυτό δεν είναι χορός, αλλά σκέτη βία. Αυτή η φήμη συνοδεύει το butoh» εξηγεί η Γιουμίκο, η οποία το χαρακτηρισμό «χορός του σκοταδιού» τον έχει αντικαταστήσει με το «χορός της μεταμόρφωσης».

ΗΓιουμίκο γεννήθηκε στο Τόκιο το 1953 και έγινε μέλος της ομάδας Ariadone (της πρώτης ομάδας Butoh μόνο για γυναίκες) κατά την περίοδο 1974-1981. «Ημουν φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Waseda του Τόκιο, στο τμήμα της λογοτεχνίας. Θυμάμαι ότι την εποχή εκείνη συμμετείχα ενεργά στην εκστρατεία εναντίον της νόσου Minamata, μια ασθένεια που προκαλούνταν από δηλητηρίαση υδραργύρου μέσω του μολυσμένου νερού από το ποτάμι. Ενοχος ήταν μια εταιρεία παραγωγής χημικών λιπασμάτων. Τότε ήταν που συνειδητοποίησα ότι ήμουν πάντα απασχολημένη με τα σοβαρά κοινωνικά ζητήματα, αλλά παρ' όλα αυτά ένιωθα ένα κενό μέσα μου, ήμουν πάντοτε εναντιωμένη σε κάτι. Τότε έπεσε στα χέρια μου ένα φυλλάδιο της σχολής Ariadone. Δεν χρειάζεται εμπειρία χορού, έγραφε. Ενιωσα ότι ένας κεραυνός χτύπησε ολόκληρο το σώμα μου, ότι βρήκα αυτό που έψαχνα» περιγράφει η Γιουμίκο τα πρώτα της βήματα στο Butoh.

Το φωτεινό σκοτάδι

«Πολλοί πιστεύουν ότι είναι ένας σκοτεινός χορός, αντίθετα με το μπαλέτο για παράδειγμα, που λούζεται στο φως. Για μένα το σκοτάδι δεν σημαίνει απαραίτητα κάτι αρνητικό, δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με τον πόνο ή τη θλίψη. Σημαίνει τον άγνωστο κόσμο του υποσυνείδητου. Ολοι μας έχουμε τη σκοτεινή αυτή πλευρά μέσα μας, είτε την έχουμε αναλύσει είτε όχι. Με οδηγό τη συνείδηση, το φως δηλαδή, μπορούμε να βγούμε στην επιφάνεια έχοντας όμως καταλάβει και πολλά κρυμμένα πράγματα για μας. Το Butoh είναι ένα ταξίδι εξερεύνησης του εαυτού μας. Είναι ένα μέσο να ανακαλύψουμε τον εσωτερικό μας κόσμο, τις αναμνήσεις μας, να εμβαθύνουμε στα βαθύτερα στρώματα του μυαλού μας και της ψυχής μας. Είναι ένα κλειδί για τις εσωτερικές μας πόρτες. Butoh σημαίνει χορός στην ιαπωνική και στην κινεζική γλώσσα, αλλά τελικά η ερμηνεία αυτή έγινε κατηγορία χορού από μόνη της. Σήμερα το Butoh συνοδεύεται από τις φράσεις "ο χορός της μεταμόρφωσης", "ο χορός της ύπαρξης", "ο χορός της ψυχής" και έχει αποτάξει τους λοιπούς ανήλιαγους χαρακτηρισμούς» καταλήγει.

Τη ρωτάω τι σημαίνει για αυτήν η λέξη ευτυχία. «Η ερώτηση αυτή είναι ίδια με το "τι είναι ζωή;". Στη ζωή υπάρχουν όλα. Και το γέλιο και ο πόνος και η ευτυχία και το χιούμορ, δεν μπορείς να τα διαχωρίσεις και δεν μπορείς να τα κατακτήσεις, έτσι απλά, θέτοντάς τα ως στόχο. Στα αγγλικά υπάρχει η λέξη "delighted" (υπερευτυχισμένος), η οποία τελικά συνδέεται εμφανώς με το φως. Η επαφή του εσωτερικού μας κόσμου με τον εξωτερικό συνδέεται με το φως. Αν σπάσει η σύνδεση αυτή, τότε είναι που υποφέρουμε. Αν δεν μπορούμε να δώσουμε, πονάμε· αν δεν μπορούμε να πάρουμε, πάλι πονάμε» λέει και αναρωτιέμαι αν οι δυτικοί μπορούμε να αντιληφθούμε με ακρίβεια τα λόγια της ή χανόμαστε στη μετάφραση. Τι πιστεύει η ίδια, η οποία βρίσκεται με το ένα πόδι στην Ανατολή και το άλλο στη Δύση; «Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο σκέψης Ανατολής και Δύσης και επειδή ζω στο Βερολίνο μπορώ να έχω το μέτρο σύγκρισης, αλλά από την άλλη μπορώ να μιλήσω μόνο για την Ιαπωνία. Στην Ινδία, για παράδειγμα, τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Στην Ιαπωνία δεν υπάρχει η σιγουριά του ότι κάτι το γνωρίζουμε σε βάθος. Λέμε, δηλαδή, "κι αυτό το ποτήρι με χυμό είναι καλό, αλλά και το άλλο ποτήρι με το χυμό είναι καλό". Επίσης, υπάρχει και ένα τρίτο ποτήρι με χυμό ή με νερό, που μπορεί να είναι κι αυτό μια χαρά. Σκεφτόμαστε, δηλαδή, με την αξία του επιπρόσθετου. Στη βόρεια Ευρώπη αυτό δεν υπάρχει. Οι άνθρωποι διαλέγουν με την πεποίθηση ότι γνωρίζουν κάτι καλά και ότι η απόφαση αυτή που παίρνουν ταιριάζει απόλυτα σε αυτό που επιθυμούν την κάθε στιγμή. Η σκέψη τους είναι μεροληπτική».

«Οι Ιάπωνες δεν διδάχτηκαν τίποτα από τη Φουκουσίμα»

Τη ρωτάω πώς αντιμετωπίζει την οικονομική ύφεση η Ιαπωνία και αν η λέξη κρίση έχει την ίδια ερμηνεία που έχει και στον υπόλοιπο πλανήτη. Αλλωστε οι εικόνες από την καταστροφή στη Φουκουσίμα που είδαμε μέσα από διεθνή μέσα ενημέρωσης, για ένα πράγμα ξεχώρισαν: για την υπερηφάνεια και τη μακροθυμία αυτού του λαού μέσα στο απόλυτο χάος που προκάλεσε η φύση. «Μετά το σεισμό και την καταστροφή του πυρηνικού σταθμού Φουκουσίμα, η οικονομική ύφεση επιταχύνθηκε, αλλά τελευταία φαίνεται ότι τα πράγματα πάνε καλύτερα, τουλάχιστον δεν είναι τόσο άσχημα όσο ακούγεται ότι είναι στην Ελλάδα ή την Ισπανία. Νομίζω ότι η ιαπωνική κυβέρνηση ήθελε να χρησιμοποιήσει την ύφεση ως δικαιολογία για να επανεκκινήσει τη λειτουργία των πυρηνικών σταθμών παραγωγής ενέργειας, ακόμη και να σχεδιάζει την κατασκευή νέων σταθμών, λέγοντας ότι χωρίς την πυρηνική ενέργεια η οικονομία της Ιαπωνίας θα καταρρεύσει, πράγμα που δεν είναι καθόλου αλήθεια, κατά τη γνώμη μου. Ωστόσο, πολλοί Ιάπωνες θέλουν να ξεχάσουν αυτό το μάθημα που τους δίδαξε η ζωή και να στηρίξουν την κυβέρνηση. Είναι απίστευτο το γεγονός ότι οι Ιάπωνες δεν έμαθαν τίποτα από αυτή την καταστροφή. Συγγνώμη, βγήκα από το θέμα, αλλά με αναστατώνει το γεγονός ότι η κυβέρνηση θέλει να αθετήσει το ιαπωνικό Σύνταγμα, το οποίο απαγορεύει να χρησιμοποιείται στρατιωτική δύναμη για την επίλυση διεθνών συγκρούσεων. Θέλουν να αυξήσουν τους εξοπλισμούς, κάτι που έχει άμεση σχέση με την οικονομία, δηλαδή μόνο με το χρήμα» εξηγεί η Γιουμίκο. Στην ερώτησή μου «ποια είναι η φιλοσοφία των σύγχρονων Γιαπωνέζων για το χρήμα;», η Γιουμίκο λέει: «Το νόμισμα της Ιαπωνίας είναι το γεν, που σημαίνει "κύκλος". Η ιδέα πίσω από αυτό είναι ότι τα χρήματα θα πρέπει να κινούνται, να ρέουν, σε κυκλική τροχιά, όχι δηλαδή να φυλάσσονται ή να μένουν στις τσέπες για πολύ, γιατί έτσι εμποδίζεται η υγιής κυκλοφορία. Τα χρήματα είναι ένα μέσο ανταλλαγής, αλλά αναδεικνύονται πλέον ως ο μοναδικός στόχος της εργασίας ή ακόμη και ο μοναδικός σκοπός της ζωής. Πολλοί Ιάπωνες της διανόησης βρίσκουν αυτή την τρέχουσα κατάσταση αξιοθρήνητη. Το ίδιο κι εγώ».

Κι εγώ την ίδια ακριβώς γνώμη έχω, άσε που τα χρήματα δεν κυκλοφορούν σε ασπρόμαυρα, πράγμα που αποδεικνύει περίτρανα την έλλειψη γούστου και στιλ.

«Μια μεταφορά που θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω για να περιγράψω με πολύ θετικό τρόπο την Ιαπωνία είναι το μεταξωτό tofu, το οποίο φιλτράρεται μέσα από μεταξωτό ύφασμα. Είναι πολύ μαλακό, λείο και λαμπερό στην όψη και μοιάζει εύθραυστο, αλλά έχει την τάση να μετατρέπεται εύκολα. Η γεύση του δεν είναι κάτι το εντυπωσιακό, αντιθέτως, είναι ελαφριά και έντονη ταυτόχρονα. Ενα είδος "επίκτητης" γεύσης, θα μπορούσαμε να πούμε αστειευόμενοι. Από την άλλη πλευρά, ο μέσος Ιάπωνας είναι βαθιά οπορτουνιστής, ακολουθεί τυφλά το πλήθος, ενώ στερείται σαφούς άποψης και αποφασιστικότητας» λέει η Γιουμίκο, σε μία υπέροχη σκέψη της, όμοια με χορευτική Butoh φιγούρα. Κάτι μου θυμίζει αυτός ο παραλληλισμός με το μεταξωτό tofu πάντως...

*INFO: Η Yumiko Yoshioka συνεργάζεται από το 2007 με την ψυχολόγο και χορογράφο Ρένα Κωνσταντάκη, η οποία οργανώνει κάθε χρόνο το σεμινάριο της Yumiko Yoshioka στην Ελλάδα. Επίσης η Ρένα Κωνσταντάκη με την καλλιτεχνική εταιρεία Indigo Fera Art productions (www.indigofera-art.org) συνεργάστηκαν με την Yumiko Yoshioka στις παραστάσεις: «Το τραγούδι της Ιριδας» τον Οκτώβριο του 2008, «ΕΝ ΟΝ Ι», περφόρμανς-εγκατάσταση, το 2009, «ΕΝ ΟΝ ΙΙ» το 2010 και «6 μοίρες κάτω από τον ορίζοντα» το 2011

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Πρόσωπα
Συνεντεύξεις
Ιαπωνία
Χορός