Έντυπη Έκδοση

Χαράλαμπος Πουλόπουλος

Από το κράτος πρόνοιας στο κράτος καταστολής

Μπορεί να είναι κανείς πολιτικά ουδέτερος μ' όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια; Μπορεί να μένει απαθής όταν οι στρατιές των νεόφτωχων πληθαίνουν, όταν τα δικαιώματα των πιο ευάλωτων παραβιάζονται συστηματικά, όταν οι ρατσιστικές επιθέσεις και οι φασιστικές συμπεριφορές τείνουν να γίνουν κομμάτι της καθημερινότητάς μας, ενώ και οι πιθανότητες να βρεθεί ένας άνεργος στο δρόμο είναι περισσότερες από το να ξαναβρεί δουλειά;

Η πικρή αλήθεια είναι πως η αναλγησία και ο στρουθοκαμηλισμός δεν έχουν ξεριζωθεί από τον ανθρώπινο χάρτη και η κοινωνική αδικία ούτε κινητοποιεί τους πάντες ούτε προκαλεί σε όλους τον ίδιο θυμό. Για τον Χαράλαμπο Πουλόπουλο, πάντως, η αποστασιοποίηση από φαινόμενα σαν τα παραπάνω είναι αδιανόητη. Γι' αυτό και στο καινούριο του βιβλίο «Κρίση, φόβος και διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής» (εκδ. Τόπος), δεν μασάει τα λόγια του.

Τα στοιχεία που δίνει για τις εξελίξεις στους τομείς της ψυχικής υγείας, των εξαρτήσεων, της κοινωνικής φροντίδας, σου μαυρίζουν την καρδιά. Οι αναλύσεις του γύρω από μηχανισμούς όπως της κατασκευής ενόχων και αποδιοπομπαίων τράγων από τους κρατούντες, είναι ικανές να ταρακουνήσουν κάθε ανυποψίαστο. Οι εξηγήσεις του για τις αλυσιδωτές και μακροπρόθεσμες συνέπειες των περικοπών που γίνονται σήμερα αβέρτα, δεν αφήνουν περιθώρια για εφησυχασμό. Οπως όμως επιμένει, υπάρχουν διέξοδοι: η κριτική σκέψη, η συμμετοχή σε δράσεις αλληλεγγύης, η μαζική ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών κοινωνικής οργάνωσης. Διαφορετικά, δεν θ' αναπτύσσονταν πολιτικές για να μας κρατούν τρομοκρατημένους, μουδιασμένους και απληροφόρητους.

Ταυτισμένος με τη δημιουργία και την άνθηση του ΚΕΘΕΑ τα ηνία του οποίου κράτησε επί είκοσι χρόνια, ερευνητής με διεθνή αναγνώριση και αναπληρωτής καθηγητής σήμερα στο τμήμα Κοινωνικής Διοίκησης και Πολιτικής Επιστήμης στο Δημοκρίτειο, ο Πουλόπουλος συγκεντρώνει εδώ σαν μυρμήγκι ένα πλήθος πραγματικών περιστατικών κι επιστημονικών δεδομένων που τεκμηριώνουν τις επιπτώσεις της κρίσης- για την ακρίβεια της διαχείρισης της κρίσης- έχοντας για βασικό άξονα τον φόβο σ' όλες του τις μορφές: ατομικό, συλλογικό, πολιτικό. Κι όπως επισημαίνει ο καθηγητής ποινικού δικαίου Νίκος Παρασκευόπουλος που το προλογίζει, το βιβλίο του αποτυπώνει ανάγλυφα την μετάλλαξη του κράτους πρόνοιας σε κράτος ασφάλειας, όπου η έκταση των ανισοτήτων και η διάχυτη δυσαρέσκεια οδηγούν από τη μια σε σπασμωδικά κρούσματα ανυπακοής και βίας κι από την άλλη στην ένταση της αστυνόμευσης και της ποινικής καταστολής.

Τι ακριβώς εξυπηρετούσε η διαπόμπευση των οροθετικών γυναικών προ διετίας υπό τις ευλογίες δυό κορυφαίων υπουργών -Χρυσοχοΐδη και Λοβέρδου- κι ενός κρατικού υγειονομικού οργανισμού όπως το ΚΕΕΛΠΝΟ; Πώς μπόρεσε να παρεισφρύσει στην περσινή έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας η -«επιπόλαια, συκοφαντική, ανακριβής»- πληροφορία ότι οι Ελληνες τοξικομανείς επιδιώκουν να κολλήσουν AIDS για να εισπράττουν επίδομα αναπηρίας και ν' αποκτούν γρηγορότερη πρόσβαση στα προγράμματα υποκατάστατων; Τι στόχο έχουν οι επιχειρήσεις-σκούπα με τ' αρχαιοπρεπή ονόματα και η δημιουργία όλο και περισσότερων κέντρων κράτησης για μετανάστες, ναρκομανείς, σαλεμένους κι αστέγους, υπό το πρόσχημα ότι στραπατσάρουν την ωραία βιτρίνα της Αθήνας; Ιδού μερικά τρανταχτά παραδείγματα που επιστρατεύει ο Πουλόπουλος, μιλώντας για την ποινικοποίηση υπό ηθικοπλαστικό μανδύα της φτώχειας, της διαφορετικότητας και της αρρώστειας, ώστε να δοθεί στους πολίτες μια ψευδαίσθηση τάξης και ασφάλειας, την ώρα που το κοινωνικό κράτος γκρεμίζεται.

Η σταδιακή παρακμή του τελευταίου, γράφει, παραπέμπει σε πολιτική θατσερικού τύπου, όπου ο πολίτης οφείλει πιά να τα βγάζει μόνος του πέρα, ζητώντας ελεημοσύνη είτε από την Εκκλησία είτε από κάποια φιλανθρωπική οργάνωση, παλεύοντας να μην καταρρεύσει και χάσει κάθε ίχνος της προσωπικής του αξιοπρέπειας. Μέσα σ' αυτό το σκηνικό, ωστόσο, η δεξαμενή με τα «παράσιτα» που εμφανίζονται να ζουν σε βάρος των άλλων όλο και διευρύνεται, καθώς η ρετσινιά αγκαλιάζει συλλήβδην από ΜΚΟ και οργανισμούς πρόνοιας έως ολόκληρες κοινωνικές ομάδες -είδαμε τι έπαθαν οι δημόσιοι υπάλληλοι... Η κατάσταση που επικρατεί σήμερα στους φορείς κοινωνικής φροντίδας τονίζεται ιδιαίτερα στις σελίδες του βιβλίου, δεδομένου ότι πρωταρχικοί, όχι όμως και αποκλειστικοί, αποδέκτες του είναι οι αυριανοί κοινωνικοί λειτουργοί.

Θύματα κι αυτοί των άκριτων οικονομικών περικοπών και των μέτρων που προωθούν την ιδιωτικοποίηση της υγείας, οι παραπάνω οργανισμοί δεν καλούνται απλώς να παλέψουν για μην εξαφανιστούν, αλλά και για ν' ανταποκριθούν στις διαρκώς διογκούμενες ανάγκες εκείνων που εξυπηρετούν. Καθώς όμως ακόμα και τα δικά τους στελέχη κινδυνεύουν από τη μιά μέρα στην άλλη να βρεθούν στο περιθώριο, καθώς όπως το θέτει ο Πουλόπουλος «οι φτωχοί καλούνται να βοηθήσουν τους φτωχότερους», το ζητούμενο είναι ν' αντισταθούν στην κυρίαρχη, νεοφιλελεύθερη κουλτούρα, ν' αναλάβουν με τη σειρά τους έναν «νέο πολιτικό ρόλο» και να δώσουν στη δουλειά τους ένα καινούριο νόημα. Κι από τη μεριά του, τους παραπέμπει στα γραπτά του Κρίστοφερ Λαν, του Ζίγκμουντ Μπάουμαν, του Στάκλερ αλλά και της Ναόμι Κλάιν, τους θυμίζει την κληρονομιά της Σχολής της Φρανγκφούρτης και τους προτείνει ανοιχτά το μονοπάτι της ριζοσπαστικοποίησης.

Λίγο μετά την μεταπολίτευση, την εποχή που ο Πουλόπουλος, γόνος εργατικής οικογένειας από τον Πειραιά, περνούσε από το Εργαστήρι Δημοσιογραφίας στη σχολή κοινωνικής εργασίας της Εταιρείας Προσταστίας Ανηλίκων κι ονειρευόταν να δημιουργηθούν και στην Ελλάδα θεραπευτικές κοινότητες για τοξικομανείς, το επίπεδο σπουδών, αν εμπιστευτούμε τον παλιό συμμαθητή του Πέτρο Τατσόπουλο, ήταν «απίστευτα χαμηλό». Σύμφωνα με την περιγραφή του τελευταίου στην «Καλοσύνη των ξένων», ήταν μια «παρδαλή κουρελού οικοκυρικής, ψυχολογίας κι εγκληματολογίας», με «πρακτικές ήπιας κοινωνικής καταστολής φιλτραρισμένες με ψευδοανθρωπιστικές πομφόλυγες». Κάπως έτσι ήταν, παραδέχεται ο Πουλόπουλος, αλλά στην πορεία «η κοινωνική εργασία αντιμετωπίστηκε ως αυτόνομη επιστήμη και η έρευνα, οι δράσεις και τα εγχειρίδια που διαθέτουμε σήμερα δεν έχουν καμμιά σχέση μ' εκείνα που διδασκόμασταν εμείς. Το δυστύχημα είναι πως όλα αυτά, ήρθε η κρίση και τα ρήμαξε. Γι' αυτό έγραψα το βιβλίο. Η εκπαίδευση των κοινωνικών λειτουργών σήμερα δεν μπορεί να είναι τεχνοκρατική!»

***

Ψιλά γράμματα

* «Ο μετανάστης ενσαρκώνει ένα από τα πάθη της σύγχρονης Ευρώπης, ένα κενό σημείο γύρω από το οποίο συγκρούονται τα ιδανικά. Εύκολα ανάγεται σε σύμβολο, υπάρχει παντού και πουθενά, γίνεται συνεχώς αντικείμενο συζήτησης. Ωστόσο, στο πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης που διεξάγεται αυτή τη στιγμή, πρόκειται για μια φιγούρα που δεν έχει μεταναστεύσει απλώς από μια χώρα σε κάποια άλλη, αλλά και από την πραγματικότητα στη συλλογική φαντασία, όπου έχει μεταμορφωθεί σε μυθολογικό τέρας... Είναι ένα παράδειγμα νεκροζώντανου που θα εισβάλει, θα εγκαθιδρύσει αποικίες και θα μας εκφαυλίσει, μια φιγούρα που ποτέ δεν μπορούμε ούτε ακριβώς να χωνέψουμε ούτε και να ξεράσουμε...».

* Οι φράσεις ανήκουν στον πακιστανικής καταγωγής, διάσημο Βρετανό πεζογράφο Χανίφ Κιουρέισι, από άρθρο του που φιλοξενήθηκε στην «Γκάρντιαν» την περασμένη άνοιξη. Σύμφωνα με τόνο συγγραφέα του «Βούδα των προαστίων» και του «Black album», όσο υποκύπτουμε στη βία του αποκλεισμού, είμαστε ανίκανοι και να σκεφτούμε και να πράξουμε. Αν όμως, λέει, απομακρυνόμασταν από τα κλισέ κι αφουγκραζόμασταν όσα έχει να πει ο ξένος «με το μείγμα αφέλειας και γνώσης που διαθέτει», ίσως μαθαίναμε και την αλήθεια για τους εαυτούς μας, καθώς εκείνος «βλέπει περισσότερα από όσα εμείς γνωρίζουμε». Μ' αυτό το κείμενο ανοίγει το καινούριο τεύχος του «Εντευκτηρίου» (μετ. Λ. Κοψαχείλη), στην ύλη του οποίου συναντάμε επίσης γραπτά των Βέλτσου, Τσιαμπούση, Παπαστάθη, Ρακόπουλου και Καβανόζη και μια θερμή παρουσίαση από τον Θανάση Μαρκόπουλο της συλλογική έκδοσης από το «Μελάνι» των Ποιημάτων του Μιχάλη Γκανά.

* Το 'χαμε γράψει με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Καμί: μια Ελληνίδα φιλόλογος, η Αννα Αφεντουλίδου, διάβασε τον «Ξένο» επιχειρώντας μια καταβύθιση στον κόσμο του αυτισμού. Κι εξετάζοντας το λόγο, τη σκέψη και την κοινωνικότητα του Μερσό υπό ψυχιατρικό πρίσμα, διαπίστωσε πως ο ήρωας του νομπελίστα συγγραφέα αποτελεί χαρακτηριστικό τύπο πάσχοντος από σύνδρομο Ασπεργκερ. Και να που τώρα το δοκίμιό της δημοσιεύεται από τις εκδόσεις «poema», με πρόλογο του Αλέξη Ζήρα, ο οποίος ήταν κι ο πρώτος που το διάβασε και το εκτίμησε. Σ.Π.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Βιβλίο
Συγγραφείς/Συγγράμματα
Παρουσίαση βιβλίου