Έντυπη Έκδοση

Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης

Ματσούο Μπασό & Κομπαγιάσι Ισσα

Ο κόσμος της πάχνης Σαράντα τρία χαϊκού

απόδοση: Διονύσης Καψάλης, εκδόσεις Αγρα, σ. 40, 8 ευρώ

Εκτός. Ο Μπασό [Matsuo Kinsaku Bash~ο ] (1644-1694) και ο Ισσα [Yataro Kobayashi Issa] (1763-1827) υπήρξαν διδάσκαλοι της ιαπωνικής τέχνης του χαϊκού -αποτελούμενου από 17 συλλαβές (5,7,5). Ο πρώτος θεωρείται θεμελιωτής, ενώ, ο δεύτερος ανανεωτής της τρίστιχης φόρμας. Ο Διονύσης Καψάλης απέδωσε στα ελληνικά 43 χαϊκού σταχυολογημένα από διάφορες αγγλικές μεταφράσεις.

Εντός. Ο Μπασό περιεργάζεται το εφήμερο των στοιχείων της φύσης (τα άνθη της κερασιάς, το πρώτο χιόνι, τη φωνή του τζίτζικα), για να ενοφθαλμίσει την ενατένιση και την ηθική αταραξία του μοναχού «Τελειώνει ο χρόνος -/ με το ψαθί μου ακόμα / και τα σανδάλια».

Ο Ισσα παρατηρεί τη μοίρα των απροστάτευτων ζώων και εντόμων με φόντο τις διαδοχικές φάσεις της μέρας εξακοντίζοντας έναν τρυφερό, προσωπικό, αισθησιακό στοχασμό που κάποτε εμπεριέχει τον/τη σύντροφο «Περπατήσαμε / μέσα στα χρυσάνθεμα / πίνοντας σάκε».

Επί του αυτού. Η οικονομία, η ευγένεια και η ωριμότητα μοιάζουν να αποτελούν κοινά προϊόντα των μικρών ιαπωνικών κομψοτεχνημάτων. Με σύγχρονους όρους, αποτελούν λεκτικές χειρονομίες που δεν προσμένουν κριτική συμμετοχή, αλλά την απροϋπόθετη εμπιστοσύνη των μαθητών της ζωής.

Καίη Τσιτσέλη

Το Α & το Ω

μτφρ.: Αρης Μπερλής

εκδόσεις Αγρα, σ. 88, 11 ευρώ

Εκτός. Η Καίη Τσιτσέλη (1926-2001), γεννημένη στη Μασσαλία, από κεφαλλονίτη πατέρα, υπήρξε μία κοσμοπολίτισσα. Κάλυψε όλο το φάσμα της πεζογραφίας: μυθιστόρημα, νουβέλα, διήγημα. Εκανε την εμφάνισή της στα αγγλικά γράμματα τη δεκαετία του '50· στα ελληνικά, το 1979, μετεγγράφοντας το τελευταίο αγγλόφωνο έργο της Ο δρόμος προς τον Κολωνό. Η μεταφραστική συνεισφορά της υπήρξε πλούσια, με αντίστροφη κατεύθυνση. Μετέφρασε έργα των Βλάχου, Τσίρκα, Λορεντζάτου, Ταχτσή, Αμπατζόγλου, Κουμανταρέα, Γαλανάκη. Βραβεύτηκε με το κρατικό βραβείο διηγήματος 1999.

Το «τετράδιο» με τις επιθανάτιες καταθέσεις Το Α & το Ω δύσκολα κατηγοροποιείται ως ποίημα, συλλογή αφορισμών ή πρόζα. Ακόμη και η αποδοχή του ως τεχνουργήματος (artifact) συνιστά διακινδύνευση και ανακινεί ζήτημα λογοτεχνικής νομιμοποίησής του.

Εντός. Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: στο «Ω», που αποτελείται από κείμενα «κομμένα» ως ποιήματα, παιχνίδια ονοματοποιίας (jeux de mots), σκόρπιες σκέψεις, και στο «Α», την έγχρωμη εκτύπωση ενός χειροποίητου μικρού βιβλίου με σκίτσα και ποιηματάκι. Τα δύο μέρη αντιδιαστέλλουν δύο οριακές φάσεις της συνείδησης: την παιδική και τη γεροντική.

Το θέμα των γραπτών είναι η φθορά της μνήμης, η αποκαθήλωση της σκηνής του νου, εντέλει, η απώλεια της ελευθερίας του προσώπου: «Να συμβαίνουν πράγματα αυτό είναι ελευθερία και αυτό χάθηκε». Εμμονα μοτίβα (ιδέες, εικόνες, συμβάντα) συγχέονται με το λεγόμενο deja vu, τροφοδοτούνται από την προχωρημένη ηλικία και την ασθένεια του οργανισμού, ενώ καθίσταται επώδυνο τα ίδια να γίνουν αντικείμενο αναστοχασμού. «Η επανάληψη δεν είναι πραγματική κι όμως είναι η μόνη πραγματικότητα που είμαι σε θέση να βιώσω».

Επί του αυτού. Αν, όπως δανείζεται και αιτιολογεί ο Αρης Μπερλής (e-poema τ.1), «η ελεγεία είναι το πιο πρόσφορο ποιητικό είδος για τον στοχαστικό νου», τότε ο συγκεκριμένος νους με θητεία στον «Κανόνα» της δυτικής λογοτεχνίας, αλλά και στις εκζητήσεις των πρωτοποριών επιδίδεται με περισσά εφόδια στην ύστατη γλωσσική χειρονομία: να εγγράψει τη δύση του. Η φαινομενολογία της γραφής (γράφω για να ονομάσω τις πρωτογενείς ώσεις της σκέψης, το υλικό που εμφανίζεται ως εικόνα και άλλοτε ως λέξη, να συντάξω την απουσία δυνατοτήτων) επενεργεί ταυτόχρονα ως φάρμακο κατά της λήθης και ως σωματική δράση.

Το Α & το Ω, ίσως, δεν είναι ένα εμπρόθετο έργο. Αποτελεί «ποίημα-αρχείο», μπλοκ με ασκήσεις μνήμης, κατάλοιπο, αυθορμησία ή διά παντός ημιτελές έργο εν εξελίξει (work in progress). Την ίδια ώρα όμως, η πλούσια γλωσσική και βιωματική ποιότητά του το καθιστούν υψηλής αξίας λογοτεχνικό υλικό, που κεντρίζει όλες τις παραπάνω αναγνωστικές αφετηρίες, και ιδιαίτερα την ποιητική. Επιπλέον υπενθύμιση-σπίθα: οι καταγραφές του ήταν οι τελευταίες.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου