Έντυπη Έκδοση
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 23 Αυγούστου 2009
«Η ανάκαμψη είναι ακόμη μακριά»
Ο Εντμουντ Φελπς είναι ένας από τους πιο γνωστούς οικονομολόγους παγκοσμίως: καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Colu-mbia και διευθυντής του Κέντρου για τον Καπιταλισμό και την Κοινωνία στο ίδιο πανεπιστήμιο, βραβεύτηκε με το Νόμπελ Οικονομίας το 2006 για τη συνεισφορά του στη μακρο-οικονομική θεωρία και πολιτική και, πιο συγκεκριμένα, για τις αναλύσεις και τις ερμηνείες του στη σχέση πληθωρισμού και ανεργίας.
Οι μελέτες του άλλαξαν ριζικά την αντίληψη των οικονομολόγων για τους παράγοντες που επηρεάζουν την ανεργία, αφού ανέτρεψαν τη μέχρι τότε επικρατούσα αντίληψη ότι υπάρχει μια σταθερή αρνητική σχέση μεταξύ των δύο και κατέδειξαν ότι ο πληθωρισμός εξαρτάται όχι μόνο από την ανεργία αλλά και από τις προσδοκίες των επιχειρήσεων και των εργαζομένων για μελλοντικές αυξήσεις στις τιμές και τους μισθούς. Ο Φελπς είναι ένας από τους πρωτοπόρους οικονομολόγους στην ανάλυση του στρατηγικού ρόλου που παίζει το ανθρώπινο κεφάλαιο στην ανάπτυξη της οικονομίας.
* Μιλήσαμε πρόσφατα μαζί του στη Νέα Υόρκη για την παγκόσμια οικονομική κρίση και για το αν βρισκόμαστε κοντά στην ανάκαμψη από τη στιγμή που οι δύο μεγαλύτερες οικονομίες της Ε.Ε., η Γερμανία και η Γαλλία, εμφάνισαν στοιχεία που ίσως μαρτυρούν ότι η κρίση υποχωρεί.
* Καθηγητά Φελπς, πιστεύετε ότι βρισκόμαστε στην αρχή του τέλους της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, που ξεκίνησε σχεδόν πριν από ένα χρόνο με την κατάρρευση των μεγαλύτερων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων στις ΗΠΑ;
- Νομίζω πως διαφαίνεται φως στην άκρη του τούνελ. Η πτώση του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος στις ΗΠΑ και σε πολλές ευρωπαϊκές οικονομίες θα σταματήσει πολύ σύντομα. Από την άλλη μεριά, τα πρόσφατα οικονομικά στοιχεία στη Γαλλία και τη Γερμανία είναι ενθαρρυντικά, δίχως όμως να συνεπάγεται από αυτά ότι θα ακολουθήσει και οικονομική ανάκαμψη. Βρισκόμαστε ακόμα πολύ μακριά από μια οικονομική ανάκαμψη. Η εκτίμησή μου είναι ότι η ανεργία για παράδειγμα θα συνεχίσει να αυξάνεται. Θεωρώ επίσης ότι θα ήταν αφελές να πιστέψουμε ότι θα επιστρέψουμε κάποια στιγμή στο άμεσο μέλλον στα ποσοστά ανεργίας που είχαμε στα μέσα της περασμένης δεκαετίας. Για τις ΗΠΑ, η επιστροφή σε ποσοστά ανεργίας της τάξεως του 4,5% αποτελεί όνειρο θερινής νυκτός. Στην Ευρώπη επίσης, η ανεργία πολύ δύσκολα θα μειωθεί σύντομα σε κοινωνικώς αποδεκτά ποσοστά.
* Γιατί θεωρείτε ότι η ανεργία θα παραμείνει υψηλή στις αναπτυγμένες οικονομίες;
- Βλέπουμε ότι οι ρυθμοί απολύσεων είναι πολύ υψηλοί. Αυτό υποδηλώνει ότι η οικονομία μαστίζεται από σοβαρά δομικά προβλήματα, τα οποία, δυστυχώς, δεν έχουν ακόμα αντιμετωπιστεί με την πρέπουσα προσοχή. Ο χρηματοοικονομικός και ο τραπεζικός τομέας βρίσκονται σε πολύ κακή κατάσταση. Θα συνεχίσουν να καταρρέουν τράπεζες στις ΗΠΑ. Η αρχιτεκτονική του χρηματοπιστωτικού και τραπεζικού συστήματος πρέπει να αλλάξει οπωσδήποτε πριν δούμε πραγματικές βελτιώσεις στην οικονομία.
* Πέραν του προβλήματος με τα τοξικά ομόλογα, τι άλλα προβλήματα υπάρχουν με τις τράπεζες και το χρηματοοικονομικό τομέα γενικότερα;
- Ενα βασικό πρόβλημα είναι πως ο χρηματοοικονομικός τομέας βρίσκεται σε «κατάσταση αποσύνδεσης» από τον επιχειρηματικό τομέα. Εδώ και πολλά χρόνια έχει αποκοπεί από τις καινοτομίες στον επιχειρηματικό τομέα και «χορεύει» σχεδόν αποκλειστικά στους ρυθμούς της κερδοσκοπικής δραστηριότητας. Αν αυτή η κατάσταση δεν τροποποιηθεί, η πραγματική οικονομία θα συνεχίσει να χωλαίνει. Συνεπώς, απαιτούνται σημαντικές αλλαγές στο χρηματοπιστωτικό και το τραπεζικό σύστημα του σύγχρονου καπιταλισμού, αλλά ακόμα δεν έχει ξεκινήσει καμιά διαδικασία αλλαγής και αυτό είναι πολύ ανησυχητικό.
* Με το ξέσπασμα της κρίσης γράφτηκαν διάφορα σχόλια για το «τέλος του καπιταλισμού». Υποψιάζομαι πως θα έχετε σοβαρές ενστάσεις για τέτοιου είδους εκτιμήσεις.
- Από την εμπειρική οπτική, τίποτα δεν προϊδεάζει για το τέλος του. Μια κοινωνία απαιτεί έναν εργασιακό χώρο όπου επικρατούν οι προκλήσεις και κάτι τέτοιο απαιτεί έναν λειτουργικά εύρυθμο καπιταλισμό. Η κρίση, βέβαια, φανέρωσε πως ο καπιταλισμός δεν λειτουργούσε καλά τις τελευταίες δεκαετίες.
* Θεωρείτε πως τα μέτρα νεο-κεϊνσιανικής πολιτικής που ακολούθησαν οι περισσότερες κυβερνήσεις για την αντιμετώπιση της κρίσης ήταν επαρκή;
- Θεωρώ τεράστιο σφάλμα την αντίληψη ότι ο κεϊνσιανισμός μπορεί να αποτρέψει μια βαθιά οικονομική ύφεση μέσω της εύκολης κρατικής χρηματοδότησης. Τα μέτρα οικονομικής ενίσχυσης που ενεργοποίησε η κυβέρνηση Ομπάμα και που εφάρμοσαν οι περισσότερες κυβερνήσεις των δυτικών ευρωπαϊκών χωρών είναι χρήσιμα, και πολύ δύσκολα μπορεί κανείς να τα απορρίψει. Ομως, δεν αποτελούν πανάκεια για την αντιμετώπιση των δομικών προβλημάτων της σύγχρονης καπιταλιστικής οικονομίας, όπως «διαφημίζουν» πολλοί υποστηρικτές της κεϊνσιανικής πολιτικής.
* ...Εννοείτε οικονομολόγους όπως ο Πολ Κρούγκμαν και ο Τζόζεφ Στίγκλιτζ;
- Οχι, αναφέρομαι στους πολύ λιγότερο σοφιστικέ οικονομολόγους που αποτελούν την πλειονότητα του επαγγέλματος και «διαφημίζουν» τον κεϊνσιανισμό σαν κάτι που πραγματικά δεν είναι. Το κεϊνσιανικό μοντέλο συνολικής ζήτησης βασίζεται σε λανθασμένες εκτιμήσεις για την αύξηση της παραγωγής και της απασχόλησης. Χρειαζόμαστε ελέγχους και παρεμβάσεις εδώ και εκεί. Το ζητούμενο, όμως, είναι να υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες για τη προώθησης της καινοτομίας. Η ανάπτυξη της οικονομίας στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην καινοτομία.
* Είχατε ενστάσεις για το πακέτο οικονομικής στήριξης που προώθησε η κυβέρνηση του Ομπάμα. Ετσι δεν είναι;
- Εμεινα έκπληκτος με το συγκεκριμένο πακέτο οικονομικής στήριξης. Θεώρησα πως ήταν ένα συνονθύλευμα παλαιών ιδεών. Θα προτιμούσα να δω «χειρουργικές» επεμβάσεις, όπως την παροχή χρηματοδοτήσεων στις επιχειρήσεις που συνέχισαν να απασχολούν το εργατικό προσωπικό κατά τη διάρκεια της ύφεσης. Μια τέτοια πολιτική θα δημιουργούσε άμεσα θέσεις εργασίας και θα αύξανε το καταναλωτικό εισόδημα.
* Κάτω από ποιες συνθήκες θα μπορούσαμε να έχουμε πλήρη οικονομική ανάκαμψη;
- Δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη πολιτική για να συμβεί κάτι τέτοιο. Ο μόνος τρόπος για να έχουμε μια υγιή, ολοκληρωμένη και μακροχρόνια ανάκαμψη είναι να «ξαναχτιστούν» οι ισολογισμοί των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων που έχουν προβλήματα. Στις ΗΠΑ τα νοικοκυριά θα χρειαστούν 15 χρόνια περίπου για να «ξαναχτίσουν» τον πλούτο που έχασαν εξαιτίας της σημερινής ύφεσης.
* Στο παρελθόν έχετε εκφράσει έντονη κριτική για την ευρωπαϊκή οικονομία. Υποψιάζομαι πως δεν έχετε αλλάξει τώρα άποψη...
- Είναι αλήθεια ότι στο παρελθόν έχω ασκήσει κριτική στην πολιτική οικονομία της Ευρώπης. Ο κύριος λόγος είναι ότι υπάρχει μια τάση κορπορατισμού στην Ευρώπη, που εμποδίζει την οικονομική ανάπτυξή της και αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην μπορεί να δημιουργήσει μια οικονομία πλήρους απασχόλησης. Στο πλαίσιο αυτό κοιτούσε διαρκώς προς την πλευρά των ΗΠΑ για την εισαγωγή ιδεών και τεχνικών πρακτικών. Τώρα, εξαιτίας της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, ίσως αλλάξουν μερικά πράγματα, αλλά παραμένω επιφυλακτικός.
* Τελικά, θα ήταν σωστό να χαρακτηρίσουμε την παγκόσμια οικονομική κρίση που ξέσπασε την περίοδο Σεπτέμβρη-Οκτώβρη του 2008 ως απόρροια των δομικών δυσλειτουργιών στην ίδια την αμερικανική οικονομία;
- Μακάρι να μπορούσα να ισχυριστώ το αντίθετο! Το πρόβλημα ελέγχου του χρηματοοικονομικού τομέα αποδείχθηκε τεράστιας σημασίας - αν και η εφαρμογή των κανονισμών ελέγχου ήταν πιο σοβαρό θέμα από την έλλειψη κανόνων ελέγχου! Με δεδομένο ότι η αμερικανική οικονομία είναι ο παγκόσμιος κολοσσός, η δυσλειτουργία της ήταν αναπόφευκτο να έχει τρομερές συνέπειες σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Η κρίση ξεκίνησε στις ΗΠΑ εξαιτίας των δομικών προβλημάτων στη λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος του σύγχρονου καπιταλισμού.
